K yếu Hi tho quc tế “Thương mi và phân phi” ln 1 năm 2018
793
TIM NĂNG, THÁCH THC, XU HƯỚNG VÀ GII PHÁP PHÁT TRIN
THƯƠNG MI ĐIN T VIT NAM
POTENTIAL, CHALLENGES, TRENDS AND SOLUTIONS FOR
E-COMMERCE DEVELOPMENT IN VIETNAM
ThS. T Trn Trng
Trường Đại hc Văn Hiến
Email: trongtt@vhu.edu.vn
Tóm tt
Thương mi đin t (TMĐT) là s mua bán, trao đổi hàng hóa hay dch v gia các doamh nghip
(DN), gia đình, cá nhân, t chc tư nhân bng các giao dch đin t thông qua mng Internet hay các mng
máy tính trung gian (thông tin liên lc trc tuyến). Nhân loi bước vào cách mng 4.0 s hóa, phát trin TMĐT
là xu thế tt yếu ca toàn cu, trong đó có Vit Nam… Phát trin kinh tế và phát trin TMĐT quan h bin
chng vi nhau. Bài viết, Tác gi khái quát mt s nét v TMĐT; phân tích tim năng và thách thc phát trin
TMĐT Vit Nam; xu hướng phát trin TMĐT thế gii và Vit Nam; phân tích các khuyến ngh vi Nhà
nước, đề xut gii pháp đối vi DN để phát trin TMĐT Vit Nam… t đó đưa ra kết lun. Tác gi kế tha
mt s lun đim phù hp ca các bài viết trước, đồng thi phát hin và phân tích mt s vn đề mi v TMĐT.
T khóa: Doanh nghip; Khuyến ngh; Gii pháp; Thương mi đin t; Tim năng và thách thc.
Abstract
E-commerce is the purchase and exchange of goods or services between enterprises, families,
individuals and private organizations by electronic transactions via the Internet or intermediate computer
networks (online communication). Mankind has stepped into the 4.0 revolution of digitization, developing e-
commerce is the inevitable trend of the global, including Vietnam... Economic development and e-commerce
development have dialectical relationship together (promote each other to develop) . The author outlines some
aspects of e-commerce. Analyzing the potential and challenges of e-commerce development in Vietnam; the
trend of e-commerce development in the world and in Vietnam; analysis of recommendations to the State,
proposed solutions for enterprises to develop e-commerce in Vietnam ... from which to draw conclusions. The
author inherits some relevant arguments of previous articles, simultaneously discovering and analyzing some
new issues in e-commerce.
Keywords: Business; Recommendations; Solutions; E-commerce; Potential and challenges.
1. Đặt vn đề
Phát trin Thương mi đin t (TMĐT) đang là vn đề đặt ra cho nước ta khi tham gia T chc
thương mi thế gii WTO. TMĐT va là cơ hi, va là công c hu hiu bo đảm s bình đẳng và bt
phá ca DN Vit Nam trong tiến trình hi nhp kinh tế quc tế. Tuy mi xut hin và ch chiếm mt t
trng nh trong thương mi, song TMĐT đã mang li nhng li ích to ln cho DN, Chính ph, người
tiêu dùng và xã hi. TMĐT đã vượt ra khi lĩnh vc thương mi, ngày càng tác động đến các lĩnh vc
khác và ha hn mang li nhng thay đổi to ln và sâu sc mi mt đời sng xã hi. TMĐT ngày càng
được quan tâm và đang tr thành mt công c hu hiu trong quá trình toàn cu hoá và trong xây dng
nn kinh tế s… Hot động TMĐT, trong phm vi nghiên cu, bài viết gii trình các câu hi ch yếu:
TMĐT là gì? Các loi hình TMĐT? Tim năng, thách thc và xu hướng phát trin TMĐT Vit Nam?
Gii pháp nào để phát trin ti ưu TMĐT Vit Nam trong tiến trình hi nhp kinh tế toàn cu?...
Bng phương pháp phân tích, tng hp và trao đổi trc tiếp vi các Doanh nhân am hiu
TMĐT; Tác gi kế tha các lun đim phù hp ca các bài viết trước, đồng thi bài viết phân tích mt
s lun đim mi như: (1) th trường vô hu hình; th trường hu hình; (2) thi đại ngày nay, kinh tế
ngày càng phát trin cao thì th trường vô hình xu hướng tăng c v tương đối và tuyt đối; th trường
hu hình gam tương đối và tuyt đối; (3) nhiu người bình thường am hiu TMĐT hơn mt s ch
K yếu Hi tho quc tế “Thương mi và phân phi” ln 1 năm 2018
794
DN; đó là mt nghch lý nhưng là s tht; (4) DN nhưu thế trong mi quan h: H va là người
sn xut có th là người trc tiếp giao hàng, nm sát tâm lý th hiếu ngừơi tiêu dùng t đó nhanh nhy
ci tiến mu mã hàng; li thế cnh tranh này hiu qu kinh tế không nh
2. Khái quát v thương mi đin t
2.1. Khái nim TMĐT
Khái nim Thương mi đin t (TMĐT) được các t chc uy tín thế gii quan nim như sau:
Theo T chc Thương mi thế gii (WTO), "TMĐT bao gm vic sn xut, qung cáo, bán hàng và
phân phi sn phm được mua bán và thanh toán trên mng Internet, nhưng được giao nhn mt cách
hu hình, c các sn phm giao nhn cũng như nhng thông tin s hoá thông qua mng Internet"[6].
Theo y ban Thương mi đin t ca T chc Hp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương
(APEC) định nghĩa: "TMĐT liên quan đến các giao dch thương mi trao đổi hàng hóa và dch v gia
các nhóm (cá nhân) mang tính đin t ch yếu thông qua các h thng có nn tng da trên Internet"
[7]. Các k thut thông tin liên lc có th là email, EDI, Internet và Extranet có th được dùng để h
tr thương mi đin t.
Theo y ban châu Âu: “TMĐT có th định nghĩa chung là s mua bán, trao đổi hàng hóa hay
dch v gia các DN, gia đình, cá nhân, t chc tư nhân bng các giao dch đin t thông qua mng
Internet hay các mng máy tính trung gian (thông tin liên lc trc tuyến). Thut ng bao gm vic đặt
hàng và dch v thông qua mng máy tính, nhưng thanh toán và quá trình vn chuyn hàng hay dch v
cui cùng có th thc hin trc tuyến hoc bng phương pháp th công" [8].
Tóm li, TMĐT ch xy ra trong môi trường kinh doanh mng Internet và các phương tin đin
t gia các nhóm (cá nhân) vi nhau thông qua các công c, k thut và công ngh đin t [9]. Ngoài
ra, theo nghiên cu ti đại hc Texas, các hc gi cho rng TMĐT và kinh doanh đin t đều b bao
hàm bi nn kinh tế Internet [10].
Hiu đơn gin (theo Tác gi): Th trường TMĐT chính là th trường “Vô hình” (quá trình đàm
phán mua bán, người mua nói chung ch thy hình nh ca hàng định mua qua mng…); th trường
truyn thng (bán mua ch, ca hàng ph…) là th trường “Hu hình”. Nhng thp niên gn đây,
nht là khi din ra hi nhp kinh tế toàn cu; nn kinh tế các nước càng phát trin thì th trường vô
hình tăng tương đối và tuyt đối nhìn vào t trng gia th trường vô hình và th trường hu hình có
th nhn định trình độ kinh tế th trường nước đó mc nào.
2.2. Các hình thc TMĐT
TMĐT ngày nay liên quan đến tt c mi th t đặt hàng ni dung “k thut s" cho đến tiêu
dùng trc tuyến tc thi [11], để đặt hàng và dch v thông thường, các dch v "meta" đều to điu
kin thun li cho các dng khác ca TMĐT. cp độ t chc, các tp đoàn ln và các t chc tài
chính s dng Internet để trao đổi d liu tài chính nhm to điu kin thun li cho kinh doanh trong
nước và quc tế. Tính toàn vn d liu và tính an ninh là các vn đề rt nóng gây bc xúc trong thương
mi đin t. Hin nay có nhiu tranh cãi v các hình thc tham gia cũng như cách phân chia các hình
thc này trong TMĐT. Nếu phân chia theo đối tượng tham gia thì có 3 đối tượng chính bao gm:
Chính ph (G - Government), Doanh nghip (B - Business) và Khách hàng (C - Customer hay
Consumer). Nếu kết hp đôi mt trong 3 đối tượng này s có 9 hình thc theo đối tượng tham gia:
B2C, B2B, B2G, G2B, G2G, G2C, C2G, C2B, C2C. Trong đó, các dng hình thc chính ca TMĐT
bao gm [12]:
DN vi DN nghip (B2B); DN vi Khách hàng (B2C); DN vi Nhân viên (B2E); DN vi
Chính ph (B2G); Chính ph vi DN (G2B); Chính ph vi Chính ph (G2G); Chính ph vi Công
dân (G2C); Khách hàng vi Khách hàng (C2C); Khách hàng vi DN (C2B);Ngoài ra, TMĐT còn được
phân chia theo các hình thc: online-to-offline (O2O).
K yếu Hi tho quc tế “Thương mi và phân phi” ln 1 năm 2018
795
Các nhà kinh tế hc cho rng TMĐT s dn đến vic cnh tranh giá c sn phm. Thc vy,
TMĐT giúp người tiêu dùng thu thp nhanh chóng và d dàng thông tin đa dng v sn phm, giá c
và người bán. Ngày nay đã xut hin nhiu website chuyên cung cp dch v đánh giá v sn phm và
nhà cung cp, so sánh giá c gia các website bán hàng. Hơn na, người tiêu dùng có th trc tiếp đưa
ra các đánh giá ca mình v nhiu khía cnh liên quan ti giao dch mua sm, giúp cho nhng người
khác có nhiu cơ hi chn la sn phm phù hp nht, hoc chn được người bán cung cp dch v tt
nht, hoc mua được sn phm vi giá r nht… Các DN ln hơn có cơ hi để gim chi phí so vi
nhng DN nh hơn do các doanh nghip ln có li thế v quy mô kinh tế nên đưa ra mc giá thp hơn
[17]. Tuy nhiên DN nhưu thế trong mi quan h: H va là người sn xut có th là người trc
tiếp giao hàng, nm sát tâm lý th hiếu người tiêu dùng t đó nhanh nhy ci tiến mu mã hàng; li thế
cnh tranh này hiu qu kinh tế không nh.
3. Tim năng và thách thc phát trin TMĐT Vit Nam
3.1. Tim năng
TMĐT VIt Nam là th trường mi, còn nhiu tim năng. Theo trang web Statista.com, doanh
thu ngành TMĐT Vit Nam năm 2017 vào khong 2,2 t USD, (theo s liu Tng cc thng kê 2,5 t
USD). Con s này còn khá thp so vi giá tr 118 t USD và tc độ tăng trưởng 10% ca th trường
bán l Vit Nam. Năm 2018, doanh thu ngành TMĐT Vit Nam được ước tính khong 2,6 t USD vi
tc độ tăng trưởng hàng năm là 13,7% cho giai đon 2018 – 2022. Con s này Thái Lan là khong
3,5 t USD và 13,2%; Hàn Quc là 50,5 t USD vi tc độ tăng 7%; Singapore 3.74 t USD vi tc
độ tăng trưởng khong 10,1%; Malaysia 1,3 t USD vi tc độ tăng khong 17%. So vi các nước có
nn TMĐT phát trin hàng đầu trên thế gii, doanh thu ngành TMĐT ca Vit Nam còn khá thp.
Chng hn, doanh thu d đoán năm 2018 ca M khong 474 t USD, Trung Quc 596 t USD, Nht
Bn 105 t USD và Đức 69 t USD. S chênh lch này phn ánh tim năng tăng trưởng ca ngành
TMĐT Vit Nam vn còn rt ln. Điu đó được th hin qua vic hàng lot các start-up TMĐT liên
tc gia nhp th trường.
Tham gia sm vào lĩnh vc này phi k đến FPT. Năm 2012, tp đoàn công ngh này cho ra
mt trang thương mi đin t Sen đỏ (Sendo.com), đến gia năm 2014, FPT b sung thêm trang
123mua.vn qua mua li t Vinagame (VNG). Tháng 08/2015, Vingroup góp mt vi trang TMĐT A
đây ri (Adayroi.com). Đến tháng 01/2017, hãng bán l Thế gii di động cũng chính thc cho ra mt
trang thương mi đin t Vuivui.com tp trung vào phân khúc bán l di động và đin máy. Bên cnh
đó, nhiu công ty nước ngoài cũng ln lượt gia nhp th trường Vit Nam, đin hình là các công ty
Trung Quc. Vào tháng 4/2016, Tp đoàn Alibaba ca t phú Jack Ma đã chi 1 t USD để mua li
51% c phn ti Lazada. Tháng 06/2017, Alibaba tiếp tc rót thêm 1 t USD để nâng t l s hu c
phn lên 83% ti start-up được định giá 3,15 t USD này.Tháng 11/2017, Tp đoàn thương mi đin t
JD.com – đối th ca Alibaba ti th trường Trung Quc – cũng đã đầu tư 44 triu USD vào Tiki – mt
công ty liên kết ca VNG vi t l s hu c phn tính đến 30/09/2017 là 38%. Mt doanh nghip na
nh hưởng gián tiếp t Trung Quc là Shopee – công ty con ca SEA có tr s ti Singapore. Tháng
10/2017 va qua, SEA tr thành công ty công ngh đầu tiên trong khu vc Đông Nam Á chào bán c
phiếu trên sàn NYSE, thương v IPO đã thu v cho SEA 884 triu USD…
Ngày 14 tháng 3 năm 2018, Amazon chính thc đánh du s hin din ca mình ti Vit Nam
bng vic tham gia vào Din đàn Toàn cnh Thương mi đin t Vit Nam (VOBF 2018) din ra ti
Hà Ni. Ti din đàn, tp đoàn thương mi đin t hàng đầu ca M s công b các chiến lược c th
ti th trường Vit Nam. S góp mt ca Amazon đã thu hút được nhiu s chú ý và được cho là s
khiến th trường TMĐT vn đầy tim năng ca Vit Nam s càng tr nên sôi động.
Ti Din đàn Toàn cnh Thương mi đin t Vit Nam (VOBF) 2017, bà Đặng Thy Hà -
Trưởng đại din công ty nghiên cu th trường Nielsen Hà Ni cho biết, dân s Vit Nam khong 95
triu người,trong đó 50% dân s Vit Nam hin nay đã tiếp cn vi Internet. Đáng chú ý là t l dân
s tiếp cn Internet ti các thành ph ln như Hà Ni và thành ph H Chí Minh còn cao hơn rt nhiu.
K yếu Hi tho quc tế “Thương mi và phân phi” ln 1 năm 2018
796
Điu này to điu kin phát trin cho ngành TMĐT ti Vit Nam. Báo cáo t Nielsen dn kết qu kho
sát năm 2015 cho thy mi người s dng Internet ti Vit Nam b ra s tin trung bình lên ti 160
USD/năm cho TMĐT. Nh vy, tc độ tăng trưởng th trường hàng năm ca TMĐT Vit Nam đã đạt
ti 28%. Vi s tăng trưởng mnh m ca ngành TMĐT ti Vit Nam hin nay, ông Trn Trng
Tuyến - Tng thư ký Hip hi TMĐT Vit Nam cho rng tc độ tăng trưởng còn tăng mnh, có th lên
ti 30 - 50%/năm. Theo ông Tuyến, quy mô th trường TMĐT Vit Nam có th đạt 10 t USD trong 5
năm năm ti. Theo nghiên cu ca Trung tâm kinh doanh toàn cu ca Đại hc Tufts (M), hin Vit
Nam xếp hng 48/60 quc gia có tc độ chuyn đổi kinh tế s hóa nhanh trên thế gii, đồng thi xếp
hng 22 v tc độ phát trin s hóa. Điu đó chng t Vit Nam đang trong nn kinh tế s hóa và lĩnh
vc TMĐT có trin vng tiến xa hơn.
Năm 2017, Vit Nam đứng đầu Đông Nam Á v t l chuyn đổi - s phn trăm ca s lượt
truy cp website có th dn đến mua sm thành công. Các DN TMĐT ti Vit Nam có t l chuyn đổi
lên đến 65%, cao nht trong khu vc. Singapore s hu t l chuyn đổi cao th hai và Indonesia bám
sát v trí th 3.
Hi DN hàng Vit Nam cht lượng cao đánh giá, nhng năm gn đây, vi s ra đời ca hàng
lot các website thương mi đin t như Lazada, Tiki, Shopee, Sendo, Adayroi… Vic mua sm online
đã không còn xa l vi người người tiêu dùng Vit. Th trường mua sm trc tuyến tr nên sôi động
hơn khi người tiêu dùng tr tham gia vào vic mua bán trên mng xã hi ngày càng nhiu. Tuy nhiên
có mt nghch lý là nhiu người bình thường li am hiu TMĐT hơn mt s ch DN (Tác gi trao đổi
trc tiếp vi mt s ch DN).
Gn đây, trong mt báo cáo nghiên cu ca Công ty TNHH CBRE Vit Nam, (CBRE: Công ty
bt động sn; đây là công ty có uy tín cao) được thc hin thông qua ghi nhn ý kiến khong 1.000
người ti thành ph H Chí Minh và Hà Ni, cho biết, 25% người tiêu dùng được kho sát d định s
gim tn sut mua sm ti ca hàng thc tế. Trong khi đó, 45-50% cho rng, s mua sm trc tuyến
thông qua máy tính để bàn/máy tính xách tay hay đin thoi thông minh/máy tính bng, thường xuyên
hơn trong tương lai. Kết qu kho sát năm 2018 ca Hi DN hàng Vit Nam cht lượng cao cho thy,
s người tiêu dùng chn mua online đã tăng gp ba ln (2,7%) so vi năm 2017 (0,9%). Ngoài ra, kết
qu kho sát còn ghi nhn, tt c các sn phm tiêu dùng ít nhiu đều được người tiêu dùng mua
online. Giá c, cht lượng sn phm, dch v… vn s là mt yếu t quan trng thu hút người dùng
mua hàng trc tuyến. Đồng thi, mt khi càng nhiu người tiêu dùng biết v TMĐT thì thương hiu,
cung cách phc v, nn tng công ngh, các dch v gia tăng như vn chuyn, thanh toán, hu mãi, s
phi càng hoàn thin hơn.
* Khái quát: Tim năng phát trin TMĐT Vit Nam cao, vì các lý do sau:
- Vit Nam là nước xut khu nhiu mt hàng, TMĐT giúp doanh nghip tìm kiếm khách hàng
trên toàn thế gii.
- Vit Nam có th “xut khu” dch v, sn phm thông tin, sn phm tri thc bng cách bán
qua mng Internet.
- Du lch Vit Nam cn tn dng TMĐT để qung bá, cho đặt dch v qua mng, thanh toán
qua mng, h tr du khách qua mng...
- Nhà nước ch trương thúc đẩy TMĐT phát trin.
- Công ngh thông tin, Internet Vit Nam đã, đang và s tiếp tc phát trin nhanh.
- Chính nhng kh năng, li ích TMĐT mang li cho DN, nhà đầu tư... là động cơ ln thúc đẩy
doanh nghip tham gia TMĐT.
- Nhân lc Vit Nam tiếp thu công ngh mi nhanh, đặc bit là công ngh thông tin …
K yếu Hi tho quc tế “Thương mi và phân phi” ln 1 năm 2018
797
3.2. Thách thc
Bên cnh nhng tim năng, ngành thương mi đin t Vit Nam cũng đối mt không ít thách
thc.
Th nht, cơ s h tng công ngh và lut pháp Vit Nam chưa hoàn thin. Để TMĐT phát
trin thì hot động s dng thanh toán không dùng tin mt cũng cn phát trin mnh. Theo mt kho
sát ca Ngân hàng Thế gii (WB), s lượng giao dch phi tin mt bình quân đầu người ca Vit Nam
là 5%, thp hơn nhiu so vi mc 60% ca Thái Lan, 89% ca Malaysia và t l 26% ca Trung Quc.
T l thanh toán không dùng tin mt thp s khiến cho s người dùng sn sàng tham gia mua hàng
online không cao. TMĐT đang trong giai đon phát trin, h thng lut pháp hin hành ca Vit Nam
còn chưa theo kp vi s phát trin đó. Chng hn, vn còn thiếu nhng quy định pháp lý liên quan đến
trách nhim ca các bên trong giao dch đin t hoc nhng quy định v thuế, phí trong ngành này.
Thc tế cho thy, nhiu doanh nghip trong lĩnh vc thương mi đin t đang chu áp lc cnh tranh
và hao tn chi phí rt ln đến t các chương trình khuyến mãi gim giá sn phm cũng như min phí
giao hàng… Nhng điu này đã “ăn mòn” li nhun và khiến hot động ca các trang TMĐT đang
không my hiu qu.
Th hai, nhóm đối tượng khách hàng ca TMĐT trong giai đon hin nay ch yếu là gii tr
nhng người sm tiếp cn vi công ngh. Trong khi nhóm nhng người có thu nhp cao ch yếu là
nhng người trung niên vn quen vi phương thc mua hàng truyn thng hơn. H là nhóm người khó
thích nghi vi s thay đổi nhanh chóng ca công ngh mi.
Th ba, mc độ kh tín trong xã hi là điu khiến nhiu người lo lng. Ri ro đối vi khách
hàng là hàng hóa mua v không đúng như cht lượng được công b trên trang web bán hàng khiến
nhiu người còn ngn ngi khi mua hàng online. Bên cnh đó, các doanh nghip TMĐT cũng gp
không ít khó khăn trong vn đề qun lý bi ngành này còn khá mi. Theo mt s nhà cung cp hot
động trong lĩnh vc TMĐT, chi phí bán hàng qua kênh này chưa hn là r hơn so vi phương thc bán
hàng truyn thng.
Th tư, người tiêu dùng Vit Nam, đặc bit là thế h người tiêu dùng tr hin khá ưa chung
mua hàng qua các website thương mi đin t ca nước ngoài như Amazon, eBay… Lý do ca hin
tượng này được Hip hi TMĐT ch ra do hàng hóa ca nước ngoài phong phú, đa dng và phù hp
vi người tiêu dùng, đặc bit là gii tr thành th. Bên cnh đó, các nhà bán hàng trc tuyến toàn cu
có uy tín cao. Ngoài ra, chi phí hoàn tt đơn hàng đối vi các hp đồng mua hàng trc tuyến t nước
ngoài thp hơn…
Th năm, VECOM phân tích: “Phn ln DN Vit, đặc bit là các DN va và nh chưa đầu tư
đúng mc cho hot động nghiên cu tìm hiu th hiếu khách hàng nước ngoài để bán hàng trc tiếp,
không qua các nhà phân phi trung gian”. Xét v mc độ uy tín, các nhà bán hàng trc tuyến trong
nước cũng vn “đui” hơn so vi nhiu nhà bán hàng trc tuyến toàn cu. Và mt yếu t khác là nhiu
khi cht lượng, mu mã sn phm quc ni vn lép vế so vi sn phm tương t ca nhiu nước khác.
Th sáu, mt vn đề cũng đang là thách thc vi các nhà bán hàng trc tuyến Vit Nam là cơ
s h tng công ngh. Chia s ca ông Phm Thông, Giám đốc tiếp th Lazada ti VOBF 2017 cho
thy là trong dp cáp quang AAG b đứt vào 2,3 tun, doanh thu ca Lazada đã mt ti 30% doanh thu
trung bình trong mt ngày. Không ch Lazada mà nhiu DN TMĐT và cá nhân kinh doanh online cũng
cht vt trong thi đim cáp quang b đứt…
Tuy nhiên, nhìn tng th, nhiu chuyên gia trong và ngòai nước nhìn nhn mc dù vn còn
nhng thách thc, đặc bit trong bi cnh toàn cu hóa và s phát trin ca công ngh cho phép DN
Vit Nam d dàng bán hàng trc tuyến nước khác, TMĐT Vit Nam vn là mt mnh đất tim năng
cho các DN trong nước, trong đó có c các DN khi nghip.