Ứng dụng công nghệ số trong phát triển công nghiệp văn hóa từ di sản gốm vùng Đồng bằng Bắc Bộ: Tiềm năng và giải pháp

327

TIỀMNĂNGVÀGIẢIPHÁPỨNGDỤNGCÔNGNGHỆSỐ

TRONGPHÁTTRIỂNCÔNGNGHIỆPVĂNHÓA

TỪDISẢNGỐMVÙNGĐỒNGBẰNGBẮCBỘ

HoàngThịĐào



Email:daoht@mythuatvietnam.edu.vn

Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:29/09/2025

Ngàyphảnbiệnđánhgiá:15/10/2025

Ngàybàibáođượcduyệtđăng:24/10/2025

DOI:10.59266/houjs.2025.884

Tómtắt:NghiêncứukhẳngđịnhtiềmnăngvượttrộicủadisảngốmtạiĐồngbằngBắc

Bộvàchỉranhữngnguycơdothiếuhụtứngdụngcôngnghệsốnếukhôngđổimớicáchtiếp

cận.Tínhmớicốtlõicủanghiêncứulàsửdụnglýthuyếtliênngành,khungphântích,khảo

sátthựctếtạicáclàngnghề(BátTràng,PhùLãng,ChuĐậu,HươngCanh...)làmrõthực

trạngbấtcậpgiữabảotồnvàkhaithácgiátrịgốmtrongbốicảnhhiệnđại,từđóđềxuất

chiếnlượchệthốngtậptrungvàocôngnghệsố:Sốhóa3Dhiệnvật,trithứckỹthuậtphivật

thểnhằmxâydựngkhodữliệudisảnsố;Sángtạocáctrảinghiệmtươngtác(Bảotàngảo,

VR/AR)đểkếtnốicôngchúng;Tậndụngnềntảngsốđểmởrộngthịtrường(thươngmại).

Nghiêncứukếtluận:việctíchhợpcôngnghệsốlàchiếnlượcthenchốtđểbảotồndisảnbền

vữngvàchuyểnhóagiátrịvănhóathànhtàisảnkinhtế,thúcđẩysựpháttriểncủangành

côngnghiệpvănhóaViệtNam.

Từkhóa:disảngốm,côngnghệsố,côngnghiệpvănhóa,bảotồn

TrườngĐạihọcMỹthuậtViệtNam

I.Đặtvấnđề

ĐồngbằngBắcBộ(ĐBBB),làcái

nôicủavănminhViệt,lưugiữnhiềugiá

trịvănhóanổibật.Tạicáclàngnghề,gốm

đượcxemlàdisảnđặcsắc,kếttinhtrítuệ

vàsángtạocủanhiềuthếhệnghệnhân.

Tàinguyênvănhóanàymangtiềmnăng

tolớn,nếuđượckhaithácphùhợpsẽthúc

đẩy sự phát triển Công nghiệp Văn hóa

(CNVH),tạođộnglựctăngtrưởngkinhtế

bềnvữngvàquảngbáhìnhảnhđấtnước

trên trường quốc tế. Do đó, việc nghiên

cứutiềmnăng,đánhgiáthựctrạngbảotồn

đểđềxuấtcácgiảiphápứngdụngcông

nghệsốlàmộtyêucầucấpthiết.

Quakhảosátthựctếtạimộtsốlàng

nghềnhư:BátTràng,PhùLãng,ChuĐậu,

HươngCanh,QuếQuyển,DưỡngĐộng,

ĐôngTriều...,nghiêncứunhậnthấynhiều

làngnghềđangđốimặtvớinguycơmai

mộttrướcáplựcđôthịhóavàsựbiếnđổi

328

của thị trường. Hiệu quả của sự kết nối

giữagiátrịtruyềnthốngvớiđờisốnghiện

đạicònthấp,chủyếudonhữnghạnchế

trong ứngdụng công nghệ số.Điều này

cảntrởdisảnpháthuytốiđatiềmnăng

kinhtếvàvănhóavốncó.Thêmvàođó,

sựpháttriểnkhôngđồngđềuvàviệcchủ

yếu dựa vào các phương thức sản xuất,

tiêu thụ truyền thống đã kìm hãm khả

năngcạnhtranhcủasảnphẩm.Trongkỷ

nguyênsố,thiếuhụtcơsởdữliệusốhóa

toàndiệnđãtạorakhoảngcáchlớngiữa

tiềm năng di sản và thực tiễn phát triển

CNVH, gây khó khăn cho công tácbảo

tồn,nghiêncứuvàquảngbá.

Xuấtpháttừthựctrạngtrên,nghiên

cứu làm rõ tiềm năng, đánh giá thực

trạngvàđềxuấtcácgiảiphápmangtính

hệthốngđểứngdụngcôngnghệsốvào

quátrìnhbảotồnvàpháttriểndisảngốm

vùngĐBBB. Mụctiêulàđịnhhìnhmột

môhìnhpháttriểnbềnvững,vừabảotồn

đượcgiátrịcốtlõi,đápứngnhucầuthời

đại,vừanângcaonănglựccạnhtranhcủa

gốmViệtNamtrênthịtrườngtoàncầu.

II. Cơ sở lý thuyết và khung

phântích

Nghiêncứuđượcthiếtlậptrênnền

tảng của cáclý thuyếtliên ngành,nhằm

cungcấpmộtkhungphântíchkhoahọc

đểkhảosátvàđềxuấtgiảiphápbảotồn,

pháthuydisảngốmvùngĐBBBtrongkỷ

nguyênsố.

2.1.Cơsởlýthuyết

Cơsởlýthuyếtđượcxâydựngtrên

bacộttrụliênngành,tậptrungvàoviệc

làmrõthựctrạng,nhucầuứngdụngcông

nghệsốtrongbảotồnvàpháttriểnCNVH

từdisảngốm:

Cộttrụ1:Tiếpcậnmỹhọcvàgiátrị

disảnkhẳngđịnhgiátrịmỹthuậtcốtlõi

vàtiềmnăngkinhtếlớncủadisảngốm.

Nóchứngminhrằngdisảnlàtàinguyên

cầnđượcbảotồnvànuôidưỡngđểlàm

nềntảngchosựpháttriểnCNVH.

Cộttrụ2:Tiếpcậnbảotồnvàphát

huydisảnphântíchhạnchếcủaphương

thứcbảo tồntruyền thống(như nguycơ

maimộttrithứcẩn).Từđó,nóchứngminh

nhucầucấpthiếtphảiứngdụngcôngnghệ

sốđểbảotồntrithứcmộtcáchhệthống

vàtạoralợiíchbềnvữngchocộngđồng

(theonguyêntắcCôngướcFaro).

Cột trụ 3:Tiếp cận chuyển đổisố

trong ngành sáng tạo làgiải pháp chiến

lượcđểđápứngnhucầupháttriển.Dựa

trên thuyết “khuếch tán đổi mới”, nó đề

xuất ứng dụng công nghệ số (3D, VR/

AR)đểkhắcphụcsựthiếuhiệuquảtrong

quảng bá và chuyển giao. Đồng thời, lý

thuyết“kinhtếsángtạo”cungcấpcơsở

để chuyển hóa giá trị văn hóa thành tài

nguyênkinhtế,đảmbảoCNVHpháttriển

bềnvững.

2.2. Khung phân tích (Mô hình

nghiêncứu)

Nghiên cứu định hình khung phân

tích3cộttrụcóliênkết,giaiđoạntrướclà

nềntảng,luậncứchogiaiđoạntiếptheo

vàthiếtlậplogichọcthuật,dẫndắttoàn

bộquátrìnhthựchiệnnhằmđạtđượcmục

tiêuchuyểnhóadisảnvănhóathànhtài

sảnkinhtếbềnvững.

H1.Môhìnhliênkết

329

Việcsửdụnglýthuyết,khungphân

tích,môhìnhtrongnghiêncứuđảmbảo

sựnhấtquán:Mứcđộgiátrịcàngcaovà

nhucầubảotồncàngcấpthiếtthìyêucầu

về giải pháp công nghệ càng phải toàn

diệnvàhiệuquả.

III.Phươngphápnghiêncứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp

luậnkếthợpphântíchđịnhtínhchuyênsâu

từgócđộmỹthuậtvàkhảosátđịnhlượng

đểđảmbảotínhkháchquanvàtoàndiện.

Cácphươngphápgồm:Phươngphápthu

thậpdữliệunhằmtổnghợpcácnguồntư

liệu,phântíchvàphânloạicácgiátrịcủa

disản;Phươngphápkhảothựcsátđịatại

làngnghềgốmtiêubiểuởĐBBBnhưBát

Tràng,PhùLãng,ChuĐậu,HươngCanh,

QuếQuyển,DưỡngĐộng,ĐôngTriều...

đểđiềutra,quansát,thamdự,phỏngvấn

những kinh nghiệm, quy trình sản xuất,

sángtạovàthựctếứngdụngcôngnghệsố

ởcáclàngnghề;Phươngphápphântích,

sosánhlàmnổibậtgiátrịcốtlõi;Phương

phápphântíchhệthốngđểtổnghợpkết

quảvàđềxuấtcácgiảiphápbảotồn,phát

huydisảngốmtrongkỷnguyênsố.

IV.Kếtquảnghiêncứu

4.1.Giátrịmỹthuật-Tiềmnăng

củadisảngốmvùngĐồngbằngBắcBộ

DisảngốmtạiViệtNamlàmộthệ

thống tài sản phong phú, bao gồm hiện

vật,trithứcẩnvàvănhóacộngđồnggắn

liềnvớinghề.Gốmlàvậtdụngcôngnăng,

là tác phẩm nghệ thuật mang giá trị vật

chấtvàtinhthần.Sựgắnbócủagốmvới

người Việtđã có từ văn hóa ĐôngSơn,

bởilẽ:“trongcảmộtvòngđời,chúngta

khôngbaogiờxacáchđồgốm...Đồgốm

khôngchỉlàđồdùngmàcònlànhữnghiện

vậtghinhậncuộcsống,tưduy,tìnhcảm,

năngkhiếuthẩmmỹ...”[2,tr.16].Cáclàng

nghề nổi tiếng ở ĐBBB như Bát Tràng,

PhùLãng,Chu Đậu,HươngCanh...đều

có biểu hiện đặc trưng: “mỗilàng nghề

truyền thống có dạng thức sản phẩm và

phongcáchriêng,tạonênnhữngthếmạnh

nổibậtvềchấtliệu,kỹthuậtchếtác,men

gốm, hoa văn trang trí, hình dáng sản

phẩm...” [11,tr.93], trởthànhbiểu tượng

bảnsắcdântộc.

4.1.1.Giátrịmỹthuật

Đặc trưng cốt lõicủa gốm ĐBBB

nằmởgiátrịmỹthuật,thểhiệnquahoa

văn,hìnhthứctrangtrívàkỹthuậttạotác.

Giátrịnàyquyếtđịnhbảnchấtsảnphẩm,

chấtlượng,vănhóa,kinhtếvàkhảnăng

bảotồnlâudài.

-Giátrịmỹthuậtthểhiệnsựsáng

tạođộcđáo,tínhđộcbản:Bảnchấtgốm

truyềntảiđượcngônngữcủađiêukhắc,

đồhọavàhộihọa.Yếutốđiêukhắcthể

hiệnởkỹthuậttạotáchìnhkhốibằngvuốt

tay,nặn,đắpnổi,khoétsâu...theochủý

sángtạocủanghệnhânđểtạonêndáng,

hìnhcủatổngthểcủađồvậtnhưlọ,chóe,

bình, tượng... nhưng cũng có thể là các

khốinhỏtheohìnhthứctrangtríhoavăn

đắp khốinổinhư hìnhrồngở lưhương,

chânđèn...Cáclàngnghềcótruyềnthống

làm cốt gốmdày như PhùLãng, Hương

Canh thường tạo dáng và trang trí khối

cóđộkênh,bongmạnhmẽ,trongkhiBát

Tràng,ChuĐậulàmcốtmỏng,thiênvềkỹ

thuậttôvẽ,khắcchìmnéthoặctạohình

khốimỏngtinhtế.Yếutốđồhọathường

thểhiệnởđườngnét,mảngtrêncácđồán

hoavăntrangtríđặctrưngcủalàngnghề.

Yếutốhộihọathểhiệnởcácđềtài,bốcục

hìnhthể...

Nghệthuậtmenvàmàusắccũnglà

yếu tố quyếtđịnhsựđộc đáovà bảnsắc

củagốm.Bảnchấtnguyênliệuđấtsétcủa

mỗiđịaphươngđãcómàusắckhácnhau,

330

kếthợpvớikỹthuậtphatrộn,tạocốt,men

bítruyền(menrạn,menchảy,menđứng...)

và kiểm soát nhiệt nung tạo nên những

biếnhóabấtngờ,manglạitínhđộcbảnvà

thươnghiệuriêngchotừnglàngnghề.

-Giátrịmỹthuậtthểhiệnởkỹnăng,

trithức,kỹthuậtcủanghệnhân.Giátrịmỹ

thuậtcònphụthuộctrítuệcủanghệnhân,

bao gồm kỹ năng thực hành thuần thục,

trithứcbảnđịavềnguyênvậtliệuhaykỹ

thuậtbítruyềnnhưphốimen,nhiệtnung.

Nghệnhântrựctiếpnắmgiữvàtruyềnthụ

bíquyết,kỹthuậtcốtlõicủanghề.Sựphát

triểncủalàngnghềtỷlệthuậnvớiđộingũ

nghệ nhân và ngược lạisẽ trựctiếp dẫn

đếnnguycơmaimột.

-Giátrịmỹthuậtphảnánhtriếtlý

thẩmmỹ:TriếtlýthẩmmỹcủagốmĐBBB

làmộthệthốngnghệthuậtphứctạp,liên

tụcbiếnđổiquacácthờikỳ,luôntươngtác

vớiquanniệmsống,tínngưỡng,tưtưởng

thờiđại:ỞthờiLý-Trần(thếkỷXI-XIV),

gốmBátTràngphảnánhtriếtlýđộclập,

hàihòavàtínhdântộcthểhiệnởtiếpthu

cóchọnlọc.ThờiLêsơ-Mạc(thếkỷXV

- XVI), gốm Chu Đậu, Bát Tràng, thẩm

mỹhướngđếnsựcânbằng,sựthanhthoát,

sốngđộng.ThờiLêTrungHưng-Nguyễn

(thế kỷ XVII - XIX), phán ánh những

thay đổi lớn theo xu hướng dân gian và

tínngưỡng:GốmPhùLãngmangtínhthô

mộc,khốimạnhmẽ(sảnphẩm:lưhương,

tượng nghê, chân đèn...); gốmBát Tràng

pháttriểnkỹthuậtđắpnổi,chạmnổi...

Nhìnchung,mỗithờikỳcùngmột

dònggốmcũngcónhữngthayđổimang

tính kế thừa hoặc sáng tạo. Giá trị mỹ

thuật giúp phân biệt gốm thủ công với

gốm công nghiệp; giúp định hình bản

chấtsảnphẩm;đưagốmthànhtácphẩm

độcbản,vượtlênchứcnăngsửdụngđơn

thuần;“làmchođồvậtcógiátrịthẩmmỹ

hơnmàcòngiúpchonhucầuthựcdụng

đạtđếnsựhoànthiệnhoànmỹ”[1,tr.572].

4.1.2.Tiềm năng gốm phát triển

trongkỷnguyênsố

GốmthủcôngvùngĐBBBsởhữu

tiềmnăngtolớnlàtàinguyêncóthểkhai

thácvàpháttriểnhiệuquảtrongbốicảnh

chuyểnđổisốhiệnnay.

Gốm ĐBBB có bản sắc độc đáo

khôngthểthaythế,làminhchứnglịchsử

rõnétvềdòngchảyvănminhvàvănhóa

làngnghề;disảngốmkhôngchỉmanggiá

trịvậtchấtmàcònlàbiểutượngvănhóa

sâusắctạoramộtlợithếcạnhtranhmạnh

mẽtrênthịtrườngquốctế.Sựđộcđáonày

thuhútcôngchúngtrongvàngoàinước

kếtnốivớidisản,lànềntảngđểxâydựng

thươnghiệu quốcgia tronglĩnhvựcthủ

côngmỹnghệ.

Gốm thủ công có nhiều khả năng

chuyểnđổithànhtàisảnkinhtếthôngqua

cácứngdụngcủakỷnguyênsố.Cácgiá

trịcốtlõicóthểđượcchuyểnhóathành

tàisảnsố,chophépcấpphépsửdụngcho

cácngànhcôngnghiệpsángtạokhácnhư

game,thiếtkế...,mởranguồnthumớivà

đadạng.Hơnnữa,việcsốhóachophép

xâydựngcáctrảinghiệmdulịchvănhóa

sáng tạo nhưbảo tàngảo, cáctour VR/

AR...,tạo ragiá trịgia tăngkinhtếbền

vững và nguồn thu trực tiếp cho cộng

đồngdâncưđịaphương.Sựkếthợpgiữa

bảotồntrithứcvàkhaithácsángtạođảm

bảorằngviệcpháttriểnkinhtếluôngắn

liềnvớimụctiêubảotồndisảnlâudài.

Trong chiến lược phát triển các

ngànhcôngnghiệpvănhóa(Quyếtđịnh

số1755/QĐ-TTg),gốmthủcôngmỹnghệ

hộitụcảyếutốthủcôngtruyềnthống,mỹ

thuậtđộcđáo,thiếtkếsángtạo,cótiềm

năng và nhiều giátrị.Tuy nhiên đểbảo

tồn,khai thác hiệuquả di sản gốm,góp

331

phầnmanglạikinhtếgiàumạnhchođất

nước,chúngtacầncócáchtiếpcậnmới

phùhợpkỷnguyênsố.

4.2. Phân tích thực trạng và nhu

cầuứngdụngcôngnghệsố

4.2.1.Vềxâydựngcơsởdữliệusố

vềgốm

MặcdùgốmthủcôngvùngĐBBB

cólịchsửlâuđờivàgiátrịtolớnnhưng

việclưutrữdữliệuvôcùnghạnchế,khiến

đổimớicáchtiếpcậnxâydựngcơsởdữ

liệusố(CSDLsố)khókhăn,cầncóchiến

lược.Trênthựctế,dữliệugốmđangnằm

rảirácởnhiềunguồnkhácnhau,thiếutính

chuẩnhóavềđịnhdạngvàkhôngđồngbộ

khiliênkết.Ràocảnlớnnhấtlàsựthiếuhụt

nghiêmtrọngdữliệuphivậtthể-trithức

ẩnbaogồm:kỹthuật,bíquyếtphamen,

quy trìnhchế tác của nghệ nhân, thường

trao truyềnmiệngnên dễ thất truyền khi

sốlượngnghệnhânsuygiảm.Nhữnghạn

chếnàytạorahệquảképnghiêmtrọng:Về

bảotồn,việckhônglưugiữđượchệthống

bíquyếtkỹthuậtvàdữliệu3Dchuẩnxác

cảntrởphụcdựngvàlàmtăngnguycơthất

truyền;Vềkhaithác,thiếuCSDLsốđãcản

trởkhảnăngchuyểnđổidisảnthànhtàisản

sốlàmmấtđinguồnthutiềmnăng,đồng

thờigâykhókhănchoviệcxâydựngcác

ứngdụngtươngtácsố(VR/AR,bảotàng

ảo), thương mại hóa chuyên nghiệp trên

nềntảngE-commerce.

VấnđềCSDLsốhiệnnaylànguyên

nhângốcrễdẫnđếnsựchậmtrễtronghiện

đạihóalàngnghề,tạorakhoảngcáchlớn

giữa tiềm năngdi sản gốm và khảnăng

pháttriểnkinhtếthựctế.

4.2.2. Về ứng dụng công nghệ số

trongsảnxuấtgốm

Kết quả khảo sát tại 7 làng nghề

gốmvùngĐBBBvềứngdụngcôngnghệ

sốtrongsảnxuấtgốmthủcôngchothấy

hiệnnaycònrấthạnchế.Hầunhưchỉứng

dụngcơkhíhóamangtính hỗtrợởcác

khâuphụtrợnhưtrộnđất,nghiềnmen,sử

dụngcảm biếnkỹ thuật sốđểkiểmsoát

nhiệtđộlònunghiệnđại,nhằmtăngnăng

suất và tínhổnđịnh.Các côngđoạn cốt

lõilàmnêngiátrịmỹthuậtnhưtạohình,

vẽ trang trí vẫn dựa chủ yếu vào kinh

nghiệm,kỹnăngcủanghệnhân,điềunày

làcầnthiếtđểgiữtínhđộcbảnnhưnglại

làmgiảmhiệusuấtvàtínhđồngbộcủasản

phẩm.Đốivớicôngnghệhỗtrợtạomẫu

nhanh,thíchứngvớixuhướngthịtrường

nhưthiếtkế3D(CAD/CAM)hayin3D,

scanđượcứngdụngrấtítmộtvàicơsở

sảnxuấtởBátTràng,ChuĐậu,PhùLãng.

Ứng dụng tiềm năng của công nghệ số

manglạihiệuquảlàrấtlớntrongbảotồn

trithứcẩnvàkhaithác.Dođócầncógiải

phápứngdụngtậptrungvàoviệcsốhóa

quytrìnhkỹthuật(ghihình,phântích3D

thaotácnghệnhân)đểchuẩnhóavàbảo

tồn;Pháttriểncôngcụmôphỏng3Dđể

hỗtrợnghệnhân,nhàthiếtkếthửnghiệm

mẫu,màumenảo;đồngthờisửdụngmáy

quét3Dđểtạoratàisản-tàinguyênsố,

mởranguồnthumớitừviệccấpphépvà

phụcvụkiểmsoátchấtlượngthôngminh

(AI).Từthựctrạngtrên,nghiêncứunhận

địnhmuốnpháttriểnbềnvữngcủalàng

nghềgốmĐBBBcầnmộtsựkếthợphài

hòa giữa kỹ năngthủ côngvà tận dụng

hiệuquảcôngcụsố.

4.2.3.Vềbảotồn,tiếpcậnthịtrường

Côngnghệsốlàcầunốichuyểnhóa

giátrịvănhóathànhđộnglựckinhtế,tạo

nênmốiliênhệmậtthiếtgiữabảotồndisản

gốmvàtiếpcậnthịtrườngtrongkỷnguyên

số.Mụctiêucốtlõicủaứngdụngsốtrong

bảotồnlàlưugiữvĩnhviễndisảnởdạng

trithứcvậtthểvàphivậtthể.Vềmặtdisản

vậtthể,côngnghệđượcsửdụngđểsốhóa

Tiềm năng và giải pháp ứng dụng công nghệ số trong phát triển công nghiệp văn hóa từ di sản gốm vùng Đồng bằng Bắc Bộ

Bài viết nghiên cứu tiềm năng gốm Đồng bằng Bắc Bộ kết hợp công nghệ số để phát triển công nghiệp văn hóa, bảo tồn di sản, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị.

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi