A. PH N M ĐUẦ Ở Ầ
B c vào th k m i, m t câu h i l n đang n i c m trong t duyướ ế ỷ ớ ộ ỏ ớ ổ ộ ư
chính tr là: Th gi i s s ng nh th nào v i n c M lên ngôi đ ch vàị ế ớ ẽ ố ư ế ớ ướ ỹ ế ế
n c M s hành s th nào v i ph n còn l i c a th gi i.ướ ỹ ẽ ử ế ớ ầ ạ ủ ế ớ
M t s m t cân b ng l n đang di n ra trên m i lĩnh v c < chính tr -ộ ự ấ ằ ớ ễ ọ ự ị
kinh t - văn hoá - ngh thu t - tôn giáo...> d i m t góc đ, trên t m baoế ệ ậ ướ ộ ộ ầ
quát vĩ mô nh t, cũng nh n ch a len l i d i m i t ng n c vi mô nh t.ấ ư ẩ ứ ỏ ướ ọ ầ ấ ấ
Đây là n i b n kho n, b c xúc t i m c ám nh trong đi s ng tinh th nỗ ả ả ứ ớ ứ ả ờ ố ầ
c a nhân lo i. T t c nh ng v n đ trên đây s đc t n nào sáng t , hủ ạ ấ ả ữ ấ ề ẽ ượ ầ ỏ ệ
th ng qua vi c tìm hi u, h th ng v “ý th c và vai trò c a nó trong điố ệ ể ệ ố ề ứ ủ ờ
s ng xã h i".ố ộ
* Đi v i m i con ng i nói riêng và qu c gia trên th gi i t i sao l iố ớ ỗ ườ ố ế ớ ạ ạ
không mu n có m t xã h i công b ng - văn minh v i nh ng con ng i vănố ộ ộ ằ ớ ữ ườ
minh, m t xã h i không có s bóc l t, trà đp. Đ hi u rõ v n đ ta đi sauộ ộ ự ộ ạ ể ể ấ ề
vào nghiên c u đ tài: ứ ề "Ý th c và vai trò c a ý th c trong đi s ng xãứ ủ ứ ờ ố
h i.ộ
1. N i dung và tính ch t c a ý th c xã h i.ộ ấ ủ ứ ộ
a. Khái ni m ý th cệ ứ .
Đ tài đi sâu nghiên c u m t s v n đ n i c m trong xã h i ngàyề ứ ộ ố ấ ề ổ ộ ộ
nay qua nh ng tình thái bi u hi n c a ý th c.ữ ể ệ ủ ứ
1
B. PH N N I DUNGẦ Ộ
I. Ý th c và tính ch t c a ý th cứ ấ ủ ứ
* Ch nghĩa duy tâm và tôn giáo cho r ng ý th c có m t cu c s ngủ ằ ứ ộ ộ ố
riêng, t n t i tách bi t v t ch t th m chí quy đnh, sinh ra v t ch t.ồ ạ ệ ậ ấ ậ ị ậ ấ
* Ch nghĩa duy v t t m th ng cho r ng ý th c cũng là m t d ngủ ậ ầ ườ ằ ứ ộ ạ
v t ch t.ậ ấ
*Ch nghĩa duy v t c n đi đã th y đc ý th c ph n ánh th gi iủ ậ ậ ạ ấ ượ ứ ả ế ớ
khách quan, đã ch ra đc k t c u c a ý th c song l i ch a th y ngu nỉ ượ ế ấ ủ ứ ạ ư ấ ồ
g c xã h i và vai trò xã h i c a ý th c.ố ộ ộ ủ ứ
* Ch nghĩa duy v t bi n ch ng đã k th a, phát tri n, kh c t củ ậ ệ ứ ế ừ ể ắ ụ
nh ng quan ni m trên đa ra đnh nghĩa khoa h c v ý th c.ữ ệ ư ị ọ ề ứ
+ Ý th c là s ph n ánh sáng t o th gi i khách quan vào b nãoứ ự ả ạ ế ớ ộ
ng i thông qua lao đng và ngôn ng .ườ ộ ữ
+ Ý th c là toàn b ho t đng tinh th n c a con ng i bao g m tứ ộ ạ ộ ầ ủ ườ ồ ừ
c m giác cho t i t duy, lý lu n trong đó tri th c là ph ng th c t n t iả ớ ư ậ ứ ươ ứ ồ ạ
c a ý th c.ủ ứ
b. Ngu n g c ý th cồ ố ứ .
* Ngu n g c t nhiên.ồ ố ự
Tr c Mác nhi u nhà duy v t tuy không th a nh n tính ch t siêu tướ ề ậ ừ ậ ấ ự
nhiên c a ý th c, song do khoa h c ch a phát tri n nên cũng đã không gi iủ ứ ọ ư ể ả
thích đúng ngu n g c và b n ch t c a ý th c. D a trên nh ng thành t uồ ố ả ấ ủ ứ ự ữ ự
c a khoa h c t nhiên nh t là sinh lýb h c th n kinh, ch nghĩa duy v tủ ọ ự ấ ọ ầ ủ ậ
bi n ch ng kh ng đnh r ng ý th c là m t thu c tính c a v t ch t nh ngệ ứ ẳ ị ằ ứ ộ ộ ủ ậ ấ ư
2
không ph i c a m i d ng v t ch t mà ch là thu c tính c a m t d ng v tả ủ ọ ạ ậ ấ ỉ ộ ủ ộ ạ ậ
ch t s ng có t ch c cao là b óc ng i. B óc ng i là c quan v t ch tấ ố ổ ứ ộ ườ ộ ườ ơ ậ ấ
c a ý th c. Ý th c là ch c năng c a b óc ng i. Ho t đng ý th c c aủ ứ ứ ứ ủ ộ ườ ạ ộ ứ ủ
con ng i di n ra trên c s ho t đng sinh lý th n kinh c a b óc ng i.ườ ễ ơ ở ạ ộ ầ ủ ộ ườ
Ý th c ph thu c vào ho t đng b óc ng i, do đó khi b óc b t nứ ụ ộ ạ ộ ộ ườ ộ ị ổ
th ng thì ho t đng ý th c s không bình th ng ho c b r i lo n. Vì v yươ ạ ộ ứ ẽ ườ ặ ị ố ạ ậ
không th tách r i ý th c ra kh i ho t đng sinh lý th n kinh c a b óc. Ýể ờ ứ ỏ ạ ộ ầ ủ ộ
th c không th di n ra, tách r i ho t đng sinh lý th n kinh c a b ócứ ể ễ ờ ạ ộ ầ ủ ộ
ng i.ườ
Ngày nay s phát tri n m nh m c a khoa h c - k thu t hi n đi đãự ể ạ ẽ ủ ọ ỹ ậ ệ ạ
t o ra nh ng máy móc thay th cho m t ph n lao đng trí óc c a conạ ữ ế ộ ầ ộ ủ
ng i. Ch ng h n các máy tính đi n t , rôb t “tinh khôn”, trí tu nhân t o.ườ ẳ ạ ệ ử ố ệ ạ
Song đi u đó không có nghĩa là máy móc cũng có ý th c nh con ng i.ề ứ ư ườ
Máy móc dù có tinh khôn đn đâu đi chăng n a cũng không th thay thế ữ ể ế
đc cho ho t đng trí tu c a con ng i. Máy mcó là m t k t c u kượ ạ ộ ệ ủ ườ ộ ế ấ ỹ
thu t do con ng i t o ra, còn con ng i là m t th c th xã h i. Máy mócậ ườ ạ ườ ộ ự ể ộ
không th sáng t o l i hi n th c d i d ng tinh th n trong b n thân nóể ạ ạ ệ ự ướ ạ ầ ả
nh con ng i. Do đó ch có con ng i v i b óc c a mình m i có ý th cư ườ ỉ ườ ớ ộ ủ ớ ứ
theo đúng nghĩa c a t đó. ủ ừ
* Ngu n g c xã h i.ồ ố ộ
Đ cho ý th c ra đi, nh ng ti n đ, ngu n g c t nhiên là r t quanể ứ ờ ữ ề ề ồ ố ự ấ
tr ng, không th thi u đc, song ch a đ. Đi u ki n quy t đnh cho s raọ ể ế ượ ư ủ ề ệ ế ị ự
đi c a ý th c là nh ng ti n đ, ngu n g c xã h i. Ý th c ra đi cùng v iờ ủ ứ ữ ề ề ồ ố ộ ứ ờ ớ
quá trình hình thành b óc ng i nh lao đng, ngôn ng và nh ng quan hộ ườ ờ ộ ữ ữ ệ
xã h i. Ý th c là s n ph m c a s phát tri n xã h i, nó ph thu c vào xãộ ứ ả ẩ ủ ự ể ộ ụ ộ
h i, và ngay t đu đã mang tính ch t xã h i.ộ ừ ầ ấ ộ
3
Loài v t t n t i nh vào nh ng v t ph m có s n trong t nhiên d iậ ồ ạ ờ ữ ậ ẩ ẵ ự ướ
d ng tr c ti p, còn loài ng i thì khác h n. Nh ng v t ph m c n thi t choạ ự ế ườ ẳ ữ ậ ẩ ầ ế
s s ng th ng không có s n trong t nhiên. Con ng i ph i t o t nh ngự ố ườ ẵ ự ườ ả ạ ừ ữ
v t ph m y. Chính thông qua ho t đng lao đng nh m c i t o th gi iậ ẩ ấ ạ ộ ộ ằ ả ạ ế ớ
khách quan mà con ng i m i có th ph n ánh đc th gi i khách quan,ườ ớ ể ả ượ ế ớ
m i có ý th c v th gi i đó.ớ ứ ề ế ớ
Quá trình hình thành ý th c không ph i là quá trình con ng i thuứ ả ườ
nh n th đng. Nh có lao đng con ng i tác đng vào các đi t ngậ ụ ộ ờ ộ ườ ộ ố ượ
hi n th c, b t chúng ph i b c l nh ng thu c tính, nh ng k t c u, nh ngệ ự ắ ả ộ ộ ữ ộ ữ ế ấ ữ
quy lu t v n đng c a mình thành nh ng hi n t ng nh t đnh và các hi nậ ậ ộ ủ ữ ệ ượ ấ ị ệ
t ng này tác đng vào b óc ng i. Ý th c đc hình thành không ph iượ ộ ộ ườ ứ ượ ả
ch y u là do tác đng thu n tuý t nhiên c a th gi i khách quan, làmủ ế ộ ầ ự ủ ế ớ
bi n đi th gi i đó. Quá trình hình thành ý th c là k t qu ho t đng chế ổ ế ớ ứ ế ả ạ ộ ủ
đngu c a con ng i. Nh v y, không ph i ng u nihên th gi i kháchộ ủ ườ ư ậ ả ẫ ế ớ
quan tác đng vào b óc ng i đ con ng i có th c, mà trái l i, conộ ộ ườ ể ườ ứ ạ
ng i có ý th c chính vì con ng i ch đng tác đng vào th gi i thôngườ ứ ườ ủ ộ ộ ế ớ
qua ho t đng th c ti n đ c i t o th gi i. Con ng i ch có ý th c do cóạ ộ ự ễ ể ả ạ ế ớ ườ ỉ ứ
tác đng vào th gi i. Nói cách khác, ý th c ch đc hình thành thông quaộ ế ớ ứ ỉ ượ
ho t đng th c ti n c a con ng i. Nh tác đng vào th gi i mà conạ ộ ự ễ ủ ườ ờ ộ ế ớ
ng i khám phá ra nh ng bí m t c a th gi i, ngày càng làm phong phú vàườ ữ ậ ủ ế ớ
sâu s c ý th c c a mình v th gi i.ắ ứ ủ ề ế ớ
Trong quá trình lao đng, con ng i xu t hi n nhu c u trao điộ ở ườ ấ ệ ầ ổ
kinh nghi m cho nhau. Chính nhu c u đó đòi h i s xu t hi n c a ngônệ ầ ỏ ự ấ ệ ủ
ng . Ph.Ăngghen vi t: “Đem so sánh con ng i v i các loài v t, ng i taữ ế ườ ớ ậ ườ
s th y rõ r ng ngôn ng b t ngu n t trong lao đng và cùng phát tri nẽ ấ ằ ữ ắ ồ ừ ộ ể
v i lao đng,l đó là cách gi i thích duy nh t đúng v ngu n g c c a ngônớ ộ ả ấ ề ồ ố ủ
ng ”.ữ
4
Ngôn ng do nhu c u c a lao đng và nh vào lao đng mà hìnhữ ầ ủ ộ ờ ộ
thành. Nó là h th ng tín hi u v t ch t mang n i dung ý th c. Không có hệ ố ệ ậ ấ ộ ứ ệ
th ng tín hi u này - t c ngôn ng , thì ý th c không th t n t i và th hi nố ệ ứ ữ ứ ể ồ ạ ể ệ
đc. Ngôn ng , theo C.Mác là cái v v t ch t c a t duy, là hi n th cượ ữ ỏ ậ ấ ủ ư ệ ự
tr c ti p c a t t ng, không có ngôn ng , con ng i không th có ý th c.ự ế ủ ư ưở ữ ườ ể ứ
Ngôn ng (ti ng nói và ch vi t) v a là ph ng ti n giao ti p đng th i làữ ế ữ ế ừ ươ ệ ế ồ ờ
công c c a t duy. Nh ngôn ng con ng i m i có th khái quát hoá,ụ ủ ư ờ ữ ườ ớ ể
tr u t ng hoá, m i có th suy nghĩ, tách kh i s v t c m tính. Nh ngônừ ượ ớ ể ỏ ự ậ ả ờ
ng , kinh nghi m, hi u bi t c a ng i này đc truy n cho ng i kia, thữ ệ ể ế ủ ườ ượ ề ườ ế
h này cho th h khác. Ý th c không ph i là hi n t ng thu n tuý cá nhânệ ế ệ ứ ả ệ ượ ầ
mà là m t hi n t ng có tính ch t xã h i, do đó không có ph ng ti n traoộ ệ ượ ấ ộ ươ ệ
đi xã h i v m t ngôn ng thì ý th c không th hình thành và phát tri nổ ộ ề ặ ữ ứ ể ể
đc. Nh v y, ngôn ng là y u t quan tr ng đ phát tri n tâm lý, t duyượ ư ậ ữ ế ố ọ ể ể ư
và văn hoá con ng i, xã h i loài ng i nói chung. Vì th Ph. Ăngghenườ ộ ườ ế
vi t: “sau lao đng và đng th i v i lao đng là ngôn ng ... đó là hai s cế ộ ồ ờ ớ ộ ữ ứ
kích thích ch y u” c a s chuy n bi n b não c a con ng i, tâm lý đngủ ế ủ ự ể ế ộ ủ ườ ộ
v t thành ý th c.ậ ứ
2. Tính đc l p t ng đi c a ý th c xã h iộ ậ ươ ố ủ ứ ộ
a. Ý th c xã h i th ng l c h u so v i t n t i xã h i.ứ ộ ườ ạ ậ ớ ồ ạ ộ
Ý th c xã h i th ng l c h u so v i t n t i xã h i àa do nh ngứ ộ ườ ạ ậ ớ ồ ạ ộ ữ
nguyên nhân sau đây:
- M t là, do b n thân ý th c v n là cái ph n ánh t n t i xã h i. Sộ ả ứ ố ả ồ ạ ộ ự
bi n đi c a t n t i xã h i th ng di n ra v i t c đ nhanh mà ý th c xãế ổ ủ ồ ạ ộ ườ ễ ớ ố ộ ứ
h i không ph n ánh k p và tr nên l c h u. H n n a, ý th c xã h i là cáiộ ả ị ở ạ ậ ơ ữ ứ ộ
ph n ánh t n t i xã h i cho nên nó ch bi n đi sau khi t n t i xã h i đãả ồ ạ ộ ỉ ế ổ ồ ạ ộ
bi n đi.ế ổ
5