h≠ ch◊ gi∆t h≠i giüo sÿ v° giüo dµn, l≠i c°ng gµy th≈m oün th≈m thÔ ra vËi ngıÈi Phüp n˘a.
LÈi cða c·ng Le Myre de Villers Ω¨ n‹i tr≈n kia l° ph®i l∞m.
K¿ cho bi∆t cüi t÷nh c®nh kh‹ khØn cða vua T˙ áˆc h„i b∂y giÈ, ai cÒng üi ng≠i cho
ng°i ; tr≈n th÷ c‹ Ωˆc b° T˜ dÚ Thüi h∫u c∂m Ωoün, dıËi th÷ c‹ qu∑n th∑n trÍ ngØn trong m‡i
c·ng viŒc, th°nh ra qu‚c gia Ω≠i s˙, ng°i bŸ tr≈n ngØn, dıËi c®n, kh·ng thà chð trıÁng quy∆t
Ωoün ra th∆ n°o ΩıÏc c®.
TŒ nh∂t l° trong triÀu c‹ b‡n quyÀn th∑n.
á‚i vËi viŒc Phüp ViŒt giao thiŒp h„i ∂y, trong triÀu chia ra l°m hai Ω®ng : mÊt Ω®ng
chð h›a, mÊt Ω®ng chð Ωünh. á®ng chð h›a y∆u, Ω®ng chð Ωünh m≠nh. á®ng chð h›a th÷ Ω¨
c‚ nhi≈n r„i, c›n Ω®ng chð Ωünh cÒng ch◊ vu vÁ, mÁ m°ng, ch≤ng c‹ th˙c l˙c m° cÒng ch≤ng
tr·ng c∫y v°o Ωµu ch∞c ch∞n; b∂t quü ngo°i th÷ tr·ng nhÈ gi¥c CÈ Ωen, trong th÷ tr·ng v°o
mÊt c¯a bà Thu∫n An, v° mÊt v≠n quµn c∂m vŒ, sÓng Ω≠n lıÁng th˙c tœch tr˘ ΩıÏc mÊt
nØm, tıÍng Ωµu nhı th∆ l° Ωð ch‚ng vËi quµn Phüp r„i. á∑u Ω®ng chð Ωünh l° ·ng NguyÕn
VØn TıÈng v° ·ng T·n Th∂t Thuy∆t.
∂y, mÂi Ω®ng c‹ mÊt cüi chð ki∆n khüc, th°nh ra xung ΩÊt nhau.
H„i thüng 5/1883, viŒc trong nıËc Ωang r‚i bæt nhı th∆, m° triÀu Ω÷nh ta c›n b°y ra lÕ
“Ph∂t thˆc” tˆc l° mÊt lÕ lau chÔi nh˘ng ∂n tœn cða nh° vua, trong dŸp vui m˜ng. N°o c‹ g÷
Ωüng m˜ng Ωµu, ch◊ nghe c‹ tin ·ng á≠i tü Henri Riviøre Ω¨ ch∆t, v° quµn Phüp Ω¨ rÓt ra
ngo°i th°nh H° NÊi, th∆ m° triÀu Ω÷nh coi nhı th∞ng tr∫n lËn l∞m, n≈n mËi l°m lÕ Ph∂t
thˆc ΩÃ Øn m˜ng v∫y.
çng ThıÏng thı Tr∑n TiÕn Th°nh — cÒng l° mÊt vŸ tr‡ng th∑n Í trong triÀu v° thuÊc
vÀ Ω®ng chð h›a — th∂y v∫y tranh biŒn vËi ·ng Thuy∆t gi˘a triÀu Ω÷nh r∂t d˘. çng n‹i r±ng :
“B°y Ω¥t l°m lÕ n°y l°m chi v· œch. T·i Ωµy l° con lai khüch (çng Tr∑n TiÕn Th°nh ngıÈi
Minh HıÁng) m° t·i kh·ng düm tin r±ng ngıÈi T°u c‹ thà ΩŸch vËi quµn Phüp ΩıÏc”. çng
T·n Th∂t Thuy∆t m∞ng gi˘a m¥t r±ng : “çng l° khüch m° ·ng khinh b◊ Ω„ng b°o cða ·ng, rfl
Ω„ v· sÿ”.
çng T·n Th∂t Thuy∆t l° quyÀn th∑n h„i b∂y giÈ; Í trong triÀu, ·ng kh·ng c›n ki≈ng nÃ
ai h∆t, nhµn th∆ m° gµy ra bao nhi≈u chuyŒn sau n°y.
Nh∂t l° cuÊc ph∆ l∫p li≈n ti∆p, sau khi vua T˙ áˆc thØng h°.
Vua T˙ áˆc hi∆m hoi, kh·ng c‹ con trai. Ng°i c‹ nu·i ba ngıÈi con cða hai ·ng anh em
ng°i l° Tho≠i thüi vıÁng v° Ki≈n thüi vıÁng l°m con nu·i.
Khi lµm chung, ng°i triŒu ba ·ng T·n Th∂t Thuy∆t, NguyÕn VØn TıÈng v° Tr∑n TiÕn
Th°nh tËi d¥n d› viŒc lËn nh° nıËc, v° di chi∆u l∫p ngıÈi con nu·i lËn l° ·ng D˙c áˆc (con
Tho≠i thüi vıÁng) l≈n l°m vua. Ng°i n‹i r±ng : “ViŒc lËn nh° nıËc ph‹ thüc cho ba khanh
h¨y t∫n trung t∫n l˙c, Ω˜ng c‹ phÚ l›ng trπm tin c∫y”. Ng°i v˜a thÍ v˜a n‹i cµu ∂y Ωˆt n‚i
t˜ng ti∆ng, m° hai h°ng nıËc m∞t ˆa ra.
Ba ·ng cÔng kh‹c phÚng chi∆u.
Vua T˙ áˆc thØng h°. Ng°y ∂y l° ng°y 19/7/1883 (ng°y 16 thüng 6 nØm qu˚ mÔi).
Nhıng sau khi vua T˙ áˆc n±m xu‚ng r„i, th÷ ·ng Thuy∆t v° ·ng TıÈng hÔa nhau
khu∂y r‚i viŒc nıËc, h∆t sˆc lÊng quyÀn, ΩÊc üc.
TrıËc h∆t l° cüc ·ng ∂y bfi ·ng DÚc áˆc.
Khi vua T˙ áˆc th®o tÈ di chi∆u l∫p ·ng DÚc áˆc, v° trao cho ba ·ng Thuy∆t, TıÈng v°
Tr∑n TiÕn Th°nh l°m PhÚ chœnh Ω≠i th∑n, trong c‹ hË mÊt cµu, khi∆n cho ·ng Thuy∆t v°
·ng TıÈng vŸn l∂y cµu Ω‹ l°m cË m° gi∆t ·ng DÚc áˆc v° l∫p ·ng khüc ΩıÏc. Nguy≈n trong
tÈ di chi∆u ∂y c‹ cµu r±ng : “çng DÚc áˆc h¨y c›n tr¿ tu‰i, m° ph‹ng Ω¨ng v· Ω≠o, Ωüng l¡
kh·ng l∫p, nhıng v÷ kh·ng c‹ t˙ quµn, cho n≈n ph®i l∫p”...
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 12/12
á∆n lÓc cüc ·ng ∂y h‡p Ω÷nh th∑n ΩÃ b°n v° c¯, ·ng Tr∑n TiÕn Th°nh Ωˆng l≈n tuy≈n
Ω‡c tÈ di chi∆u, ·ng Tr∑n TiÕn Th°nh t˙ nghÿ n∆u m÷nh Ω‡c rfl cµu kia ra, th÷ c‹ h≠i Ω∆n
danh d˙ cða ·ng DÚc áˆc l° vua s∞p l≈n ng·i, cho n≈n Ω∆n cµu : “çng DÚc áˆc h¨y c›n tr¿
tu‰i m° ph‹ng Ω¨ng v· Ω≠o, Ωüng l¡ kh·ng l∫p, nhıng...” th÷ ·ng Ω‡c nhfi ti∆ng. Cµu ∂y l°
cµu c‚t t¯ ΩÃ cho ·ng Thuy∆t l°m viŒc ph∆ l∫p, nay Ω‡c nhfi ti∆ng Ωi sao ΩıÏc ? çng m∞ng
·ng Tr∑n TiÕn Th°nh khi m≠n Ω÷nh th∑n, cho l° v°o bø vËi ·ng DÚc áˆc, bøn sai ·ng
NguyÕn Tr‡ng HÏp tuy≈n Ω‡c tÈ di chi∆u ∂y to ti∆ng l≈n.
çng NguyÕn Tr‡ng HÏp Ω‡c xong, ·ng Thuy∆t Ωˆng d∫y n‹i r±ng : “Nhı v∫y th÷ kh·ng
thà l∫p ΩıÏc ·ng DÚc áˆc, m° ph®i l∫p ·ng khüc, v÷ theo trong di chi∆u ·ng DÚc áˆc l°
ngıÈi ph‹ng Ω¨ng v· Ω≠o kh·ng xˆng Ωüng l°m vua”.
Trong bÚng hai ·ng Thuy∆t v° TıÈng b∂y giÈ Ω¨ ΩŸnh l∫p ·ng VØn l¨ng c·ng t≈n l°
HıÁng D∫t, v÷ nghe nhı ·ng VØn l¨ng c·ng Ω¨ c‹ v∫n ΩÊng vËi hai ·ng n‡ r„i. V÷ th∆ sau khi
vua T˙ áˆc m∂t, ·ng Thuy∆t xoay ra m¥t ph∆ l∫p ngay, song c›n lo triÀu th∑n c‹ ai ph®n
Ω‚i l≠i chØng, cho n≈n ·ng ph®i l∂y oai hi∆p phÚc. LÓc ∂y binh quyÀn trong tay ·ng n∞m,
th°nh ra ΩÊng viŒc g÷ ·ng cÒng giÁ vfl l˙c ra. NÊi triÀu, tr˜ ·ng Tr∑n TiÕn Th°nh v° mÊt v°i
·ng n˘a, c›n th÷ ΩÀu l° thð tÓc cða ·ng; v÷ sÏ khi∆p oai vfl cða ·ng, n≈n kh·ng ai düm trüi ˚.
Ngay b˘a hÏp Ω÷nh th∑n Ωà quy∆t nghŸ viŒc bfi ·ng DÚc áˆc v° t·n ·ng VØn l¨ng c·ng,
·ng T·n Th∂t Thuy∆t Ωem 300 c∂m binh (lœnh trong cung c∂m) ra d°n Í trıËc triÀu ΩÃ thŸ
oai, v° d¥n chÓng r±ng : “N∆u ai düm ho he n‹i g÷, th÷ cˆ xem cüi üm hiŒu cða ta, b®o l°m
th∆ n°o th÷ cˆ th∆ m° l°m”. Hà ·ng v tay xu‚ng b°n mÊt cüi, th÷ tr‹i l≠i; hà ·ng v tay
xu‚ng b°n mÊt cüi r„i giÁ tay l≈n mÊt cüi l° chæm.
çng l°m d˘ nhı th∆ th÷ c›n ai düm n‹i ? T˜ cüc cÚ Ω≠i th∑n cho Ω∆n cüc thuÊc quan
ΩÀu ng„i thð tay v°o b‡c, ng∫m miŒng nhı h∆n c®.
Th∆ m° c‹ mÊt ·ng quan nhfi düm n‹i.
NgıÈi ∂y l° quan Ng˙ s¯ Phan á÷nh PhÔng.
LÓc Í gi˘a triÀu Ω÷nh, th∂y T·n Th∂t Thuy∆t trÍ m¥t chuy≈n quyÀn, tœnh bfi vua n‡ l∫p
vua kia nhı th∆, cÚ Phan tˆc gi∫n, Ωˆng l≈n toan n‹i, nhıng cüc b≠n Ω„ng li≈u nhÓt nhüt
cða cÚ sÏ thay cho cÚ n≈n h‡ Í phœa sau nœu üo l≠i, ra hiŒu b®o cÚ Ω˜ng n‹i cıÁng tr˙c m°
ch∆t.
CÚ Phan gi∫t m≠nh quü, Ωˆt ngang thµn üo Ωai tr°o, r„i h∑m h∑m n‹i lËn ti∆ng vËi
T·n Th∂t Thuy∆t :
— áˆc ti≈n ho°ng v˜a mËi nh∞m m∞t, m° ng°i Ω¨ l°m viŒc trüi nghŸch di chi∆u nhı
th∆, th∫t kh·ng c›n Ω≠o nghÿa nhµn th∑n mÊt chÓt n°o. Bµy giÈ triÀu Ω÷nh t∂t tuµn theo di
chi∆u m° l∫p ng°i DÚc áˆc l≈n ng·i mËi ΩıÏc. Hu‚ng chi tµn quµn chıa c‹ lÂi g÷, chıa chi
Ω¨ l°m viŒc ph∆ l∫p nhı ng°i ΩŸnh l°m c°n rÎ Ω‹ sao cho l¡ ph®i ?
S≥n cÁn thŸnh nÊ, cÚ Phan c›n m∞ng nhi∆c T·n Th∂t Thuy∆t nhiÀu ΩiÀu n¥ng nÀ n˘a.
T·n Th∂t Thuy∆t cØm gi∫n tüi m¥t tœm gan, nhıng bÀ ngo°i ·ng ch◊ cıÈi l≠t. Gi∫n l°
th∆ thıÈng; cıÈi l≠t ΩıÏc nhı v∫y mËi th∫t l° hiÃm sµu.
Trong khi cÚ Phan Ωang n‹i chıa dˆt lÈi, T·n Th∂t Thuy∆t v b°n mÊt cüi th∫t m≠nh
r„i Ωıa tay cao l≈n ΩÃ ra hiŒu. B‡n c∂m binh ng‹ th∂y, liÀn x·ng v°o l·i cÚ Phan ra toan
chæm ngay. Nhıng Thuy∆t chÏt nghÿ l≠i sao Ω‹ kh·ng bi∆t, liÀn ra lŒnh cho c∂m binh dπn cÚ
Phan giam l≠i trong ngÚc, ΩÃ sau s¡ x¯. C® triÀu Ω÷nh th∂y v∫y ho®ng h„n h∆t vœa, c›n ai
düm hæ m·i n˘a Ωµu.
Th∆ r„i T·n Th∂t Thuy∆t l∫p ngay ·ng VØn l¨ng c·ng l≈n l°m vua, k˝ nguy≈n HiŒp
H›a. Ng°y Ω‹ l° ng°y 30/7/1883. C›n ·ng DÚc áˆc th÷ Thuy∆t giam trong ngÚc t‚i, mÂi b˘a
ch◊ cho Øn mÊt n∞m cÁm, m° kh·ng cho u‚ng nıËc. R„i m∂y ng°y sau, Thuy∆t kh·ng cho Øn
mi∆ng g÷, ·ng DÚc áˆc ch∆t Ω‹i trong ngÚc.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 13/13
á∆n cÚ Phan th÷ sau mıÈi ng°y, Thuy∆t th® ra, nhıng cüch tuÊt h∆t chˆc vŸ. CÚ ch◊
c›n nguy≈n cüi danh vŸ ti∆n sÿ cða m÷nh m° th·i.
CÚ Phan th∂y triÀu chœnh lØng lo°n, quyÀn th∑n h‚ng hüch, b≈n ngo°i th÷ cıÈng ΩŸch
ng°y c°ng t∂n tËi, thÈi th∆ c°ng ng°y c°ng Ω®o Ωi≈n, chœnh l° mÊt bu‰i ΩÈi lo≠n nıËc nguy,
t˙ nghÿ ngıÈi nhµn nhµn quµn t¯ n∆u kh·ng l°m g÷ b‰ cˆu ΩıÏc th÷ cÒng ph®i gi˘ m÷nh
trong s≠ch kh·n khæo l∞m mËi khfii nh danh, khfii bŸ h‡a. BÍi v∫y, sau khi nhı mi∆ng m„i
ΩıÏc th® ra r„i, cÚ nghÿ ch‚n kinh th°nh kh·ng thÃ Í n∂n nü ΩıÏc, v÷ sÏ n¯a ch˜ng T·n
Th∂t Thuy∆t h‚i h∫n l≠i b∞t giam hay l° h≠i ng∑m bi∆t Ωµu, n≈n cÚ ph®i mau mau thoüt
thµn Ω°o n≠n. LiÀn b˘a sau gi® cË Ωi chÁi, r„i l≈n ΩıÈng trÍ vÀ c‚ qu∫n, lo c°y c∂y nØm ba
mπu ruÊng Í kho®ng Chµu giang M¥c lÿnh ΩÃ di dıÎng thüng ng°y, ΩÏi xem thÈi cuÊc.
Nhıng m° l¡ thıÈng xıa nay, trÈi s∞p mu‚n giao ph‹ mÊt viŒc lËn lao hŒ tr‡ng cho ai,
bao giÈ trıËc h∆t cÒng d°y v› h°nh h≠ ngıÈi ∂y ph®i Ω‹i khüt kh‰ sÍ, g¥p to°n nh˘ng bıËc
kh‚n Ω‚n hiÃm nguy, Ωi≈n Ω∑u r‚i trœ, th∫t l° n¨o nÀ ch≈ chün Ω¨ s¡ hay.
Thµn th∆ cÚ Phan Í trong c®nh Ω‹..
Bao nhi≈u bıËc nguy, nÂi kh‰ cÚ g¥p ph®i lÓc n°y, h÷nh nhı ·ng trÈi chð ˚ d°y v› Ωüo
Ωà trıËc khi thÈi th∆ s∞p giao ph‹ viŒc kh‹ khØn hŒ tr‡ng cho cÚ ph®i günh vüc v∫y.
á‹ l° viŒc sau.
Bµy giÈ chÓng ta h¨y n≈n theo Ωu‰i cho h∆t c·ng viŒc r‚i lo≠n trong triÀu, v÷ l° viŒc n°y
Ω‚i vËi phong tr°o vØn thµn do cÚ Phan chð trıÁng nay mai vπn c‹ dœnh d∂p nhµn qu® vËi
nhau.
Xong viŒc ph∆ ·ng DÚc áˆc, l∫p vua HiŒp H›a r„i, T·n Th∂t Thuy∆t tœnh ngay Ω∆n viŒc
ch‚ng c˙ binh Phüp. V÷ l¨o tıÍng Ωµu t°i nØng cða l¨o v° binh l˙c nıËc ta lÓc b∂y giÈ c‹ thÃ
l°m viŒc l∂p biÃn vü trÈi Ω‹ ΩıÏc.
N‹i cho ph®i, lÓc ∂y ngıÈi Ω„ng chœ cða Thuy∆t Í trong triÀu cÒng Ω·ng. Ngo°i ra
nh˘ng b∫c Ω≠i th∑n NguyÕn VØn TıÈng, vfl tıËng nhı Tr∑n Xuµn So≠n, çng œch Khi≈m,
Thuy∆t c‹ tay trong r∂t nhiÀu ngıÈi l° bÊ h≠, l° phe Ω®ng, l° vµy cünh, ai n∂y ΩÀu hØm hÍ
hi∆n thµn liÀu m≠ng ch‚ng ΩÎ non s·ng. Trüi l≠i duy c‹ mÊt m÷nh ·ng Tr∑n TiÕn Th°nh
ph®n Ω‚i ra m¥t, ·ng n‹i r±ng ngıÈi Phüp hÔng cıÈng th∆ kia, th° m÷nh chŸu khu∂t phÚc
trıËc Ωi c›n hÁn, b°y Ω¥t ch‚ng c˙ l°m chi th≈m hı h≠i viŒc nıËc v° ch∆t oan m≠ng dµn mÊt
cüch v· œch.
Thuy∆t tˆc gi∫n Ωfi m¥t, gi˘a triÀu m∞ng nhi∆c Tr∑n TiÕn Th°nh l° m∫t chuÊt, c›n
s‚ng Í ΩÈi l°m chi ?
H·m sau Thuy∆t sai hai tay l˙c sÿ Ω∆n t∫n nh° ri≈ng cða Tr∑n TiÕn Th°nh Í x‹m á·ng
Ba, n‹i g≠t r±ng c‹ chi∆u m≠ng kh∏n c∂p; Tr∑n TiÕn Th°nh tıÍng th∫t, v˜a Í tr≈n l∑u bıËc
xu‚ng bŸ chæm ch∆t tıÁi.
Ch◊ c‹ mÊt cµy Ωinh trong con m∞t Ω¨ nh‰ Ωi r„i, t˜ Ω‹ Thuy∆t Í trong triÀu c‹ th∆ l˙c
oai quyÀn l∂n tr≈n Ωø dıËi, mu‚n tüc oai tüc phÓc g÷ cÒng t˙ ˚, kh·ng ph®i ki≈ng nà ai, cÒng
kh·ng ai can ngØn ΩıÏc n˘a. NgıÈi ta n‹i h„i Ω‹ Thuy∆t oai nghi≈m d˘ dÊi Ω∆n nÂi Ω≈m
h·m Í trong th°nh, nh∂t l° g∑n quanh bÊ Binh l° ch Thuy∆t Í, ch‹ kh·ng düm sða, con nœt
kh·ng düm kh‹c.
N∆u xæt cho c·ng b±ng — c‚ nhi≈n theo nghÿa tıÁng Ω‚i m° n‹i — Thuy∆t cÒng l° mÊt
b∫c ngıÈi, c‹ t°i chœ ΩıÁng thÈi, tœnh r∂t cıÁng cıÈng vfl Ωoün, hÕ Ω¨ nh∂t ΩŸnh l°m viŒc g÷
th÷ c® qu∆t theo Ωu‰i l°m Ω∆n cÔng kh·ng kà g÷ l° hay dÍ th°nh b≠i. Chœnh nhiÀu ngıÈi
Phüp cÒng khen ngÏi t∂m l›ng trung tr˙c cða Thuy∆t. N∆u nhı sau lÓc ch‚ng c˙ r„i th∂t
th∆ b≠i binh, Thuy∆t chŸu ra h°ng phÚc B®o hÊ, c‹ l¡ cÒng ΩıÏc B®o hÊ tr‡ng Ω¨i, chˆ kh·ng
nhı TıÈng Ω›n x‹c hai Ω∑u, v˜a bŸ khinh b◊, v˜a bŸ Ωi Ω°y kia Ωµu. N‹i cho ph®i, ngıÈi
Phüp c‹ ΩÊ lıÏng t¯ t∆ vËi k¿ c˜u ΩŸch m÷nh, ai bi∆t cÒng ph®i c®m ΩÊng.
Nhıng Thuy∆t kh·ng c‹ ˚ chŸu khu∂t phÚc lÓc n°o.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 14/14
TrıËc khi Ω‚i chi∆n vËi ngıÈi Phüp, Thuy∆t h¨y ra tay gi∆t á≠o.
çng A. Delvaux l° ngıÈi trong hÊi Ngo≠i qu‚c TruyÀn giüo t≠i Paris c‹ thu∫t Ω∑u Ωu·i
chuyŒn T·n Th∂t Thuy∆t gi∆t Ω≠o Í trong mÊt t∫p büo “á· th°nh hi∆u c‰” h„i nØm 1916 nhı
v∑y :
Cu‚i nØm 1883, b‡n vØn thµn vπn truyÀn hŸch kœn Ωi cüc nÁi, xÓi ng∑m nhµn dµn
khu∂y phü c·ng viŒc ΩiÀu Ω÷nh t¯ t∆ cða ·ng Ω≠i tü Henri Riviøre v° khuy≈n b®o nhau chË
c‹ tin tıÍng ngıÈi ta cüm d ngon ng‡t, cÒng Ω˜ng thøm khu∂t thµn Ω∑u phÚc ai mÊt cüch
høn y∆u. áüm quan quyÀn v° sÿ phu nıËc Nam lÓc n°y c‚ bıng bœt che Ω∫y nh˘ng ch sÓc
høn thua tr∫n cða h‡ Ωi, m° Ω‰ riŒt tÊi lÂi cho dµn theo Ω≠o Ω¨ l°m tay trong bün Ωˆng qu‚c
gia cho ngıÈi Phüp. L°m g÷ ngıÈi Phüp th÷ h‡ kh·ng l°m n‰i, bøn xoay ra m¥t c˜u thÔ süt
h≠i dµn á≠o g‡i l° quµn nÊi c·ng cða ngıÈi Phüp. Trong tÈ hŸch truyÀn kh∞p m‡i nÁi, c‹ cµu
n°y : “h‡ tr˜ kh¯ ΩıÏc quµn t® Ω≠o nÊi c·ng Ω‹, th÷ t˙ nhi≈n ngıÈi Phüp th°nh ra trÁ tr‡i
y∆u th∆, nhı cua m∂t c°ng kh·ng b› kh·ng k¬p ΩıÏc n˘a”. L≠i c‹ tÈ hŸch khüc n‹i r±ng h„i
quµn Phüp Ωünh th°nh H° NÊi chœnh ngıÈi theo Ω≠o Gia—t· Ω¨ b∞t thang cho binh Phüp leo
v°o th°nh.
MÊt Ωo≠n khüc ·ng A. Delvaux chæp :
Thüng 9/1883, vØn thµn Í Hu∆ l≠i c°ng l°m d˘. TriÀu Ω÷nh nıËc Nam ng‹ th∂y Ω∂t
nıËc c°ng ng°y th∂t thð d∑n m›n, bøn µm th∑m mıu tœnh Ωð cüch ΩÃ ngØn trÍ c·ng cuÊc
chinh phÚc cða binh Phüp. Chð mıu chœnh l° T·n Th∂t Thuy∆t, Binh bÊ thıÏng thı v°
NguyÕn VØn TıÈng, HÊ bÊ thıÏng thı, hai ngıÈi n°y l∂y oai quyÀn æp buÊc t∂t c® triÀu
th∑n ph®i khu∂t phÚc hai cüi ΩŸnh k∆ cða h‡ nhı v∑y : TrıËc h∆t m∫t dÚ vØn thµn kh∞p
trong nıËc h¬n nhau cÔng n‰i l≈n, gi∆t h∆t giüo dµn, v÷ h‡ cho giüo dµn l° quµn nÊi ˆng, nhÈ
Ω∂y quµn Phüp mËi xµm chi∆m ΩıÏc nıËc Nam. Sau khi gi∆t h∆t giüo dµn r„i th÷ triÀu Ω÷nh
dÈi Ωi mÊt nÁi n°o xa x·i hiÃm trÍ, c‹ th°nh tr÷ ki≈n c‚, ΩŸa thà quanh co, Ωà binh Phüp
kh·ng Ωünh tËi nÁi ΩıÏc. T·n Th∂t Thuy∆t Ω¨ l˙a ch‡n miÀn thıÏng du t◊nh Qu®ng TrŸ, mÊt
l° Cam LÊ, hai l° Tµn SÍ, l∂y mÊt ch Ωà nay mai dÈi kinh Ω· triÀu Ω÷nh l≈n Ω‹ng Í Ω‹. Cüi
k∆ ho≠ch b°n tœnh nhı v∫y, qu® nhi≈n vÀ sau Thuy∆t c‹ th˙c h°nh nhiÀu œt.
Thuy∆t v° TıÈng l≠i sai hai ngıÈi thð h≠ thµn tœn l° H∑u Chuy≈n v° Ph› m¨ Cüt Ωi
d≠o kh∞p cüc l°ng x¨ trong h≠t Th˜a Thi≈n, chi≈u mÊ th≈m quµn lœnh, Ω¥t ra mÊt toün lœnh
mËi, g‡i l° lœnh Ωo≠n k∆t c‹ khœ giËi h≤n hoi v° ch◊ chuy≈n c‹ mÊt viŒc Ωi tr‹c n¨ süt h≠i
nh˘ng ngıÈi theo Ω≠o Thi≈n ChÓa. Ng°y Ω∑u thüng 9 nØm ∂y, toün lœnh mËi n°y chia nhau
Ωi lu·ng tu„ng, lÚc l≠o kh∞p t◊nh Th˜a Thi≈n, süt h≠i dµn Ω≠o kh·ng bi∆t bao nhi≈u m° n‹i.
TËi mÊt Ωo≠n khüc n˘a :
Süng ng°y 29/11/1883, Thuy∆t tœnh sai lœnh Ωo≠n k∆t Ωi t÷m gi∆t dµn Ω≠o Í chung
quanh kinh th°nh. H¬n r±ng hÕ nghe trong th°nh b∞n l≈n mÊt phüt sÓng th∑n c·ng l°m
hiŒu lŒnh, th÷ lœnh Ωo≠n k∆t cˆ viŒc th≤ng tay chæm gi∆t, t˜ c‚ Ω≠o Ω∆n con chi≈n, ch≤ng
dung thˆ ai. Nhıng TıÈng lo sÏ r±ng n∆u m÷nh l°m d˘ quü t∂t nhi≈n binh Phüp kh·ng
nhŸn, r„i h‹a ra Ωünh nhau th∫t th÷ nguy hiÃm cho m÷nh; bÍi v∫y TıÈng khuy≈n can Thuy∆t
h¨y c‚ dø d¥t, chË tüo b≠o quü kh·ng n≈n.
Tuy v∫y, m∫t lŒnh truyÀn Ωi Ω¨ lÎ, th°nh ra nh˘ng nh° c‹ Ω≠o Í chung quanh kinh
th°nh, Ω¨ bŸ Ω„ Ω®ng cða Thuy∆t vµy b‡c s≥n s°ng t˜ lÓc trÈi chıa h˜ng süng. Nhıng sau
chÈ ΩÏi m¨i kh·ng nghe hiŒu sÓng th∑n c·ng, n≈n chÓng t®n tüc bfi Ωi. C›n H∑u Chuy≈n th÷
Ω¨ Ωem lœnh t˜ chiÀu h·m trıËc, ra tay t°n phü chæm gi∆t dµn Ω≠o Í cüc l°ng phœa nam Th˜a
Thi≈n r∂t l° th®m kh‚c.
R„i ng°y 13/12/1883, l≠i c‹ hŸch cða VØn thµn truyÀn kh∞p dµn gian xui giÚc ngıÈi ta
n≈n røn ΩÓc khœ giËi Ωà trŸ tÊi “nh˘ng nÊi c·ng cða binh Phüp”.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 15/15
H‡ ΩŸnh qua sang nØm, 1884, t˜ m„ng hai cho Ω∆n m„ng 8 thüng gi≈ng, kh∞p nÁi l≠i hø
nhau n‰i l≈n gi∆t Ω≠o mÊt chuy∆n n˘a.
Nhıng sau triÀu Ω÷nh nıËc Nam sÏ l°m t°n nhπn quü th÷ viŒc giao thiŒp vËi ngıÈi
Phüp th°nh ra tr∞c trÍ kh‹ l›ng chØng, cho n≈n l≠i vÊi v°ng h≠ lŒnh cho cüc nÁi ph®i th·i Ωi
kh·ng ΩıÏc khu∂y nhiÕu süt h≠i dµn Ω≠o n˘a. Tuy v∫y m¥c l›ng, m∂y nÁi Í xa, chıa ti∆p
ΩıÏc lŒnh mËi n°y, vØn thµn cˆ viŒc süt h≠i c‚ Ω≠o v° dµn Ω≠o nhiÀu l∞m.
Cüi phong tr°o nghŸch thÔ ch‚ng c˙ ngıÈi Phüp do T·n Th∂t Thuy∆t xıËng khÍi v°
chð trıÁng Ω≠i khüi nhı th∆.
N‹i cho ngay, nıËc m÷nh t˜ h„i Ωang n‹i Ωµy, cüc tıËng lÿnh Phüp Ω‚i vËi triÀu Ω÷nh
nıËc Nam v‚n c‹ chð tµm l∂y chœnh süch ·n h›a ΩÃ thµu phÚc l∑n h„i thong th®, chˆ kh·ng
mu‚n bˆc büch quü b±ng binh l˙c n˘a Ωµu. ViŒc nıËc Ω¨ Ω∆n lÓc n°y r„i, c∑n c‹ m∂y tay
ngo≠i giao cho gifii th÷ c‹ lÏi cho nıËc hÁn l° c‹ T·n Th∂t Thuy∆t.
T≠i Thuy∆t chð trıÁng xui giÚc triÀu Ω÷nh l°m nh˘ng viŒc khinh thıÈng h›a ıËc v°
t°n süt giüo dµn th∆ kia, gµy n≈n tÊi nghiŒp cho m∂y vi≈n g≠ch Thu∫n An bà nüt, m° cüc cÚ
lËn cÚ nhfi trong triÀu ho®ng vœa kinh h„n : mÊt Ωo°n 5 chi∆c t°u binh Phüp c˙c ch≤ng Ω¨
phüi kæo tËi b∞n phü c¯a Thu∫n, diŒu vfl dıÁng oai.
Bao nhi≈u Ω„n to lÒy lËn Í Ωµy, v˜a mËi xµy th≈m c‹, s¯a cÒ c‹, triÀu Ω÷nh tıÍng l°
v˘ng bÀn v· ΩŸch ch≤ng dø ch◊ trong c‹ hai Ω≈m ng°y, ΩÀu bŸ b∞n phü ΩÂ nüt tan t°nh; n°o
quµn, n°o tıËng, n°o ng˙a, n°o voi, ch∆t th·i ng‰n ngang, ch≠y th·i tæ Ωüi. R∂t ΩÂi c‹ mÊt
chi∆c t°u tr∫n cða nıËc Phüp t¥ng cho triÀu Ω÷nh ta h„i n°o ch◊ ΩÃ n±m m‚c meo Í c¯a
Thu∫n, kh·ng bi∆t lÏi dÚng mËi th®m !
TriÀu Ω÷nh sÏ cu‚ng qu˚t vËi nhau, tœnh ch◊ c‹ mÊt cüch l≠i v›ng tay xin h›a, bøn sai
NguyÕn Tr‡ng HiŒp v° Tr∑n á÷nh TÓc ra t∫n c¯a Thu∫n, nØn n◊ c∑u h›a vËi Thðy sı á· Ω‚c
Courbet v° ·ng Harmand. TıËng lÿnh Phüp l≠i rÊng lıÏng cho h›a, th∆ m° T·n Th∂t Thuy∆t
chıa chŸu bi∆t sˆc m÷nh, vπn mÊt m˙c lÊng quyÀn, t˙ Ω∞c.
Gi˘a lÓc trong nıËc c‹ nh˘ng viŒc ngıÏc süt giüo dµn, v° Í trıËc c¯a kinh th°nh c‹
viŒc Thu∫n An th®m b≠i nhı v∫y, triÀu Ω÷nh l≠i x®y ra mÊt viŒc nÊi bi∆n gËm gh≈ : vua HiŒp
H›a bŸ T·n Th∂t Thuy∆t gi∆t ch∆t.
Vua HiŒp H›a tuy Í ng·i vua, nhıng kh·ng bi∆t g÷ Ω∆n c·ng viŒc nh° nıËc, t‚i ng°y ch◊
quanh qu∏n vui thÓ vËi m∂y ® cung n˘ m˛ miÀu, l≠i l∂y cða kho ra x°i phü, s¯a sang cung
ΩiŒn ri≈ng Í Kim Lu·ng. áang lÓc nh° nıËc c‹ viŒc ho≠n n≠n nguy vong tˆ phœa, dµn gian
kh‰ sÍ trØm bÀ, m° c‹ ·ng vua ham vui œch k˝ nhı th∆, cÒng l° v∫n s‚ qu‚c gia Ω∆n lÓc b≠i
vong xui khi∆n ra v∫y.
Ph®i bi∆t T·n Th∂t Thuy∆t l∫p vua HiŒp H›a l≈n, ch≤ng qua nhı l° t· mÊt pho tıÏng
trong chÔa Ωà cho dµn c‹ ch th∞p nhang vüi l≠y, th∆ th·i; c›n quyÀn bœnh Í trong tay
Thuy∆t v° TıÈng c®. Hai ngıÈi quyÀn th∑n b®o th∆ n°o th÷ vua HiŒp H›a ph®i nghe nhı
th∆. Vua ch◊ c‹ viŒc “g∫t Ω∑u” m° th·i.
Vua HiŒp H›a bŸ Ωø Ω∑u ΩÀ c‰ quü sˆc, cÒng c‹ ˚ tˆc m÷nh, bøn mıu vËi b‡n c∫n th∑n
gi∆t TıÈng v° Thuy∆t. Ng°i cÒng kh·n l∞m, bi∆t hai ·ng ∂y thµn m∫t vËi nhau, nay n∆u tr˜
ΩıÏc mÊt Ωi, c›n mÊt th÷ cÒng kh·ng l°m ΩıÏc viŒc g÷ v° c‹ tr˜ Ωi n‚t cÒng dÕ; m° ng°i l≠i
kh·n hÁn n˘a, l° mu‚n mıÏn tay ·ng n‡ ΩÃ tr˜ ·ng kia. TrıËc h∆t ng°i mu‚n l°m cho hai
·ng ngÈ v˙c ghen ghæt lπn nhau, mËi triŒu ri≈ng ·ng TıÈng v°o trong ΩiŒn m° khen ngÏi
c·ng lao ngfi ˚ r±ng n∆u chŸu gi∆t ·ng Thuy∆t Ωi th÷ s¡ phong thıÍng th∆ n°y th∆ khüc. V·
phÓc cho ng°i, ·ng TıÈng kh·ng chŸu. Ng°i mËi c∑u ·ng Khµm sˆ Ω‹ng Í Hu∆ h„i Ω‹ l° ·ng
Champeaux. L≠i v· phÓc cho ng°i : ·ng TıÈng bi∆t chuyŒn. Ng°i sai ngıÈi Ωem m∫t thı cho
·ng Champeaux tün tÚng ngıÈi Phüp, v° nØn n◊ ·ng Champeaux l°m th∆ n°o v÷ ng°i m°
tr˜ hai k¿ quyÀn th∑n ∂y Ωi k¿o ng°i l°m vua nhı v∫y c˙c kh‰ l∞m. çng TıÈng b∞t ΩıÏc,
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 16/16