DÚng ra h°nh t≠i Qu®ng TrŸ tµu vua H°m Nghi vÀ viŒc h›a nghŸ v° xin vua trÍ vÀ kinh Ω·,
nhıng Thuy∆t c®n ngØn, kh·ng cho vÀ. TıÈng xin á· Ω‚c Courcy khoan h≠n cho m÷nh trong
hai thüng th÷ mÈi vua trÍ vÀ ΩıÏc. R„i th÷ l¨o l°m hŸch, truyÀn Ωi kh∞p nÁi, kà c·ng Ωˆc cða
ngıÈi Phüp, v° khuy≈n dµn Ω˜ng c‹ b≠o ΩÊng ph®n Ω‚i n˘a. Sau hai thüng trÈi, á· Ω‚c
Courcy th∂y vua H°m Nghi c°ng Ωi xa, vØn thµn vπn b≠o ΩÊng v° bi∆t rfl TıÈng l° ngıÈi
ph®n tr∞c gian t°, l°m h≠i h∆t b≈n n°y, l≠i l°m h≠i b≈n khüc, ·ng bøn n‰i gi∫n, k∆t ün
TıÈng kh‰ sai chœn nØm, v° tˆc thÈi Ω°y qua Ω®o Tahiti. M∂y thüng sau TıÈng ch∆t t≠i Ω‹.
Cho hay nh˘ng k¿ l°m t·i ph®n phÓc dπu Í dµn tÊc qu‚c gia n°o ngıÈi ta cÒng kh·ng dung.
Nh∂t l° ngıÈi Phüp c‹ tünh ngay th≤ng ıa m∂y ngıÈi nghŸch thÔ Ω‚i m¥t vËi m÷nh, c›n k¿
lu„n cÓi sau lıng, th÷ khinh ghæt l∞m.
Vua H°m Nghi vπn ch≠y d°i.
Cüi tin th°nh m∂t vua ch≠y truyÀn ra Ω∆n cüc t◊nh l°m cho l›ng ngıÈi r∂t nüo ΩÊng.
T◊nh B÷nh áŸnh Ωang ΩÊ khoa thi, h‡c tr› nghe tin ∂y phü tıÈng m° ra, Ωà tfi l›ng cØm
phπn. T˜ Qu®ng Nam v°o m¨i tËi PhÓ Y≈n, quµn lœnh hiŒp vËi vØn thµn nghÿa sÿ n‰i l≈n
Ωu‰i c® quan l≠i triÀu Ω÷nh Ωi, t˙ xıng l° vµng theo dµn ˚, r„i kæo nhau Ω‚t phü cüc nh° c‹
Ω≠o r∂t d˘ dÊi. C›n t˜ Qu®ng TrŸ trÍ ra cho Ω∆n NghŒ Tÿnh v° Thanh H‹a cÒng v∫y. T‹m
l≠i, phong tr°o c·ng phπn h„i ∂y nhı l° l¯a chüy d∑u s·i v∫y.
Ng°y 27, vua H°m Nghi ch≠y l≈n tËi SÁn Ph›ng t◊nh Qu®ng TrŸ (tˆc l° SÁn Ph›ng
Cam LÊ m° T·n Th∂t Thuy∆t Ω¨ l∫p s≥n khi trıËc) h≠ chi∆u c∑n vıÁng Ωi cüc nÁi, nhµn tµm
c®m ΩÊng, thıÁng x‹t l∞m ; su‚t mÊt d¨y Trung ViŒt cho m¨i Ω∆n ngo°i B∞c, vØn thµn ˆng
nghÿa c‹, gi¥c cıËp th˜a cÁ c‹, nhao nhao n‰i l≈n, th°nh ra c® nıËc r‚i lo≠n h∆t sˆc, ch◊ duy
c‹ mÊt h≠t Th˜a Thi≈n l° ΩıÏc y≈n ‰n m° th·i, v÷ nhÈ c‹ binh Phüp gi˘ ΩıÏc trŸ an.
BıËc qua Ω∑u thüng süu, ng°i vπn Í SÁn Ph›ng Cam LÊ c›n Tam cung th÷ vπn lıu t≠i
h°nh cung Í t◊nh th°nh Qu®ng TrŸ, kh·ng theo l≈n Cam LÊ. LÓc ∂y viŒc nıËc kh·ng c‹
ngıÈi chð trıÁng ; triÀu th∑n mÈi Tam cung vÀ, Tam cung trÍ vÀ Hu∆ ; ng°y ∂y l° h·m
m„ng hai thüng süu.
NgıÈi Phüp th∂y vua H°m Nghi lünh m¥t ch≠y d°i nhı v∫y, sÏ kh‹ tr∂n ΩŸnh ΩıÏc
l›ng ngıÈi, cho n≈n phüi quµn Ωi truy n¨ ri∆t. ThÈi th∆ h„i Ω‹ Ω¨ thay Ω‰i h≤n r„i, tuy
nh˘ng ngıÈi trung nghÿa n¥ng l›ng thıÁng vua m∆n nıËc c›n nhiÀu, song nh˘ng k¿ bi∆t
tÔy thÈi ΩÃ mıu cuÊc phÓ qu˚ c·ng danh cÒng kh·ng ph®i œt. Th°nh ra tung tœch vua H°m
Nghi ch≠y tr‚n tËi Ωµu ngıÈi Phüp ΩÀu bi∆t tin tˆc h∆t th®y ; ng°i ch≠y phœa trıËc, binh lœnh
b®o hÊ theo d∂u truy t∑m phœa sau, r∂t l° kh∏n bˆc. T·n Th∂t Thuy∆t ph®i Ωem vua ch≠y
tuÊt l≈n Büo á°i l° ch giüp giËi t◊nh Qu®ng B÷nh Ωà tr‚n. Nhıng nghe quµn Phüp c°ng
truy n¨ ri∆t, tËi ng°y 11/6, ng°i l≠i ph®i trÍ vÀ Ω‹ng Í SÁn Ph›ng Cam LÊ n˘a. Nhıng Í Ωµy
liŒu bÀ kh·ng y≈n thµn ΩıÏc lµu n≈n cüch m∂y h·m sau ng°i cÔng cüc tıËng sÿ t›ng vong
trøo qua Mai Lÿnh l≈n Lao B®o r„i xuy≈n ΩıÈng r˜ng nÓi hiÃm h‹c m° tËi H°m Thao vÀ
phœa b∞c Khung Giang. T˜ Ω∂y vÀ SÁn Ph›ng t◊nh H° T◊nh ch◊ c‹ b®y ng°y ΩıÈng, th∆ l°
vua H°m Nghi ch≠y n≠n c°ng ng°y c°ng xa kinh Ω· r„i v∫y. á∂t m÷nh, nıËc m÷nh m° vua
H°m Nghi mıÈi m∂y ng°y nay chıa c‹ ch n°o Ω¥t chµn cho v˘ng. Ng°i tËi H°m Thao l°
c‚t h≠ chi∆u cho vØn thµn t◊nh H° Tÿnh ra ti∆p giü t≠i SÁn Ph›ng v° ΩŸnh l∂y ch ∂y l°m cØn
cˆ, ΩÃ lo viŒc kh·i phÚc. Nhıng chıa kŸp tËi SÁn Ph›ng H° Tÿnh th÷ l≠i nghe tin Ω„n quµn
Phüp Ωu‰i theo s∞p Ω∆n, th°nh ra Thuy∆t l≠i l∫t Ω∫t Ωem ng°i ch≠y Ωi ch khüc.
Th∫t l° “vua thua ch≠y d°i !”
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 23/23
6) ThÈi th∆ t≠o anh hÔng
Th∫t th∆, cÚ Phan á÷nh PhÔng l° mÊt b∫c anh hÔng do thÈi th∆ t≠o n≈n.
N∆u h„i b∂y giÈ, cuÊc ΩÈi ch≤ng Ω‰i, ngıÈi Phüp kh·ng Ω∆n, cˆ ΩÃ cho con chüu H„ng
B°ng l°m chð non s·ng Nam ViŒt th÷ thi≈n c‰ ai bi∆t Phan á÷nh PhÔng ?
N∆u h„i b∂y giÈ, trong triÀu kh·ng x®y ra nh˘ng viŒc Thuy∆t v° TıÈng chuy≈n quyÀn
sinh s˙, gi∆t vua n‡, l∫p vua kia, m° cÚ Phan kh·ng c‹ dŸp n‹i, th÷ b∂t quü t˜ chˆc Ng˙ s¯,
khæo l∞m mıÈi m∂y nØm sau l≈n Ω∆n ThıÏng thı l° cÔng, r„i gi° vÀ hıu, c∂t nh° t∫u ruÊng,
u‚ng rıÏu ngµm thÁ, l≠i lo gµy d˙ng cho m∂y c∫u ∂m, r„i cÔng vËi cfi rüc cÔng nüt, th÷ thi≈n
c‰ ai c›n n‹i Ω∆n Phan á÷nh PhÔng ?
N∆u h„i b∂y giÈ, Nam k¸ chıa m∂t, B∞c k¸ chıa tan, m° Thuy∆t TıÈng kh·ng t°n b≠o
chæm gi∆t k¿ c‹ Ω≠o, v° kh·ng k÷nh ΩŸch ngıÈi phüp, t∂t nhi≈n th°nh chıa mau tan, nıËc
chıa mau m∂t, m° vua H°m Nghi cÒng kh·ng viŒc g÷ ph®i ch≠y, v∫y th÷ thi≈n c‰ l°m g÷ c∑n
c‹ Phan á÷nh PhÔng ?
Nhıng m° thÈi th∆ c‚t Ω°o t≠o cÚ Phan trÍ n≈n mÊt ngıÈi anh hÔng, cho n≈n Í v°o
ho°n c®nh n°o, t˜ sinh ra ΩÈi cho Ω∆n lÓc ra l°m quan, lÓc vÀ l°m ruÊng Í nh°, to°n l°
nh˘ng cÁ hÊi xui khi∆n cÚ ph®i ra ΩÃ l°m mÊt viŒc cða nhµn tµm thÈi th∆ trao cho.
á∆n Ωµy, thÈi th∆ s∞p phiÀn cÚ tËi nÁi r„i.
Khi vua H°m Nghi tËi H°m Thao, ΩŸnh t˜ Ω∂y Ωi l≈n SÁn Ph›ng H° Tÿnh n≈n mËi h≠
chi∆u cho b‡n vØn thµn H° Tÿnh ti∆p giü, nhıng nghe quµn Phüp Ωu‰i g∑n tËi nÁi, T·n Th∂t
Thuy∆t ph®i l∫t Ω∫t Ωem ng°i lünh Ωi ch khüc.
Nay Ωµy mai Ω‹, m¨i tËi thünh 10, ng°i mËi lui vÀ Ω∆n miÀn thıÏng du t◊nh Qu®ng
B÷nh.
NØm ∂y ng°i mËi c‹ 15 tu‰i, Ω‚i vËi thÈi cuÊc cÒng chıa c‹ c®m giüc g÷ m∂y; ch◊ bi∆t
nh° tan nıËc m∂t l° thıÁng, thµn m÷nh gi¨i gi‹ d∑m sıÁng, bÁ vÁ lıu l≠c l° kh‰, chˆ kh·ng
bi∆t chð trıÁng ˆng ph‹ vËi c®nh ngÊ ra sao. Cho n≈n bŸ Ωu‰i r∂t nguy, m° n≈n ch≠y Ωi Ωµu,
n≈n l°m th∆ n°o, nh∂t thi∆t ng°i ΩÀu theo Thuy∆t chð trıÁng; ng°i ch◊ nhı mÊt chi∆c
thuyÀn con l≈nh Ω≈nh tr≈n m¥t s‹ng, m° Thuy∆t l° ngıÈi c∑m chøo b¿ lüi v∫y.
S˙ th∆ Ω∆n cÔng r„i, Thuy∆t nghÿ bµy giÈ ch◊ c›n tr·ng c∫y c‹ dµn, nghÿa l° mu‚n l∂y
dµn khœ dµn tµm ch‚ng vËi t°u bÀn sÓng lËn; ∂y tˆc l° cüi khœ giËi cu‚i cÔng cða Thuy∆t
ΩŸnh ch‚ng vËi ngıÈi Phüp. Nhıng m° dµn lÓc Ω‹, khüc n°o nhı lü rÚng Í trong r˜ng ban
Ω≈m, t∂t ph®i ai c‹ sˆc thu th∫p l≠i cho th°nh Ω‚ng, th÷ mËi chÚm l¯a m° Ω‚t l≈n cho süng
ΩıÏc. çng bøn nghÿ ngay Ω∆n ngıÈi m° h„i xıa Í trong triÀu m∞ng ·ng m° ·ng Ω¨ ΩŸnh
chæm, l° : Phan á÷nh PhÔng.
T·n Th∂t Thuy∆t c‹ thà g‡i l° mÊt b∫c ngıÈi “Í ΩÈi trŸ th÷ l°m nØng th∑n, Í ΩÈi lo≠n th÷
l°m gian hÔng” ΩıÏc. Xem nhı viŒc Ω‚i vËi Phan á÷nh PhÔng th÷ Ωð bi∆t. LÓc c›n quyÀn cao
chˆc tr‡ng Í trong triÀu, ·ng l°m viŒc g÷ sai l∑m, ai düm b¿ büc ·ng, ·ng ch≤ng gi∆t; ·ng bfi
tÔ mÊt vi≈n ün süt Í ngo°i B∞c l° T·n Th∂t Bü, v÷ ·ng n°y düm n‹i l° th∆ l˙c cða ngıÈi
Phüp 8 ph∑n th÷ m÷nh ch◊ c‹ 2, l°m sao ch‚ng n‰i; ·ng gi∆t c® mÊt vi≈n quan Í bÊ Binh l°
·ng Chuy≈n v÷ ·ng n°y Ωi Ωµu cÒng n‹i b· b· r±ng : “Khi≈m khÔng, Thuy∆t ngu”; ·ng gi∆t
Ω∆n c® ·ng ThıÏng thı Tr∑n TiÕn Th°nh, v÷ ·ng n°y ngØn c®n kh·ng cho ·ng ch‚ng c˙ vËi
ngıÈi Phüp. ∂y l° kà nh˘ng ngıÈi c‹ th∆ l˙c to v° danh v‡ng lËn c®, m° Thuy∆t c›n kh·ng
tha; hÕ ai ph≠m Ω∆n Thuy∆t th÷ t∂t m∂t m≠ng. CÚ Phan á÷nh PhÔng h„i ∂y, ng·i b∂t quü
Ng˙ s¯, l≠i kh·ng c‹ bø Ω®ng g÷ to, khi∆n cho Thuy∆t Ωð sÏ, th÷ Thuy∆t mu‚n gi∆t lÓc n°o
ch≤ng xong. Th∆ m° v÷ viŒc gi∆t vua n‡, bfi vua kia, cÚ Phan m∞ng Thuy∆t gi˘a triÀu Ω÷nh l°
k¿ ph®n th∑n m° Thuy∆t kh·ng bi∆t, ch◊ cüch chˆc Ωu‰i vÀ th·i, ˚ h≤n Thuy∆t c‹ chð ki∆n
sao Ω‹. Gi∆t vua l° viŒc nhfi, v° viŒc Í triÀu, hay Í trong nh° ·ng (v÷ ·ng l° ngıÈi ho°ng tÊc),
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 24/24
c›n cˆu qu‚c l° viŒc lËn, l° viŒc cða c® dµn c® nıËc; ·ng khinh viŒc nh° m° tr‡ng viŒc nıËc,
cho n≈n ai nhı cÚ Phan á÷nh PhÔng b®o ·ng gi∆t vua l° b∫y, th÷ ·ng tha, c›n ai nhı m∂y
·ng tr≈n kia, b®o ·ng Ω˜ng ch‚ng vËi binh Phüp, th÷ ·ng gi∫n l∞m, t∂t l° ·ng gi∆t. çng bi∆t
r±ng : cÚ Phan á÷nh PhÔng ch◊ c‹ cüi tı tıÍng gi∆t vua l° khüc ·ng, nhıng c›n cüi tı tıÍng
khüc, th÷ th∫t l° üm hÏp vËi ·ng, ∂y l° tı tıÍng ch‚ng vËi ngıÈi Phüp tËi cÔn, d∑u t˙ bi∆t
Ωˆc m÷nh thua cÒng v∫y. çng kh·ng gi∆t mÊt ngıÈi b≠n Ω„ng chœ, ch∞c h≤n bi∆t trıËc r±ng
thÈi th∆ sau n°y s¡ c∑n dÔng Ω∆n ngıÈi nhı th∆.
C›n cÚ Phan cÒng bi∆t r±ng Thuy∆t Ω‚i vËi m÷nh c‹ ch dÚng tµm sµu s∞c l° th∆ n°o,
cho n≈n d∑u bŸ cüch chˆc m° kh·ng oün; Ω‚i vËi viŒc triÀu Ω÷nh, Thuy∆t Ω¨ l°m ngang t°ng
quü th÷ cÚ khinh, nhıng Ω‚i vËi viŒc cˆu nıËc cða Thuy∆t tœnh l°m th÷ cÚ vπn tr‡ng. Sau khi
cÚ vÀ nh° qu≈ l°m ruÊng ΩıÏc œt lµu, Thuy∆t Ωem ngay mÊt cüi trüch nhiŒm n¥ng nÀ trao
cho, l° c¯ cÚ l°m Tham biŒn SÁn Ph›ng t◊nh H° Tÿnh, tˆc l° b®o cÚ d˙ bŸ s≥n s°ng ΩÃ ch‚ng
c˙ binh Phüp nay mai; mÊt ch Ω‹ bi∆t Thuy∆t v° cÚ l° b≠n tri k˝ v∫y.
H„i cÚ l°m tham biŒn SÁn Ph›ng H° Tÿnh l° nØm Thµn (1884). á∆n thüng ch≠p nØm
∂y, b° cÚ thµn sinh m∂t, cÚ xin ngh◊ vÀ ΩÃ cı tang. Th∆ nhıng m∞t cÚ ΩÃ lu·n Ω∆n thÈi cuÊc:
m∂y t◊nh Í ngo°i B∞c k¸ m∂t, cÚ bi∆t; quµn Phüp chi∆m Mang Cü, cÚ bi∆t; c¯a Thu∫n An
m∂t, cÚ bi∆t; kinh th°nh th∂t thð, vua H°m Nghi ch≠y, cÚ bi∆t. B∂y nhi≈u cüi tin th®m thi∆t
Ω∆n nÁi, l°m cho cÚ b„n ch„n, b®o vËi t® h˘u r±ng :
— ThÈi th∆ kh·ng cho ta ng„i y≈n Ωµy !
V°o kho®ng thüng süu thüng b®y nØm D∫u (1885) cÚ nghe tin vua H°m Nghi ch≠y ra
tËi miÀn thıÏng du t◊nh Qu®ng B÷nh, liÀn phüi mÊt ·ng c¯ Í trong l°ng l° Phan Cüt Su Ωi
l≈n miÀn thıÏng du t◊nh H° Tÿnh ΩÃ Ω‹n, d¥n r±ng khi n°o xa giü tËi nÁi th÷ kœp vÀ büo tin
cho bi∆t. á∆n thüng 10 vua H°m Nghi Ω∆n nÁi, cÚ cÔng cüc ·ng b≠n Ω„ng chœ l° Phan Quang
Cı, Phan Kh∞c H›a, Ho°ng Xuµn Phong, NgÚy Kh∞c KiÀu, Phan Tr‡ng Mıu tËi h°nh t≠i
büi y∆t, kh‹c m° tµu r±ng :
— áà cho th°nh tan nıËc m∂t Thünh thıÏng m·ng tr∑n l° tÊi Í lÒ th∑n h≠. Xin Thünh
thıÏng y≈n l›ng, lÒ th∑n h≠ nguyŒn h∆t sˆc c∑n vıÁng cˆu qu‚c, dπu ch∆t cÒng kh·ng t˜,
miÕn ΩÃ Thünh thıÏng sËm h„i cung.
Vua H°m Nghi phong cho cÚ l°m Tün l˚ Quµn vÚ, th‚ng tıËng cüc Ω≠o nghÿa binh. CÚ
t≠ Án lui ra, cÔng vËi ·ng Thuy∆t b°n Ω≠i s˙ nh° nıËc.
çng Thuy∆t hfii Ω∆n k∆ süch ti∆n h°nh, cÚ n‹i r±ng :
— Kh·ng n‹i th÷ ch∞c tıËng quµn cÒng bi∆t, thÈi cuÊc bµy giÈ kh‹ khØn l∞m r„i, v÷ trong
thÈi cuÊc n°y tıËng quµn Ω¨ tr¨i l∞m. Xˆ Nam k¸ l° chµn tay cða nıËc nh°, nhµn tµm Ω¨
khü, tiÀn cða l≠i nhiÀu, n∆u chµn tay m∂t th÷ thµn thà kh·ng c˙a qu∫y ΩıÏc n˘a. T˜ ng°y
süu t◊nh trong Nam k¸ m∂t, th˙c l˙c cða nıËc m÷nh t‰n h≠i l∞m r„i, t·i Ω¨ bi∆t r±ng viŒc
ΩÈi, Ω°nh Ωà cho n‹ l∂n tËi ho°i, kh·ng thà n°o cıÎng n‰i. TrıËc sau g÷ th÷ t˜ Khünh H›a
trÍ ra B∞c, ngıÈi Phüp cÒng l∂y c®, nhıng n∆u trıËc kia ta Ω˜ng th∂t süch m° gi∆t h≠i b‡n
giüo dµn v° Ω˜ng ngØn trÍ h‡ vÀ viŒc th·ng thıÁng ΩÃ l°m cüi cË gµy hÈn cho h‡, th÷ h‡ chıa
l∂y cË Ωµu dÔng binh m° bˆc büch ta nguy vong sËm Ω∆n th∆. Ta nhµn thÈi giÈ Ω‹, c‹ thà t˙
t◊nh t˙ cıÈng ΩıÏc, Ωµu c‹ Ω∆n nÂi m∂t B∞c k¸ r„i m∂t Ω∆n c® kinh th°nh.
á∆n bµy giÈ, kh∞p trong nıËc Ωµu cÒng c‹ g‹t chµn ngıÈi Phüp, h‡ kæo Ωi Ωµu nhı gi‹
lıËt Í tr≈n cfi m‡c Í dıËi, l°m cho l›ng ngıÈi ph∑n th÷ sÏ h¨i, ph∑n th÷ chün n®n Ω¨ l∞m. L≠i
th≈m nh˘ng Ωˆa tiÃu nhµn, d˙a theo th∆ ngo°i ΩÃ Øn hi∆p anh em cÔng gi‚ng, khi∆n cho
b‡n dµn v· c‚ ch≠y kh·ng c‹ ΩıÈng, k≈u kh·ng c‹ ngfl, th∫t l° c˙c kh‰. PhıÁng chi trong
nıËc bŸ n≠n binh cüch bao nhi≈u nØm nay, kho t°ng s≠ch kh·ng, mÔa m°ng m∂t m¨i, quµn
lœnh bŸ thıÁng vπn chıa l°nh, khœ giËi kh·ng ΩıÏc l∂y kh∏u sÓng t‚t, n∆u c‹ bao nhi≈u ngıÈi
chœ sÿ Ωi n˘a, nhıng quµn lıÁng l∂y v°o Ωµu, quµn khœ l∂y v°o Ωµu, h›ng ch‚ng l≠i cıÈng
ΩŸch cho ΩıÏc ? T÷nh th∆ ∂y Ωð chˆng tfi cho tıËng quµn hiÃu r±ng thÈi cuÊc nıËc ta bµy giÈ
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 25/25
kh‹ khØn tËi Ωµu. Nhıng ta may ΩıÏc mÊt thˆ khœ giËi c›n m≠nh, ∂y l° l›ng ngıÈi. L›ng
ngıÈi d∑u sao cÒng vπn c›n tr·ng c∫y ΩıÏc. T·i nay m° nh∫n cüi trüch nhiŒm n¥ng nh‡c
n°y, l° tr·ng v°o l›ng ngıÈi th·i.
L›ng ngıÈi Ω¨ Ω°nh l° mÊt vfl khœ m≠nh r„i, nhıng n∆u ngıÈi ta cˆ Ωıa sÓng bÀn Ω≠n
t‚t ra m° b∞n m¨i v°o Ω∑u m÷nh th÷ m÷nh l∂y g÷ ch‚ng ΩÎ. Th∆ t∂t m÷nh cÒng ph®i c‹ khœ
giËi. á„ sÓng Ω≠n cða ta l°m sao ΩŸch l≠i ΩıÏc h‡ ? Mu‚n ΩŸch l≠i ΩıÏc h‡, t∂t cÒng ph®i c‹
mÊt thˆ sÓng Ω≠n ngang vËi h‡ mËi ΩıÏc. Nhıng hiŒn nay trong nıËc m÷nh v∫t liŒu kh·ng
c‹, ngıÈi l°m chıa c‹, th÷ ph®i trÔ biŒn Í ngo≠i qu‚c vÀ. ᨠtrÔ biŒn khœ giËi, l≠i ph®i c∑u
cˆu c® viŒn binh n˘a. Nhıng nıËc cˆu viŒn cho m÷nh kh·ng ph®i l° nıËc T°u, v÷ nıËc T°u
Ωang lo viŒc nh° h‡ cÒng r‚i bæt chıa xong, ta kh·ng thà tin c∫y ΩıÏc. Cˆ theo ˚ t·i xem ra,
th÷ t∂t ph®i nıËc Xi≈m. T·i cÒng kh·ng tin l° nıËc Xi≈m c‹ thà ΩŸch n‰i vËi Phüp Ωà cˆu
m÷nh, nhıng m° nhÈ h‡ mua khœ giËi v° cho mıÏn binh, th÷ cÒng giÓp cho m÷nh c‹ ΩıÏc
thanh th∆. V® chØng nıËc h‡ Ω‚i vËi m÷nh l° mÊt nıËc xui gia th÷ h‡a may h‡ c›n l∂y chµn
t÷nh m° giÓp ta chØng ? C›n t·i, th÷ r„i Ωµy t·i cÒng ph®i ra ngo°i B∞c mÊt lÓc ΩÃ hiŒu triŒu
cho b‡n chœ sÿ ngo°i ∂y hıÍng ˆng, v∫y mËi gµy d˙ng ΩıÏc th∆ l˙c to, v° may ra mËi th°nh
c·ng lËn ΩıÏc.
Mu‚n l°m mÊt viŒc lËn nhı th∆ n°y, ph®i c‹ thi≈n thÈi, ph®i c‹ ΩŸa lÏi, ph®i c‹ nhµn
h›a. á∂t H° Tÿnh ti∆ng c‹ nÓi cao r˜ng sµu, nhıng kh·ng ph®i c‹ ΩŸa lÏi, v÷ bÀ ngo°i kh·ng
ra ΩıÏc biÃn m° bÀ trong th÷ l° v°o r˜ng, v°o r˜ng l° ΩıÈng ch∆t. N∆u sau n°y bŸ b‚n m¥t
b‡c vµy, Í gi˘a tuyŒt lıÁng th÷ nguy l∞m. Song viŒc Ω‹ t·i Ω¨ tœnh r„i. Duy ΩıÏc c‹ nhµn h›a
l° qu˚ hÁn c®, t·i düm l°m Ω≠i s˙ l° ch◊ tr·ng c∫y v°o Ω‹ m° th·i, c›n thi≈n thÈi th÷ t·i
kh·ng düm n‹i Ω∆n.
Thuy∆t nghe cÚ n‹i r∂t l∂y l°m kœnh phÚc, v vai cÚ m° n‹i :
— Thi≈n thÈi th÷ ai düm ch∞c. Song ng°i cˆ v÷ nıËc h∆t sˆc, viŒc c∑u viŒn r„i c‹ t·i lo.
CÚ phÚng mŒnh trÍ vÀ, liÀn phüt tÈ hŸch Ωi kh∞p cüc nÁi, kæo cÈ khÍi nghÿa Í ngay l°ng
cÚ l° l°ng á·ng Thüi.
Trong hŸch vØn, Ω≠i ˚ n‹i cÚ phÚng mŒnh vua c¯ nghÿa binh ΩÃ ch‚ng vËi cıÈng ΩŸch,
cˆu l≠i qu‚c gia, song viŒc Ω‹ l° viŒc chung cða m‡i ngıÈi l°m dµn, t˙ m÷nh cÚ kh·ng günh
vüc n‰i, v∫y xin nh˘ng b∫c anh hÔng chœ sÿ, Í trong b‚n biÃn chœn chµu, cÔng ra t°i ra sˆc
cˆu nıËc mËi ΩıÏc...
LÈi hŸch vØn ΩÁn sÁ m° th‚ng thi∆t, khi∆n cho ai xem cÒng ph®i ΩÊng m‚i thıÁng tµm,
coi h÷nh nhı l° tÈ hŸch cða ·ng L≠c tµn vıÁng Í ΩÈi nh° áıÈng ng°y xıa Ωünh b° Vfl h∫u
v∫y. Nhµn th∆ m° ch◊ trong c‹ mÊt tu∑n, nghÿa sÿ Í cüc nÁi hıÍng ˆng theo cÚ c‹ Ω∆n nØm
süu ng°n ngıÈi, ΩÀu thÀ h∆t sˆc theo cÚ ch◊ huy, liÀu m÷nh v÷ vua v÷ nıËc.
CÚ bøn l∂y ngay nh° cÚ Í l°m “nghÿa sÿ ΩıÈng” tÚ h‡p nghÿa quµn, l°m lÕ tuy≈n thŒ,
r„i chia binh ra t˜ng Ω„n tr≠i Ω‹ng kh∞p trong t‰ng ViŒt Y≈n. á„n tr≠i n°o cÒng ΩÀu c‹ k˝
lu∫t, v° c‹ quµn thüm t¯ h≤n hoi, cüch s∞p Ω¥t ΩiÀu khiÃn r∂t l° nghi≈m minh. NÁi ΩŸa Ω∑u
l°ng á·ng Thüi l∫p ra mÊt cüi xıÍng lËn ΩÃ ΩÓc sÓng v° ch∆ thu‚c Ω≠n — theo l‚i cða ta — v°
røn gıÁm Ωao n˘a. Trong xıÍng n°y bao giÈ cÒng mÊt trØm ngıÈi thÏ l°m viŒc su‚t Ω≈m
ng°y, Ωà mau c‹ Ωð khœ giËi cho quµn dÔng.
MÊt vÔng ch Ω‹, trıËc kia c‹ cüi quang c®nh cÒng nhı m‡i ch khüc, nghÿa l° ban
ng°y tr·ng th÷ l°ng x‹m bao la, ruÊng lÓa, bÈ tre man müc k¿ Ωi chÏ bÓa, ngıÈi viŒc c°y c∂y;
Ω∆n Ω≈m th÷ b‚n bÀ Ωen t‚i, tŸch mŸch mÊt m°u b∂t quü th◊nh tho®ng nghe c‹ ti∆ng ch‹ sða
c∑m canh, g° Ωua güy süng m° th·i. Th∆ m° nay Ω‰i ra h≤n mÊt cüi c®nh khüc : cÈ qu≠t rÏp
trÈi, chi≈ng tr‚ng d∫y Ω∂t, gıÁm Ωao süng qu∞c, Ωøn Ωu‚c thµu Ω≈m; ngıÈi ta tr·ng th∂y
h÷nh nhı ai cÒng n· nˆc t∂m l›ng, cho Ω∆ ng‡n cfi c°nh cµy, h÷nh nhı cÒng nh∂p nhüy
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 26/26
mu‚n ΩÊng c®. NhiÀu ·ng gi°, b° c® ΩıÏc mÚc kœch h„i ∂y, thu∫t l≠i r±ng : Vui nh∂t l° tr·ng
th∂y cüi quang c®nh nh˘ng ngıÈi nghe cÚ khÍi nghÿa binh m˜ng rÎ mÓa hüt, n°o k¿ th÷ d∞t
trµu günh g≠o Ω∆n ΩÃ khao quµn, n°o k¿ th÷ nüch thıËc tay Ωao Ω∆n ΩÃ v°o ngÒ, l°m cho
ΩıÈng sü Ωi l≠i t∂p n∫p ng°y Ω≈m, bi∆n h≤n quang c®nh nh° qu≈ ð rÒ v∞ng v¿ kia, trÍ n≈n
mÊt nÁi hÔng trüng v· cÔng, khœ phüch v· cÔng !
LÓc b∂y giÈ, anh hÔng chœ sÿ Í b‚n phıÁng vÀ theo cÚ r∂t Ω·ng; ngıÈi trong l°ng th÷
nhı ·ng Ti∆n sÿ Phan Tr‡ng Mıu, ·ng c¯ Phan Cüt Su, Phan Quang Cı, c›n vØn thµn Í hai
t◊nh H° Tÿnh v° NghŒ An th÷ c‹ Thüm hoa NguyÕn áˆc á≠t, Ho°ng giüp NguyÕn Qu˚, Ti∆n
sÿ NguyÕn Xuµn çn, áinh VØn Ch∂t, C¯ nhµn NguyÕn Hanh, hai anh em ·ng ∂m L≈ Ninh,
·ng Ph‹ b®ng Vfl NguyÕn H≠nh, ·ng C¯ nhµn Thüi Vÿnh Chœnh, Cao á≠t... nhµn v∫y m°
thanh th∆ cða cÚ th°nh ra to. Chœnh phð b®o hÊ v° triÀu Ω÷nh ph®i chÓ ˚ Ω∆n.
H„i Ω‹ trong triÀu Ω¨ l∫p vua khüc r„i, l° vua á„ng Khünh (l≈n ng·i ng°y 6 thüng 8
nØm D∫u, sau th∂t thð kinh th°nh ba thüng) em ruÊt vua H°m Nghi. CuÊc b®o hÊ Ω¨ x∆p
Ω¥t Ωµu Ω‹ xong r„i.
Nh∂t thi∆t m‡i viŒc qu‚c gia, triÀu Ω÷nh ph®i theo chœnh phð b®o hÊ ch◊ b®o.
Cüc t◊nh mÊt d¨y Trung k¸, t◊nh n°o cÒng tÔng phÚc, duy c‹ t◊nh Qu®ng B÷nh l° c›n
ΩÊc l∫p, v÷ vua H°m Nghi c›n tr‚n trünh Í Ω‹, n≈n b‡n vØn thµn c›n d˙a v°o chð nghÿa c∑n
vıÁng m° l°m kŸch liŒt. LÓc n°y Ho°ng PhÓc l°m d˘ nh∂t, Ho°ng PhÓc tˆc l° gia th∑n cða
·ng Thuy∆t, c‹ vfl nghŒ gifii, l≠i c‹ hai Ωˆa thð h≠ l° Chœt v° æn cÒng gifii l∞m. TriÀu Ω÷nh
phüi ·ng Phan á÷nh Bœnh (tˆc l° ·ng ngo≠i vua Duy Tµn) ra tiÕu tr˜ kh·ng xong. Chœnh
phð b®o hÊ mu‚n tr∂n phÚc nhµn tµm, bøn phiÀn vua á„ng Khünh ng˙ giü ra t◊nh Qu®ng
B÷nh ΩÃ chi≈u phð dµn tµm, v° dÚ vua H°m Nghi ra thÓ lu·n thÃ. Vua á„ng Khünh Ωem
200 lœnh Phüp v° 800 lœnh ta, c‹ cÁ nghi oai vŒ l∞m, t˜ kinh khÍi giü ng°y 16/5/1886, nhıng
ng˙ giü Ωi cÒng ch≤ng ΩıÏc g÷, n≈n Ω∆n thüng 8 th÷ vÀ. Sau Ω∆n ·ng Ho°ng K∆ Vi≈m ra l°m
Khµm sai, h∆t sˆc chi≈u phð l°m cho Ω®ng vÒ cða Ho°ng PhÓc l÷a tan h∆t c®. Ho°ng PhÓc
bu„n m° ch∆t, b∂y giÈ mËi y≈n.
Ti∆ng r±ng y≈n, nhıng m° t◊nh Qu®ng B÷nh, ch n°y c›n k¿ xıng hÔng, ch kia c›n
ngıÈi khÍi nghÿa, ΩÀu l°m thanh th∆ cho cÚ Phan á÷nh PhÔng, th°nh ra cüi g‚c ph®n Ω‚i
ngıÈi Phüp Í Qu®ng B÷nh l≠i chuyÃn sang H° Tÿnh. TriÀu Ω÷nh bøn phüi ·ng thıÁng tü H°
Tÿnh l° L≈ Kœnh H≠p l°m TiÃu phð sˆ hÊi vËi quµn Phüp ΩÃ Ωi tiÕu.
Tr∫n Ω∑u ti≈n cða cÚ Phan á÷nh PhÔng ra binh l° Ωünh phü m∂y l°ng c‹ Ω≠o.
Cüi cË cÒng l° t˙ m∂y ·ng c‚ Ω≠o gµy n≈n trıËc.
N‹i cho ph®i, thuÍ nıËc c‹ l∞m ·ng c‚ Ω≠o tuy miŒng n‹i ch◊ chuy≈n tµm c‹ viŒc t·n
giüo m° th·i, nhıng cÒng l·i th·i xen lÊn v°o viŒc chœnh trŸ, ho¥c ˝ sˆc m≠nh hi∆p bˆc ngıÈi
ta. N∆u kh·ng v∫y th÷ ng°y xıa ch≤ng l°m g÷ c‹ viŒc lıÁng giüo Ωünh gi∆t nhau m° cÒng
kh·ng Ω∆n nÂi c‹ ΩiÀu g÷ üc c®m nhau. Th∫t th∆, cüc ·ng ∂y gi®ng Ω≠o, song n∆u “con chi≈n”
c‹ viŒc g÷ kiŒn cüo vËi lıÁng dµn, tˆc thÈi cüc ·ng mang “bÊ üo d°i thµm” v°o, r„i thµn h°nh
l≈n quan phð huyŒn k≈u n°i v° d‡a n≠t quan phð huyŒn ph®i x¯ cho con chi≈n ΩıÏc kiŒn.
N∆u quan kh·ng b≈nh v˙c theo ˚ mu‚n cða cüc ·ng th÷ cüc ·ng hµm d‡a l≈n n‹i vËi quan
c·ng sˆ ΩÃ t÷m cüch üm h≠i. Cüc nh° truyÀn giüo, kh·ng Í trong bÈ cfli t·n giüo cða m÷nh, l≠i
l∂n sang v›ng chœnh trŸ, d∑u Í x¨ hÊi n°o cÒng l° chuyŒn l·i th·i b∂t b÷nh, kh·ng trüch n°o
bµy giÈ cüc nıËc Ñu chµu phµn biŒt quyÀn t·n giüo v° nh° nıËc ri≈ng h≤n ra cÒng ph®i.
Trong h„i Phüp ViŒt Ωang giao thiŒp vËi nhau, cüc ·ng ∂y ˝ th∆ ngıÈi Phüp b≈nh v˙c
m° l°m nhiÀu c¯ ΩÊng cho ngıÈi m÷nh sinh thÔ, sinh ghæt, l°m cho nıËc Phüp b∫n l›ng quü.
C‹ khi chœnh cüc ·ng l°m Ω° cho giüo dµn l°m b∫y, r„i mÂi chuyŒn g÷ cÒng Ω‰ cho b‡n vØn
thµn; cüi t÷nh tŒ ∂y n‹i sao cho bi∆t. C·ng sˆ t◊nh NghŒ h„i Ω‹ l° ·ng Duranton Ω¨ thu∫t l≠i
viŒc lıÁng giüo xung ΩÊt Í Hu∆ nhı sau n°y, Ωð l°m chˆng cË.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 27/27