ki∆m l°m vui. NguyÕn KiÃu tÚ h‡p m∂y chÚc t≈n thð h≠ Ωi Øn cıËp, nay l°ng n°y mai l°ng
khüc nh˘ng nh° gi°u c‹ nÊi vÔng, kh‰ sÍ vËi b‡n ·ng, mu‚n b∞t ·ng, nhıng sÏ ·ng gifii quü
kh·ng sao b∞t ΩıÏc. Tuy chœnh Cao Th∞ng kh·ng Øn cıËp cða ai, nhıng cÒng mang ti∆ng l°
Ω∑u Ω®ng Øn cıËp.
K¸ th˙c, Cao Th∞ng v‚n l° ngıÈi c‹ chœ khœ to, ch≤ng qua thüc tœch v°o Ωüm lÚc lµm, ΩÃ
chÈ c‹ thÈi cÁ s¡ ra v÷ nıËc hiŒu l˙c, kh·ng ph®i c‹ ˚ mu‚n chung thµn mai mÊt Í gi˘a
kho®ng cfi xanh nıËc bi∆c Ωµu.
Cu‚i nØm ∂t d∫u (1885) cÚ Phan khÍi nghÿa, anh em ·ng cÔng vËi NguyÕn KiÃu Ωem
60 t≈n thð h≠ ra xin theo. CÚ phong cho l°m chˆc Qu®n cÁ v° b®o sau s¡ tr‡ng dÚng, v÷ bi∆t
·ng l° ngıÈi c‹ t°i to. Qu® nhi≈n, ·ng giÓp cÚ trong viŒc quµn, mËi Ω∑u Ω¨ tfi ra ngıÈi c‹ t°i
gifii. CÚ Phan r∂t y≈u m∆n. NØm ∂y ·ng mËi c‹ 20 tu‰i.
Sau khi cÚ Phan Ω¨ ch≠y ra B∞c r„i, cüc tıËng sÿ ΩÀu gi®i tün h∆t, duy c›n ·ng cÔng vËi
m∂y ngıÈi anh em Ω„ng chœ l° Cao N˘u, Cao á≠t v° NguyÕn Ni≈n, thu nh¥t l∂y œt nhiÀu t°n
quµn vÀ ∏n phÚc Í trong nh˘ng r˜ng nÓi thuÊc l°ng LŒ áÊng, l° l°ng cða ·ng Ωà mıu cüch
kh·i phÚc. LÓc n°y b≠n thµn cða ·ng l° NguyÕn KiÃu Ω¨ ch∆t r„i.
çng nghÿ r±ng dÔng binh m° kh·ng c‹ tiÀn nhiÀu th÷ l°m tr› g÷ ΩıÏc, cho n≈n trıËc h∆t
·ng nghÿ cüch l∂y tiÀn cho nhiÀu.
Thð Ωo≠n ·ng l∂y tiÀn khi ∂y c‹ kh‹ g÷ Ωµu ? Ch◊ Ωem mÊt v°i chÚc t≈n lµu la xu‚ng
nÓi, xem l°ng x‹m n°o c‹ nh° gi°u x·ng v°o Ω‚t phü, cıËp, l° l∂y ΩıÏc tiÀn ngay, r„i l≠i Ωem
quµn v°o r˜ng ∏n phÚc, ai l°m g÷ n‰i. Nhıng ·ng kh·ng l°m. MÊt l° bi∆t r±ng : Ω‹ng Í r˜ng
nÓi nhı v∫y l° tr‚n trünh qua thÈi m° th·i, chˆ kh·ng ph®i l° nÁi dÚng vfl. Hai, n∆u dÔng
l‚i cıËp b‹c th÷ l°m nüo ΩÊng giµn dan, lÎ ra Ω∆n ph®i Ω‚t nh° gi∆t ngıÈi th÷ mang ti∆ng cho
Ω≠o quµn nhµn nghÿa. Ba, thÈi b∂y giÈ l° thÈi lo≠n l≠c, nh° n°o c‹ tiÀn cÒng bfi l°ng tr·i gi≠t
Ωi xa ΩÃ tr‚n trünh ho¥c l° ch·n c∂t Ωi, m° chœnh Í vÔng Ω‹ cÒng kh·ng c‹ m∂y nh° gi°u, th÷
l∂y tiÀn v°o Ωµu. BÍi th∆ ·ng dÔng thð Ωo≠n “l°m tiÀn” b±ng mÊt cüch khüc, l° cüch b∞t c‹c.
Trong nghÀ lÚc lµm c‹ cüi l‚i b∞t s‚ng nh˘ng ngıÈi nh° gi°u vÀ giam, r„i b∞t Ωem tiÀn
l≠i chuÊc cho vÀ g‡i l° cüch b∞t c‹c, t˜ xıa Í xˆ m÷nh Ω¨ c‹ r„i.
çng cho thð h≠ Ωi d› la m¨i, bi∆t r±ng h·m ∂y c‹ mÊt chi∆c thuyÀn chË m∂y chÚc ngıÈi
h°ng v®i Ωi chÏ Tr°ng (tˆc l° chÏ t◊nh NghŒ bµy giÈ) bøn Ωem 20 t≈n kiŒn nhi ra Ω‹n Í ΩŸa
ph∫n l°ng TriÀu Kh∏u (thuÊc phð Hıng NguyŒn, l° phð sÍ t≠i t◊nh NghŒ) Ωà b∞t.
Khi thuyÀn Ωi ngang, ·ng chøo xu„ng con ra Ωünh ch÷m v° b∞t s‚ng c® b‡n lüi bu·n
Ωem vÀ giam Í l°ng Nam Kim (thuÊc huyŒn Nam á°n t◊nh NghŒ), chœnh l° l°ng cða vÏ ·ng.
Dπn h‡ vÀ, ·ng hiÃu dÚ r±ng : Ta b∞t cüc ngıÁi cÒng l° mÊt viŒc c˙c ch≤ng Ω¨, v÷ hiŒn
nay nghÿa binh thi∆u tiÀn ho≠t ΩÊng, c∑n c‹ cüc ngıÁi giÓp ΩÎ nhiÀu œt. V∫y cüc ngıÁi vi∆t
thı vÀ cho gia nhµn, h≠n trong mÊt thüng Ωem tiÀn l≠i chuÊc th÷ ta tha vÀ.
Trong mÊt thüng, ngıÈi nh° b‡n kia Ωem tiÀn Ω∆n chuÊc, ·ng tha vÀ c®. çng thu ΩıÏc
6000 Ω„ng b≠c.
çng b∞t c‹c b‡n h°ng v®i l∂y ΩıÏc 6000 Ω„ng b≠c, c‹ mÊt ch dÚng tµm sµu l∞m, kh‰
l∞m, l° c‚t l∂y tiÀn ΩÃ ΩÓc sÓng. V÷ th∆, sau khi Ω¨ l∂y ΩıÏc m‹n tiÀn r„i th÷ ·ng Ωi t÷m thÏ.
T÷m ΩıÏc b‡n thÏ, nhıng b®o h‡ l≈n nÓi l°m viŒc cho m÷nh, l° k¿ cıËp, th÷ cÒng l° viŒc kh‹
khØn, cho n≈n ·ng l≠i ph®i giÍ l‚i cÒ ra, l° cüch b∞t c‹c. çng t˙ Ωem m∂y chÚc t≈n kiŒn nhi,
vÀ hai l°ng Trung LıÁng v° Vµn Trung (thuÊc huyŒn Can LÊc, t◊nh H° Tÿnh), l° hai l°ng
l°m nghÀ thÏ røn, b∞t h∆t bao nhi≈u thÏ røn trong l°ng ∂y dπn vÀ LŒ áÊng, Í trong mÊt khu
r˜ng sµu ΩÃ ΩÓc sÓng. áÓc trong mÊt thüng trÈi, ΩıÏc 200 kh∏u sÓng h≠t n‰ cða ta, thˆ
sÓng ph®i nh„i thu‚c Í ‚ng sÓng, r„i ch c› müy Ωà h≠t n‰, hÕ nh∫n con c› müy c‹ l¯a b∫t ra
th÷ Ω≠n mËi ch≠y. Cüi mÚc Ωœch cða ·ng Ω∆n Ω‹ Ω¨ Ω≠t ΩıÏc mÊt œt.
LÓc b∂y giÈ, quµn giËi th÷ ·ng Ω¨ c‹ 200 kh∏u sÓng mËi ΩÓc, tıËng tü th÷ c‹ nhı cüc
·ng Cao N˘u, Cao á≠t, NguyÕn Ni≈n, quµn lœnh th÷ mËi mÊ th≈m ΩıÏc 400 ngıÈi. Trong 400
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 34/34
lœnh ∂y, ·ng chia l°m hai Ωo°n : mÊt Ωo°n l° lœnh sÓng; sÓng bao giÈ cÒng n≠p Ω≠n s≥n;
nhıng hÕ lÓc lµm tr∫n, th÷ 100 kh∏u sÓng b∞n mÊt hiŒp trıËc, xong r„i n≠p Ω≠n th÷ l≠i Ω∆n
100 kh∏u khüc b∞n mÊt hiŒp sau, cˆ luµn phi≈n nhı th∆, th°nh ra khi Ωünh tr∫n, lÓc n°o
cÒng c‹ ti∆ng sÓng n‰ li≈n thanh, khi∆n cho ΩŸch quµn kh·ng bi∆t nghÿa binh nhiÀu sÓng
hay œt. ∂y, Cao Th∞ng dÔng binh c‹ cÁ mıu Ω≠i khüi nhı th∆.
SÓng c‹, quµn c‹, tıËng c‹, l° lÓc thanh th∆ cða ·ng Ω¨ hÁi to, Ωi Ω∆n Ωµu cÒng c‹ œt
ngıÈi ΩŸch l≠i. Giü ·ng ph®i l° ngıÈi t∑m thıÈng, ch◊ lo khi∆t thµn ∏n ΩÊn kh·ng chŸu th∑n
phÚc ngıÈi Phüp, nhı b‡n áiÀn Ho°nh ng°y xıa cÔng 3000 t¯ sÿ Í ch‚n h®i t∑n kh·ng chŸu
th∑n phÚc nh° Hün, th÷ khœ giËi ∂y, binh l˙c ∂y, nay Ω‹ng nÓi n°y, mai qua r˜ng khüc, nay
cıËp l°ng n‡, mai cıËp l°ng kia, Ωà l∂y lıÁng Øn, cˆ nhı th∆ m¨i cÒng c‹ thà tung ho°nh Í
trong ch‚n nÓi H„ng s·ng Lam ΩıÏc tr‡n ΩÈi m¨n ki∆p, l°m mÊt ngıÈi lÚc lµm anh hÔng, ai
Ωünh gi¬p cÒng kh‹.
Nhıng m° cüi chœ khœ cða ·ng to. çng c›n nghÿ Ω∆n vua, Ω∆n nıËc, Ω∆n anh em Ω„ng
lo≠i, Ω∆n chð tıËng cÒ l° cÚ Phan; n‹i t‹m l≠i, chœ khœ cða ·ng l° l°m th∆ n°o cho “nıËc Nam
ngıÈi Nam”, cho n≈n ·ng kh·ng l∂y khœ giËi Ω‹, tıËng sÿ Ω‹, l°m t˙ tÓc, m° mu‚n cho khœ
giËi c›n m≠nh hÁn, tıËng sÿ c›n Ω·ng hÁn n˘a.
çng l° mÊt ngıÈi bi∆t lıÏng sˆc m÷nh, l≠i c‹ tœnh qu® quy∆t. çng t˙ bi∆t r±ng sˆc quµn
cða m÷nh, sˆc sÓng cða m÷nh c›n y∆u quü ch˜ng, Øn cıËp th÷ ΩıÏc, Ωünh vËi quµn Phüp
chıa ΩıÏc, cho n≈n Ω≈m ng°y thıÈng lo gµy d˙ng th∆ n°o cho th˙c l˙c cða m÷nh to l≈n. B∂y
giÈ, v∂n ΩÀ lıÁng th˙c ch≤ng ph®i lo n˘a, v÷ oai danh ·ng lÓc ∂y to, dµn gian quanh miÀn Ω¨
sÏ, ·ng mu‚n bao nhi≈u g≠o, bao nhi≈u tiÀn, ch◊ vi∆t gi∂y Ωi cüc chð nh° gi°u, khi∆n h‡ t˙
ph®i Ωem tiÀn g≠o l≠i nÊp, kh·ng m∂y khi ph®i dÔng vfl l˙c.
Song c›n mÊt khi∆n cho ·ng lo nghÿ nh∂t, l° v∂n ΩÀ khœ giËi kiÃu Phüp.
çng Ω¨ t˜ng bfi Øn qu≈n ngð, n±m nghÿ Ω∆n mÊt thüng trÈi, bØn khoØn vÀ v∂n ΩÀ kh‹
khØn n°y : ᨠl°m th÷ t∂t ph®i l°m to, m° nh˘ng kiÃu sÓng cða ta, l° kiÃu sÓng Øn m°y th∆
n°y, n°o chÔi sÓng, n°o n≠p thu‚c m∂t c·ng phu v° thÈi giÈ nhiÀu l∞m, l°m sao ΩŸch l≠i
ΩıÏc quµn Phüp. c‹ mu‚n Ωünh vËi h‡, t∂t ph®i c‹ khœ giËi nhı h‡ mËi ΩıÏc.
çng nghÿ r±ng l°m theo nhı kiÃu sÓng Phüp cÒng ch≤ng kh‹ khØn g÷, tuy m÷nh kh·ng
c‹ t°i süng t≠o, nhıng c‹ t°i b∞t chıËc ΩıÏc th˜a, v÷ th∆ ·ng nghÿ mıu k∆ l°m sao cho c‹
mÊt kh∏u sÓng Phüp ΩÃ Øn c∞p kiÃu.
L°m th∆ n°o l∂y ΩıÏc mÊt kh∏u sÓng Phüp ΩÃ Øn c∞p kiÃu ? Kh‹ quü ! B®o r±ng mua
ΩıÏc, nhıng ΩıÈng sü ph∑n th÷ m∞c ngh¡n, ph∑n th÷ xa x·i, Ωi Ωµu m° mua. B®o r±ng Ωünh
mÊt Ω„n n°o g∑n Ω‹ ΩÃ cıËp l∂y mÊt kh∏u vÀ, nhıng Ω„n n°o cÒng gi˘ g÷n nhi≈m nh¥t, Ωünh
Ω¨ ch∞c g÷ l∂y n‰i. Ch n°y, ·ng suy nghÿ g∑n mu‚n hæo gan nüt ruÊt, m° kh·ng bi∆t l°m
th∆ n°o. çng vπn n‹i r±ng : HÕ ai t÷m ΩıÏc cho ta mÊt kh∏u sÓng kiÃu Phüp, th÷ ta thıÍng
cho 1000 Ω„ng b≠c. Ai l∂y ΩıÏc ? Nhıng m° ngıÈi c‹ chœ khœ thıÈng ΩıÏc trÈi giÓp ΩÎ.
Th∫t th∆, trong khi ·ng Ωang nghÿ qu∏n nghÿ quanh nghÿ Ω∆n cüch mua, nghÿ Ω∆n cüch
cıËp, nghÿ m¨i chıa bi∆t l°m th∆ n°o, th÷ chÏt c‹ t≈n lœnh v°o b∏m r±ng : c‹ mÊt ngıÈi l≠
m¥t, xin v°o y∆t ki∆n ΩÃ b∏m c‹ viŒc cÁ m∫t.
çng cho v°o. ∂y l° ngıÈi Ωem kiÃu sÓng Phüp l≠i cho ·ng.
Binh gia n‹i : “Mıu s˙ t≠i nhµn, th°nh s˙ t≠i thi≈n”, e c‹ l¡ ph®i.
Cao Th∞ng mu‚n ki∆m mÊt kh∏u sÓng cða Phüp ΩÃ b∞t chıËc ch∆ t≠o, nhıng Ωang lo
nghÿ ao ıËc kh·ng bi∆t l∂y Í Ωµu c‹ mÊt kh∏u sÓng Phüp ΩÃ l°m kiÃu bµy giÈ, bÂng dıng
trÈi xui khi∆n mÊt ngıÈi khüch l≠ m¥t tËi ngay gi˘a quµn m·n giÓp cho ·ng ΩıÏc nhı
nguyŒn.
NgıÈi l≠ m¥t v· b∏m r±ng :
— Nghe n‹i c‹ lŒnh cða tıËng quµn truyÀn ra : hÕ ai l∂y ΩıÏc mÊt kh∏u sÓng Phüp Ωem
nÊp, th÷ s¡ ΩıÏc tr‡ng thıÍng 1000 Ω„ng b≠c. N∆u bµy giÈ t·i l∂y dµng cho tıËng quµn,
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 35/35
kh·ng nh˘ng mÊt kh∏u sÓng Phüp, m° tËi 15 kh∏u l∫n, th÷ tıËng quµn thıÍng cho bao
nhi≈u ?
Cao Th∞ng m˜ng l∞m :
— Th·i, th∆ th÷ trong tr≠i ta bao nhi≈u tiÀn b≠c, ta cho nh° ngıÁi l∂y h∆t.
Th∫t ra lÓc b∂y giÈ, ·ng cÒng Ω¨ c‹ mÊt v°i v≠n b≠c Í trong quµn.
NgıÈi l≠ m¥t xin truyÀn cho t® h˘u lui ra ngo°i, r„i m∫t b∏m diŒu k∆. Tæ ra y c‹ mÊt
ngıÈi b° con Ωi lœnh t∫p Í t◊nh NghŒ An mËi vi∆t thı vÀ nh° n‹i r±ng : tËi ng°y mai Ωµy c‹
hai vi≈n quan binh Í t◊nh th°nh NghŒ An dπn 14 t≈n lœnh t∫p chÍ m∂y h›m b≠c l≈n Ω„n Ph‚
(thuÊc h≠t HıÁng SÁn) ΩÃ phüt lıÁng cho binh lœnh. L¡ t˙ nhi≈n toün lœnh ∂y c‹ sÓng. á‹ l°
mÊt cÁ hÊi trÈi giÓp cho tıËng quµn. V∫y tıËng quµn n≈n s∞p Ω¥t cho nghÿa binh mai phÚc Í
gi˘a ΩıÈng, Ωünh toün lœnh t∫p m° cıËp l∂y sÓng cða h‡ l° ΩıÏc ngay, n°o c‹ kh‹ g÷ ?
Cao Th∞ng ΩıÏc tin cÁ m∫t n°y, h∆t sˆc m˜ng rÎ, Ωıa tay l≈n trün v° n‹i :
— Th∫t l° trÈi giÓp ta phen n°y !
Tˆc thÈi, mÊt m¥t Cao Th∞ng c∑m gi˘ ngıÈi khüch l≠ m¥t h®o tµm Ω‹ Í l≠i trong dinh
chÁi, mÊt m¥t hÊi chı tıËng l≠i ΩÃ thıÁng nghŸ cüch cıËp sÓng.
çng th÷ quy∆t k∆ l° kæo h∆t quµn m÷nh ra Ω‹n ΩıÈng liÀu Ωünh l∂y mÊt tr∫n t¯ chi∆n.
Nhıng ·ng Cao á≠t v˜a khoüt tay v˜a n‹i :
— Kh·ng n≈n ! Anh tœnh k∆ l°m nhı v∫y l° Ωem c® nghÿa binh v° b®n thµn anh v°o chÂ
hiÃm nguy t‰n h≠i m° ch∞c l° kh·ng xong viŒc. Quµn tı chıa ph®i l° quµn thiŒn chi∆n, v®
l≠i thˆ sÓng cÒ k˛ cða m÷nh bµy giÈ c›n l·i th·i quü, Ω≠n b∞n ra n‰ kh·ng m≠nh, Ωi kh·ng
xa, t·i tıÍng ng°y nay n∆u quµn ta Ωem to°n l˙c ra Ωünh nhau ΩıÈng trıÈng cÒng sÏ kh·ng
ΩŸch l≠i vËi 15 kh∏u sÓng kia. V∫y th÷ kh·ng nh˘ng ta l°m Ω¨ ch≤ng th°nh c·ng m° l≠i c›n
mang h≠i Ω∆n thanh th∆ cða quµn ta lÓc ban Ω∑u n˘a. Theo ngu ˚ cða em, viŒc n°y ta ph®i
dÔng mıu th÷ hÁn, quy∆t kh·ng n≈n dÔng l˙c. Em xin dµng k∆ “Xu∂t k¸ b∂t ˚ c·ng k¸ v· bŸ”
anh nghÿ sao ?
Cao Th∞ng suy nghÿ mÊt lüt, g∫t Ω∑u khen ph®i.
Nguy≈n l° con ΩıÈng t˜ t◊nh NghŒ An Ωi l≈n Ω„n Ph‚ (ch Ω‹ l° l°ng Ph‚ Chµu, chœnh
l° huyŒn lˇ HıÁng SÁn Ω‹ng bµy giÈ, thuÊc vÀ t◊nh H° Tÿnh) c‹ nhiÀu ch¥n ph®i Ωi xuy≈n
qua nÓi r˜ng r∫m r÷, hiÃm trÍ. Gi˘a ΩıÈng c‹ mÊt h›n nÓi tr‡c ch∫n ngang, kh·ng c‹ cµy c‚i
n°o r∫m v° to, ch◊ m‡c to°n l° lau s∫y r∂t cao, chœnh gi˘a c‹ mÊt con ΩıÈng ΩÊc Ω≠o. çng
Cao á≠t hi∆n k∆ r±ng ch◊ n≈n l˙a ch‡n m∂y chÚc trüng sÿ, c∑m Ωo®n Ωao mai phÚc Í hai b≈n
r˜ng lau s∫y, chÈ khi n°o toün lœnh t∫p kia nghÕu nghŒn Ωi qua, th÷ ta n‰ mÊt ti∆ng phüo
l°m hiŒu, r„i hai b≈n trüng sÿ nh®y b‰ ra, xu∂t k¸ b∂t ˚ m° Ωünh, t∂t ΩıÏc to°n th∞ng.
Cao Th∞ng y k∆, v° mu‚n b®n thµn l°m viŒc kh‹ khØn n°y, cho n≈n tˆc kh∞c x∆p Ω¥t
c·ng viŒc ΩÃ ng°y mai chœnh ·ng thµn dπn c® b‡n Cao á≠t, Cao N˘u, NguyÕn Ni≈n cÔng hai
mıÁi t≈n quµn c®m t¯, nai nŸt g‡n g°ng, c∑m Ωo®n Ωao ra mai phÚc t≠i Ω‹.
Qu® nhi≈n, x∆ chiÀu h·m ∂y, mÊt toün g„m hai vi≈n quan Phüp v° 15 t≈n lœnh t∫p
mang sÓng v° khi≈ng h›m b≠c, kæo nhau Ωi ngang qua r˜ng s∫y Ω¨ n‹i tr≈n. BÍi con ΩıÈng
ΩÊc Ω≠o nhfi h¬p, h‡ ph®i Ωi h°ng mÊt, l¿ t¿ t˜ng ngıÈi, trong trœ kh·ng ngÈ Ωµu gi˘a b¨i lau
s∫y n°y m° c‹ s˙ b∂t tr∞c.
Ti∆ng gi°y Ωi c„m cÊp Ω°ng xa, Ωð l°m d∂u hiŒu ΩÃ büo tin cho phÚc binh hay trıËc.
TËi ch˜ng h‡ Ωi v°o gi˘a kho®ng nghÿa binh mai phÚc, Cao Th∞ng n‰i phüo l≈n l°m hiŒu,
trüng sÿ mai phÚc hai b≈n nh®y ra, miŒng v˜a h› hæt, tay v˜a khoa Ωao, cˆ mÂi ngıÈi nh∞m
ngay mÊt k¿ b≈n nghŸch m° chæm tung ho°nh lo≠n Ω®. TÊi nghiŒp cho hai vi≈n tiÃu tıËng
Phüp v° 15 chÓ lœnh t∫p ΩÀu bŸ chæm ng¨ h∆t, kh·ng s‹t mÊt ngıÈi n°o, kh·ng ai kŸp trÍ tay.
V÷ h‡ Ωang Ωi ΩıÈng mŒt nh‡c, l¿ loi, bÂng dıng bŸ chæm mÊt cüch th÷nh l÷nh nhı th∆, l°m
sao kh·ng ch∆t.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 36/36
Th∆ l° Cao Th∞ng l∂y ΩıÏc 17 kh∏u sÓng, trong Ω‹ c‹ hai kh∏u sÓng kiÃu hai l›ng, v°
600 vi≈n Ω≠n, m∂y ng°n Ω„ng b≠c n˘a, m° phœa m÷nh kh·ng nhfi mÊt gi‡t müu, cÒng kh·ng
nh‡c nh±n sˆc khfie bao nhi≈u.
TrÍ vÀ sÁn tr≠i, ·ng mÈi ngıÈi khüch l≠ m¥t kia ΩÃ tr‡ng thıÍng. Nhıng khüch n‹i
r±ng :
— Th∂y tıËng quµn l°m viŒc nghÿa hiŒp, t·i vπn hµm mÊ, trÈi bøn xui khi∆n t·i Ωem l≠i
cÁ nghiŒp giÓp cho tıËng quµn ΩıÏc th°nh c·ng Ω‹ th·i. T·i n°o c‹ c·ng cün g÷ m° thıÍng,
v® l≠i t·i c‹ ph®i v÷ ham s‚ tiÀn thıÍng m° tËi Ωµy bao giÈ; h·m qua t·i hfii thıÍng bao
nhi≈u l° n‹i chÁi v∫y m°. S‚ tiÀn thıÍng n°y t·i xin Ωà l≠i tıËng quµn nu·i binh sÿ, ΩÓc khœ
giËi, th∆ l° t·i m˜ng. TrıËc khi t˜ biŒt t·i xin hi∆n tıËng quµn b‚n ch˘ “tiÀn Ω„ b®o tr‡ng”,
xin ghi nhË cho. Lu·n dŸp, c‹ mÊt bˆc thı kœn Ωµy, hÕ ng°y n°o cÚ Phan vÀ, th÷ phiÀn tıËng
quµn tr÷nh cÚ giÓp t·i, ng°y nay h¨y khoan mÍ ra.
Cao Th∞ng mu‚n hfii t≈n h‡, nhıng khüch cÒng kh·ng chŸu n‹i, ch◊ cıÈi nh≠t r„i Ωˆng
d∫y vüi d°i mÊt vüi, ra Ωi. NgıÈi n°y l° th∑n ti≈n chØng ? l° ∏n sÿ chØng ? l° hiŒp khüch
chØng ? l° g÷ kh·ng ai bi∆t.
ThuÍ giÈ Cao Th∞ng ch◊ ıËc mong c‹ mÊt kh∏u sÓng Phüp ΩÃ l°m kiÃu, nay Ω¨ ΩıÏc
thfia m¨n s˙ m÷nh mong ıËc r„i v∫y. Cao Th∞ng g‡i th≈m r∂t nhiÀu thÏ røn, r„i kæo l≈n nÓi
sµu, b∞t Ω∑u c·ng viŒc ch∆ t≠o. çng t˙ thüo mÊt kh∏u ra t˜ng m®nh, ΩÃ xem t˜ cÁ quan
thıËc t∂t cho Ω∆n c·ng dÚng nhı th∆ n°o, r„i Ω≈m ng°y ·ng ng„i mÊt b≈n, Ω‚c thÓc b‡n thÏ
røn, cˆ l∂y t˜ng m®nh Í sÓng Phüp, theo ΩÓng h÷nh thˆc d°i v∞n rÊng h¬p nhı th∆ n°o m°
røn ΩÓc. M∂y l∑n Ω∑u c›n hı hfing l·i th·i. Nhıng hı hfing th÷ ·ng l≠i b∞t phü h∆t ra m° røn
ΩÓc l≠i. Røn Ωi ΩÓc l≠i m¨i mËi ΩıÏc.
C·ng viŒc ΩÓc sÓng n°y l°m lu·n trong m∂y thüng r›ng r¨, ΩıÏc c® th®y 350 kh∏u
sÓng gi‚ng y sÓng Phüp. Duy c‹ thu‚c Ω≠n th÷ c›n ph®i dÔng thu‚c ta.
Ta n≈n bi∆t Cao Th∞ng røn ΩÓc ΩıÏc 350 kh∏u kiÃu Phüp, th∫t c‹ c·ng phu kh‹ khØn
to lËn b±ng røn ΩÓc m∂y mıÁi v≠n kh∏u. Th∫t th∆, lÓc b∂y giÈ ·ng ta ch◊ l° mÊt Ωüm gi¥c cfi,
ph®i l∏n lÓt Í trong nÓi bi∆c r˜ng xanh, n°o Ω¨ düm ra m¥t chün chıÈng, v∫y th÷ l∂y Ωµu
ΩıÏc s∞t, l∂y Ωµu ΩıÏc Ω„ng, l≠i l∂y Ωµu ΩıÏc müy m° ΩÓc, l∂y Ωµu ΩıÏc thu‚c n‰ ΩÃ m° ch∆
ra Ω≠n. Th∆ m° ·ng l°m ΩıÏc Ωð c®, l° nhÈ ·ng c‹ trœ x®o cÁ mıu v° c‹ nghŸ l˙c nhπn n≠i
l∞m. RuÊt g° trong sÓng, th÷ ·ng dÚng cµy g‡ng dÔ u‚n l≠i m° l°m; s∞t th÷ ·ng cho ngıÈi Ωi
kh∞p cüc chÏ v° cüc miÀn nh° qu≈, mua nh˘ng m‹ng l˜a, m‹ng ng˙a, cüc thˆ s∞t vÚn, v°
nh˘ng c°y hı cu‚c bÃ, cða cüc nh° n·ng, Ωem vÀ Ω∫p ra m° røn; c›n b÷ Ω≠n th÷ ·ng g‹p nh¥t
nh˘ng mµm Ω„ng, n„i Ω„ng, Ω∫p gi¬p ra th∫t mfing r„i cu‚n l≠i. SÏ thi∆u nh˘ng nguy≈n liŒu
c∑n dÔng, n≈n ·ng h≠ lŒnh cho cüc dµn l°ng chung quanh, chia bËt nh˘ng Ω„ng Ω„ng trong
nh° m÷nh cho nghÿa binh v° Ωem l≈n sÁn tr≠i nÊp ΩÃ l°m quµn giËi.
∂y Ω‹, Cao Th∞ng ch◊ nhÈ c‹ nh˘ng t°i liŒu g‹p nh¥t nhı th∆, m° røn ΩÓc ΩıÏc sÓng
Ω≠n h≤n hoi, th◊ chung ch◊ dÔng sˆc ngıÈi, kh·ng c‹ müy m‹c g÷ h∆t.
TËi Ωµy, kh·ng nh˘ng sÓng cÒ v° sÓng mËi Ω¨ ΩıÏc hÁn 500 kh∏u, m° lıÁng tiÀn cÒng
d„i d°o, v° s‚ quµn lœnh mÊ th≈m cÒng tØng l≈n Ω∆n g∑n 1000 ngıÈi. Cao Th∞ng t˙ bi∆t lÓc
n°y m÷nh Ω¨ c‹ g‚c hÁi v˘ng, tˆc l° c‹ cÁ sÍ Ωà t∂n phüt m¨i l≈n v° c‹ thà b∞t Ω∑u mıu tœnh
viŒc lËn. Nhıng ph®i c‹ ngıÈi danh v‡ng oai quyÀn ΩÃ l°m chð, c∑m quµn mËi ΩıÏc.
NgıÈi Ω‹ ΩıÁng thÈi, c›n ai hÁn l° ·ng chð tıËng cÒ hiŒn Ωang lıu l≠c ∏n cı ngo°i B∞c:
∂y l° Phan á÷nh PhÔng.
Cao Th∞ng bøn sai ngıÈi tµm phÓc ra B∞c H° rıËc cÚ Phan vÀ.
Phong tr°o vfl l˙c ph®n Ω‚i Í ba t◊nh NghŒ An, H° Tÿnh, Qu®ng B÷nh Ω¨ tŸch mŸch œt
lµu, giÈ l≠i n‰i l≈n ΩÔng ΩÔng, v° kæo d°i ra ΩıÏc m∂y nØm n˘a. L∑n n°y c‹ t‰ chˆc, c‹ khœ
giËi, c‹ k˝ lu∫t, c‹ oai danh, chœnh c‹ ngıÈi Phüp th≤ng ngay Ω¨ nh÷n nh∫n s˙ th∫t nhı th∆.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 37/37
MÊt vfl quan Phüp d˙ cuÊc Ωünh gi¬p Í NghŒ Tÿnh h„i b∂y giÈ l° á≠i Óy Gosselin, vÀ
sau vi∆t ra cu‚n süch c‹ giü trŸ t˙a l° “NıËc Nam” trang 313, c‹ Ωo≠n n‹i vÀ Phan á÷nh
PhÔng Ω≠i khüi nhı v∑y :
— CuÊc bi∆n lo≠n cða Phan á÷nh PhÔng c∑m Ω∑u tr°n lan r∂t mau v° c‹ thanh th∆ lËn.
Sünh l≠i nh˘ng Ωüm ph®n Ω‚i n‰i l≈n vÀ trıËc kh·ng th∂m v°o Ωµu.
Nhıng v÷ phıÁng lıÏc cai trŸ, v® l≠i cÒng kh·ng mu‚n l°m x·n xao kinh h¨i dı lu∫n
b≈n Phüp, cho n≈n Í Ωµy ngıÈi ta rün gi∂u nh¬m ΩıÏc ch˜ng n°o c°ng hay, kh·ng n‹i rfl cho
b≈n Phüp bi∆t.
LÓc Ω‹, ngıÈi chð tıËng c∑m Ω∑u c® 4 t◊nh miÀn B∞c Trung n‰i l≈n Ωünh l≠i binh ta,
chˆng tfi ra mÊt ngıÈi c‹ t°i nØng t‰ chˆc l≠ lÔng : l≠i th≈m ·ng ta c‹ cüi ΩŸa vŸ Ω∫u á÷nh
nguy≈n, th°nh ra nhµn dµn quy phÚc h∆t th®y, v÷ dµn n°y v‚n tr‡ng h‡c v∂n v° kœnh mÊ
danh nho.
Tæ ra t˜ trıËc tËi Ωµy chÓng ta kh·ng hay Phan á÷nh PhÔng bi∆t s∞p Ω¥t t∫p røn quµn
lœnh theo nhı k˝ lu∫t v° binh phüp Ñu chµu; cho n≈n quµn lœnh m¥c y phÚc gi‚ng hŒt mÊt
thˆ vËi lœnh t∫p b®n xˆ cða ta, l≠i mang khœ giËi l° sÓng kiÃu 1874 do ·ng bœ m∫t ch∆ t≠o l∂y
r∂t nhiÀu, nhıng ch∆ t≠o Í ch n°o kh·ng ai bi∆t, tËi nay chÓng ta ch≤ng hÀ t÷m ra.
T·i c‹ Ωem nhiÀu kh∏u sÓng Ω‹ vÀ t∫n b≈n Phüp; xem n‹ gi‚ng Ωð m‡i v¿ nhı sÓng cða
cüc xıÍng binh khœ nıËc ta ch∆ t≠o, Ω∆n nÂi t·i Ωıa cho cüc quan binh phüo thð ta xem, cüc
·ng ph®i s¯ng s‚t l≠ lÔng, ch◊ hiÀm v÷ n‹ khüc vËi kiÃu sÓng ta c‹ hai ch n°y th·i : ruÊt g°
kh·ng Ωð sˆc m≠nh v° trong l›ng sÓng kh·ng c‹ x¿ r¨nh, v÷ Ω‹ m° Ω≠n b∞n ra kh·ng xa,
kh·ng m≠nh. Tuy v∫y m¥c d∑u, nh˘ng sÓng Ω‹ Ω¨ t˜ng b∞n ch∆t œt nhiÀu lœnh kh‚ xanh, cai
ΩÊi Phüp v° lœnh t∫p, v÷ th∫t ra lÓc b∂y giÈ ch◊ c‹ lœnh kh‚ xanh ra x·ng pha Ωünh gi¬p Ωüm
lo≠n n°y, ta ph®i n‹i r±ng lœnh ∂y Ω¨ xu∂t l˙c v° th°nh c·ng mÊt cüch v¿ vang.
Ta xem á≠i Óy Gosselin Ω¨ t˜ng mÚc kœch v° ph®i nh÷n nh∫n s˙ th∫t nhı th∆, Ωð bi∆t
ΩıÁng thÈi nghÿa binh cÚ Phan c∑m Ω∑u kh·ng ph®i gi¥c cfi, hay cuÊc ph®n Ω‚i t∑m thıÈng.
K¸ th∫t c‹ t‰ chˆc, c‹ khœ giËi, c‹ l˙c lıÏng œt nhiÀu, ta n≈n bi∆t nh˘ng th°nh tœch ∂y do mÊt
tay lıÏc thao k¸ x®o cða thıÏng tıËng quµn Cao Th∞ng.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 38/38