10) NÓi VÚ Quang
Th∆ l° cuÊc khüng chi∆n cða h‡ Phan l≠i ph˜ng ph˜ng n‰i l≈n nhı l¯a chüy.
Cao Th∞ng Ω‹n rıËc cÚ vÀ t≠m Ω‹ng tr≈n m∂y trüi nÓi TrÔng Kh≈, Trœ Kh≈, thuÊc
huyŒn HıÁng Kh≈. Nghe tin, tıËng sÿ cÒ l≠i quy t∫p Ω·ng Ω®o. Cao Th∞ng b∏m rfl c·ng viŒc
t˜ khi cÚ Ωi, ·ng ta Í nh° mıu tœnh kh·i phÚc v° ch∆ t≠o khœ giËi ra th∆ n°o. L≠i tr÷nh cÚ
bˆc m∫t thı cða ngıÈi khüch l≠ nØm trıËc Ω¨ Ω∆n müch tin cho ·ng Ωi cıËp ΩıÏc sÓng Phüp
vÀ l°m kiÃu, r„i trao cho ·ng bˆc thı n°y ΩÃ tr÷nh cÚ Phan liÀn khi cÚ Í B∞c trÍ vÀ.
Nghe n‹i l° m∫t thı, cÚ l∂y l°m l≠, tıÍng l° c∏m nang diŒu k∆ g÷ Ωµy; ch˜ng mÍ ra
xem, kh·ng t≈n, kh·ng h‡, kh·ng thüng kh·ng ng°y, ch◊ vfin v¬n c‹ 14 ch˘ vi∆t th∫t r∞n rfii,
l° hai cµu thi cða Vi≈n Mai, thi sÿ ΩÈi Thanh nıËc T°u :
T˙ c‰ giang sÁn nh°n b∂t Ω∞c,
Bün quy danh sÿ, bün anh hÔng.
Nghÿa l° : T˜ trıËc non s·ng nh°n ch≤ng ΩıÏc; n¯a v÷ danh sÿ, n¯a anh hÔng.
CÚ xem r„i ch◊ cıÈi nh≠t v° x∆p l≠i c∂t Ωi, kh·ng n‹i g÷ h∆t. Chı tıËng kh·ng ai hiÃu ˚
cða ngıÈi khüch l≠ kia mu‚n n‹i g÷; ch◊ cho l° mÊt anh Ω„ g°n n‹i b∫y hay khoe ch˘ v∫y
th·i. Ho¥c l° ngıÈi ∂y mu‚n khen cÚ Phan, ho¥c l° ngÚ ˚ n‹i cÚ kh‰ tµm bÀn chœ, nhıng
cÒng ch◊ quanh qu∏n trong r˜ng nÓi l° cÔng, kh·ng bıËc ra xa ΩıÏc Ωµu, v÷ thi≈n mŒnh v°
thÈi th∆ Ω¨ l°m mÊt chuyŒn dÿ nhi≈n m∂t r„i.
Song ai cÒng ch◊ phfing Ωoün th∆ th·i, c›n thµm ˚ cða ngıÈi kia ra sao kh·ng bi∆t;
nh∂t l° th◊ chung kh·ng chŸu n‹i ra danh tœnh, c°ng l≠ k¸ hÁn.
CÚ trÍ vÀ H° Tÿnh, mËi bi∆t rfl nguy≈n nhµn vua H°m Nghi bŸ b∞t l° do t≈n TrıÁng
Quang Ng‡c büo Phüp vÀ b∞t ng°i. Tˆc thÈi cÚ ΩiÃm binh thµn h°nh l≈n tËi Ω∂t M‡i b∞t t≈n
Ng‡c ra chæm Ω∑u v° khüm xæt trong nh° n‹, th∂y mÊt cµy b®o ki∆m cða vua H°m Nghi m°
n‹ l∂y trÊm. Xa g∑n, ai nghe viŒc büo c˜u tuy∆t h∫n n°y ΩÀu l∂y l°m h® d≠ vui l›ng, cho n≈n
h°o kiŒt h˘u danh Í t◊nh H° Tÿnh nhı Ng· Qu®ng, NguyÕn C∂p, VÒ Phüt, v° Thanh H‹a
th÷ C∑m Bü ThıËc... ΩÀu Ωem quµn vÀ ΩÃ theo cÚ sai khi∆n. BÊ h≠ th≈m Ω·ng, thanh th∆
vang d∫y.
Nhıng n∆u bµy giÈ kh·ng s∞p Ω¥t th∆ n°o, m° cˆ quanh qu∏n Í trong r˜ng nÓi, nay
y≈n th÷ Í nÓi n°y, mai ΩÊng l≠i sang r˜ng kia, r‚t l≠i t∂t nhi≈n cÒng Ω∆n th∂t b≠i nhı trıËc.
V÷ Ω‹, bµy giÈ cÚ tœnh cüch cho bÀn th∆ gi˘ Ω¨, r„i mËi tœnh Ω∆n th∆ Ωünh sau.
Cüch xa TrÔng Kh≈, Trœ Kh≈ ΩÊ m∂y chÚc d¥m, c‹ d¨y nÓi l° nÓi VÚ Quang. TÚc g‡i l°
Ng°n TrıÁi, ΩŸa th∆ hiÃm y∆u, cÚ Phan l˙a ch‡n l°m nÁi Ω‹ng Ω≠i Ω„n.
Ng°n TrıÁi, mÊt khu r˜ng nÓi th∫t hiÃm h‹c quanh co, v° c‹ ΩŸa th∆ tiŒn lÏi cho viŒc
dÚng binh l° nhÈ c‹ ba con ΩıÈng ΩÊc Ω≠o : m¥t trıËc ng‹ ngay ra Ω„ng b±ng, c‹ thà d›m
ΩıÏc t◊nh th°nh H° Tÿnh, Ω±ng sau to°n l° r˜ng r∫m, c‹ ΩıÈng l‚i bœ m∫t Ωi qua Ω∂t Løo m°
sang Xi≈m; c›n mÊt con ΩıÈng nhfi, th÷ th·ng su‚t qua tËi nÓi á≠i H°m. NÓi n°y cÒng l°
mÊt ch¥ng nÓi hiÃm h‹c : sÁn m≠ch li≈n ti∆p nhau v° ΩÊt ngÊt, khu∂t khÓc, cˆ mÂi trüi nÓi
c‹ mÊt khe su‚i, hai b≈n bÈ khe n°o cÒng c‹ lau s∫y m‡c l≈n cao quü Ω∑u ngıÈi. áıÈng l‚i Ωi
v°o r∂t gay go, n∆u ai kh·ng thuÊc th÷ kh·ng t÷m ΩıÏc ΩıÈng v·, hay l° v· r„i m° kh·ng
thuÊc ΩŸa th∆ cÒng kh·ng bi∆t ΩıÈng m° ra.
T˜ VÚ Quang m¨i tËi TrÔng Kh≈, Trœ Kh≈, d°i Ω∆n g∑n mÊt trØm d¥m, bµy giÈ ΩÀu c‹
Ω„n tr≠i li≈n ti∆p cða nghÿa binh d˙ng l≈n. á„n tr≠i d˙ng to°n b±ng cµy bÀn ch∞c, l∂y ngay Í
trong r˜ng, d˙a theo th∆ nÓi, th∆ nıËc m° Ω‹ng ΩÃ cho tiŒn viŒc ch‚ng gi˘, viŒc Øn u‚ng,
cÔng l° viŒc chuy≈n chÍ binh gia lıÁng th˙c Ωi l≠i. RÊng ra Ω∆n b‚n t◊nh Thanh, B÷nh, NghŒ,
Tÿnh, ph°m l° miÀn thıÏng du sÁn cıËc ΩÀu r®i rüc c‹ Ω„n tr≠i nghÿa binh. á„n lËn th÷ mÊt
áÀ Ω‚c Ω‹ng, c›n Ω„n nhfi th÷ mÊt L¨nh binh.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 45/45
CÚ chia ra mÂi vi≈n tÔy tıËng l°m chð mÊt ΩŸa phıÁng, g‡i l° mÊt quµn thˆ (nghÿa l°
ch quµn Ω‹ng). MÂi mÊt quµn thˆ Í h≠t n°o ΩÀu l∂y ngay t≈n cða h≠t ∂y m° g‡i cho tiŒn
viŒc ti∆ng ˆng tı büo. MÂi quµn thˆ Ω‹ng Í ho¥c mÊt t◊nh, ho¥c mÊt huyŒn, ho¥c mÊt t‰ng,
ho¥c mÊt l°ng, tÔy theo ch Ω‹ng binh c‹ quan hŒ Ω∆n viŒc v∫n lıÁng hay l° viŒc quµn bŸ th∆
n°o ?
Phan chia nghÿa quµn th‚ng thuÊc trong tay m÷nh ra 15 thˆ nhı sau n°y :
Kh≈ thˆ (huyŒn HıÁng Kh≈) NguyÕn Tho≠i
Can thˆ (huyŒn Can LÊc) NguyÕn Tr≠ch, NguyÕn D∫t
L≠i thˆ (t‰ng L≠i Th≠ch) Phan á÷nh Nghi (chüu cÚ)
B÷nh thˆ (t◊nh Qu®ng B÷nh) NguyÕn ThÚ (·ng n°y l° ngıÈi Thanh H‹a, nguy≈n l°
tıËng cÒ cða ·ng T·n Th∂t Thuy∆t, vÀ theo cÚ ch◊ huy, nhıng sau c‹ tÊi, bŸ cÚ chæm Ω∑u).
HıÁng thˆ (huyŒn HıÁng SÁn) NguyÕn Huy Giao
DiÕn thˆ (phð DiÕn Chµu) Tr∑n Vinh
Anh thˆ (phð Anh SÁn) NguyÕn M∫u (·ng n°y Ω∫u Ph‹ b®ng vfl)
Nghi thˆ (huyŒn Nghi Xuµn) Ng· Qu®ng
LÕ thˆ (l°ng Trung LÕ, thuÊc phð áˆc Th‡) NguyÕn C∂p
C∏m thˆ (huyŒn C∏m Kh≈) Hu¸nh Bü Xuy≈n
Th≠ch thˆ (huyŒn Th≠ch H°) NguyÕn Thu∫n
K¸ thˆ (huyŒn K¸ Anh) VÒ Phüt (·ng n°y tuy Ω∫u vfl c¯ nhıng h‡c vØn cÒng
hay ch˘)
LŒ thˆ (huyŒn LŒ Thðy) NguyÕn Bœ
Thanh thˆ (t◊nh Thanh H‹a) C∑m Bü ThıËc (·ng n°y l° tÔ trıÍng dµn Mün Í
thıÏng du t◊nh Thanh, thıÈng Ωem mÊt thˆ s®n v∫t r∂t qu˚ Í b‰n t◊nh l° ng‡c qu∆, dµng
n≠p cÚ Phan Ωà bün l∂y tiÀn l°m quµn lıÁng khœ giËi).
DiŒm thˆ (l°ng T÷nh DiŒm) Cao á≠n (nÓi á≠i H°m thuÊc vÀ trong quµn thˆ n°y).
MÂi quµn thˆ nhı th∆, tÔy theo ΩŸa th∆ quan hŒ hÁn kæm m° Ω‹ng quµn nhiÀu hay œt.
Quµn ∂y tuy l° bÊ h≠ ri≈ng cða mÂi ·ng vØn thµn vfl tıËng kà t≈n tr≈n Ωµy, nhıng bµy giÈ
ΩÀu Í dıËi quyÀn cÚ Phan ΩiÀu khiÃn ch◊ huy. CÚ h≠ lŒnh nh∂t thi∆t ph®i m¥c mÊt s∞c binh
phÚc, vfl trang y nhau. L≠i mÂi quµn thˆ ph®i kæn trong quµn m÷nh ra ho¥c hai chÚc ho¥c
ba chÚc t≈n kiŒn t‚t, vÀ Ω‹ng Í Ω≠i Ω„n nÓi VÚ Quang, g‡i l° quµn tÓc tr˙c, ph›ng khi c‹
viŒc quµn, truyÀn büo hiŒu lŒnh ra quµn thˆ n°o, th÷ s≥n c‹ binh lœnh cða quµn thˆ ∂y m°
sai khi∆n, v÷ h‡ Ω¨ thuÊc ΩıÈng l‚i giao ti∆p vËi b‰n tr≠i, t˙ nhi≈n s˙ Ωi vÀ mau l¬ dÕ d°ng.
Ph°m nh˘ng k˝ lu∫t trong quµn, chœnh tay cÚ Phan th®o ra r∂t l° nghi≈m minh, thi h°nh
ΩÀu cho cüc quµn thˆ.
LÓc n°y quµn thˆ n°o cÒng c‹ ho¥c t˜ 100 cho Ω∆n 500 quµn, c›n Í Ω≠i Ω„n VÚ Quang,
th÷ lÓc n°o cÒng c‹ 500 quµn, to°n l° quµn tay sÓng kiÃu mËi v° luyŒn t∫p b∞n gifii h∆t th®y.
C‹ 20 t≈n thµn binh t¯ sÿ h∑u h≠ lu·n Í quanh m÷nh cÚ l° Ω≠i nguy≈n soüi, Ωà hÊ vŒ v°
truyÀn phüt hiŒu lŒnh Ωi cüc Ω„n tr≠i. MÊt vi≈n kiŒn tıËng cða cÚ l° NguyÕn MÚc l° th‚ng
tıËng ΩÊi quµn t¯ sÿ ∂y, cÚ Phan Ωi Ωµu cÒng Ωi theo t˜ng bıËc.
C›n v∂n ΩÀ lıÁng th˙c, l° m≠ch müu cða ba quµn, cÚ cÒng s∞p Ω¥t d˙ bŸ c∏n th∫n l∞m.
Dµn Í m∂y t◊nh Thanh, NghŒ, Tÿnh, B÷nh h„i n°y Ω¨ thuÊc h≤n Í dıËi quyÀn chœnh phð B®o
hÊ r„i, ngıÈi Ω¨ ph®i Ω‹ng thu∆ thµn, ruÊng Ω¨ ph®i Ω‹ng thu∆ ΩiÀn, s˙ günh vüc nhiÀu hÁn
lÓc trıËc; nhıng cÚ Phan l∂y nghÿa l˚ m° hiÃu dÚ cho dµn, Ω≠i ˚ n‹i r±ng : nghÿa quµn bµy
giÈ c∑n ph®i c‹ dµn giÓp cho vÀ ch lıÁng Øn, th÷ mËi c‹ thà y≈n ‰n bÀ trong, m° c‹ y≈n ‰n
bÀ trong, th÷ bÀ ngo°i mËi c‹ thà ch‚ng gi˘ vËi quµn Phüp. CÚ kh·ng c∑n l∂y cða dµn nhiÀu :
mÂi mπu ruÊng h°ng nØm ch◊ c∑n dµn Ω‹ng g‹p cho nghÿa binh mÊt Ω„ng b≠c m° th·i. Nhµn
dµn h≠t n°o cÒng vui l›ng Ω‹ng g‹p, kh·ng l∂y s˙ ph®i Ω‹ng g‹p hai nÁi l°m n¥ng nÀ v°
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 46/46
kh·ng ai oün h∫n g÷ c®. Ngo°i ra s˙ Ω‹ng thu∆, dµn l°ng c›n Ωem s®n v∫t v° lÓa g≠o l≈n
cung c∂p cho nghÿa binh l°m lıÁng th˙c n˘a. Xem Ω‹ th÷ bi∆t l›ng dµn thıÁng y≈u cÚ l° th∆
n°o ? R∂t ΩÂi c‹ nhiÀu ngıÈi v÷ viŒc cÚ l°m m° Ω∆n khuynh gia b≠i s®n cÒng can tµm. ∂y l°
kh·ng n‹i g÷ Ω∆n m∂y k¿ nh° gi°u c‹ biÃn l∫n, ng°y thıÈng kh·ng düm l‡i ra Ω„ng xu büt
g≠o n°o giÓp ai, th∆ m° bµy giÈ cÒng ph®i theo gıÁng ph∑n Ω·ng v° sÏ oai th∆ cða vØn thµn,
r„i t˙ Ωem g≠o tiÀn Ω‹ng g‹p.
LŒ ΩŸnh, tËi k¸ thu∆ th÷ dµn Í ΩŸa phıÁng n°o, Ωem tËi ch c‹ quµn thˆ Í ΩŸa phıÁng ∂y
m° n≠p. MÂi quµn thˆ thµu ΩıÏc bao nhi≈u c‹ v°o s‰ süch phµn minh, tr˜ ra cüc kho®n chi
ti≈u trong quµn thˆ m÷nh r„i, c›n th÷ ph®i Ωem n≠p l≈n Ω≠i Ω„n. CÚ ra nghi≈m lŒnh cho cüc
quµn thˆ, kh·ng ΩıÏc h° l≠m, kh·ng ΩıÏc lıÏc Ωo≠t t°i s®n cða dµn, kh·ng ΩıÏc dung tÓng
cho thð h≠ l°m mÊt viŒc g÷ trüi phæp.
Í trong Ω≠i Ω„n, cüch thˆc tr˘ lıÁng nhı sau : Ω°o nh˘ng h∑m h‚ to lËn Í Ω∂t cao rüo
tr≈n nÓi, chu vi mÂi h∑m ıËc ΩÊ 30 trıÏng, trıËc h∆t dÔng cµy kh· v° cfi kh· ch∂t Ω∑y, Ω‚t
l¯a chüy l≈n c‚t l°m cho Ω∂t ch ∂y cˆng l≠i nhı Ωü, r„i sau mËi Ωfi th‹c g≠o xu‚ng Ω‹. Tr≈n
m¥t h∑m Ω∫y b±ng nh˘ng vün cµy, l≠i l∂y lau s∫y v° lü kh· che phð kœn mœt, khi∆n cho
kh·ng ai bi∆t ch Ωà lıÁng. Dπu ΩŸch quµn mu‚n cıËp lıÁng cða nghÿa quµn cÒng kh·ng
bi∆t ch n°o m° cıËp. T˜ nÓi VÚ Quang Ω∆n nÓi TrÔng Kh≈, Trœ Kh≈, cˆ cüch 3 d¥m ho¥c 5
d¥m, c‹ mÊt ch tr˘ lıÁng nhı th∆. Ch n°o c‹ h∑m tr˘ lÓa th‹c, th÷ cÒng c‹ tr˘ lu·n c®
nh˘ng khœ cÚ xay lÓa gi¨ g≠o. L°m nhı v∫y Ωà lÓc n°o quµn lœnh c∑n dÔng g≠o Øn, s≥n s°ng
c‹ Ω„ xay gi¨. ViŒc xay lÓc gi¨ g≠o, c‹ ri≈ng mÊt ΩÊi quµn tr·ng coi g„m nh˘ng k¿ gi° y∆u,
kh·ng thà ra tr∫n ΩıÏc; chˆc vÚ cða h‡ ph®i lo ˆng bi∆n g≠o cði v° Ω„ Øn cho cüc tr≠i c‹ Ωð
lu·n lu·n.
Tr≈n nÓi VÚ Quang, l≠i c‹ mÊt trıÈng ch∆ t≠o sÓng Ω≠n Ω≈m ng°y. Cüch thˆc ch∆ t≠o
cÒng theo nhı cüch thˆc h„i trıËc Cao Th∞ng Ω¨ l°m, nghÿa l° ch∆ t≠o sÓng kiÃu Phüp, c›n
t°i liŒu ΩÃ dÔng ch∆ t≠o cÒng mua cða dµn l°ng. Chœnh cÚ Ω‚c thÓc cho thÏ l°m ng°y Ω≈m
kh·ng nghÿ, hÕ ch∆ t≠o ra ΩıÏc bao nhi≈u, th÷ phµn phüt Ωi mÂi quµn thˆ mÊt œt. Song v÷ t°i
liŒu mÂi ng°y mÊt hi∆m hoi thi∆u th‚n, dµn l°ng kh·ng l∂y Ωµu ΩıÏc nhiÀu s∞t hı, Ω„ng cÒ
ΩÃ cung ˆng cho nghÿa quµn n˘a, th°nh ra viŒc ΩÓc sÓng Phüp cÒng bŸ ngØn trÍ v° kh·ng
ch∆ t≠o ra ΩıÏc bao nhi≈u. ᨠv∫y m° nghÿa quµn h„i n°y l≠i Ω·ng th≈m nhiÀu, cho n≈n
kh·ng c‹ sÓng mËi Ωð dÔng, ph®i dÔng c® gıÁm giüo l° Ω„ khœ giËi cÒ n˘a. C›n thu‚c Ω≠n,
th÷ cÚ Phan cho ngıÈi tµm phÓc m≠o hiÃm do nÓi VÚ Quang Ωi ΩıÈng t∞t trong nÓi r˜ng
qua Løo r„i sang Xi≈m mua vÀ, nhıng cÒng v÷ ΩıÈng xa hiÃm trÍ, mÂi l∑n Ωi l≠i nhı th∆ lµu
l∞c ng°y giÈ, th°nh ra ΩÓc Ω≠n, b‚n ph∑n l° thu‚c cða ta ch∆ ra, ch◊ pha trÊn v· c‹ mÊt ph∑n
thu‚c mua b≈n Xi≈m th·i.
Tuy v∫y, nghÿa quµn lÓc b∂y giÈ Ω¨ c‹ thanh th∆ m≠nh v° t‰ chˆc h≤n hoi, khi∆n cho
tıËng sÿ Phüp ng‹ th∂y, cÒng ph®i th∑m khen cüi t°i dÔng binh cða cÚ Phan. V÷ cÚ s∞p Ω¥t
quµn lœnh c‹ cÁ ngÒ, luyŒn t∫p tıËng sÿ c‹ k˝ lu∫t, l≠i Ω∆n m‡i viŒc quµn lıÁng, quµn giËi,
nh∂t thi∆t ΩÀu d˙ bŸ c‹ khu·n phæp t¯ t∆. Nh∂t l° ·ng Ω≠i Óy Gosselin vi∆t cu‚n süch
“Empire díAnnam” c‹ Ωo≠n khen ngÏi á÷nh nguy≈n Phan á÷nh PhÔng c‹ t°i kinh doanh
viŒc quµn, bi∆t luyŒn t∫p sÿ t‚t theo phæp Thüi tµy... mÊt chıÁng n‹i vÀ Cao Th∞ng tr≈n kia,
t·i Ω¨ thu∫t k˛ r„i.
H÷nh nhı h„i gi˘a nØm k˝ s¯u (1889), T·n Th∂t Thuy∆t Í b≈n T°u c‹ vi∆t thı sai
ngıÈi Ωem vÀ Ωıa cÚ Phan.
LÓc n°y T·n Th∂t Thuy∆t vπn c›n s‚ng Í Qu®ng Tµy, ch◊ v÷ nghe tin vua H°m Nghi Ω¨
bŸ b∞t r„i, th°nh ra ·ng ta Í lu·n b≈n T°u kh·ng vÀ n˘a. Bµy giÈ c‹ ngıÈi tr‚n sang T°u
Ωem h∆t c·ng cuÊc t‰ chˆc nghÿa quµn cða cÚ Phan n‹i rfl vËi Thuy∆t nghe, Thuy∆t m˜ng
l∞m, liÀn sai t≈n gia nhµn trung tœn l° Tr∑n Th∆ Ωem mÊt bˆc thı vÀ nıËc l∑n m› tËi Ω≠i Ω„n
VÚ Quang Ωà diŒn tr÷nh cÚ Phan. Trong thı, Thuy∆t khen t°i chœ cða cÚ v° phong cÚ l°
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 47/47
B÷nh trung tıËng quµn. Cüi c¯ ch◊ ∂y tfi ra Thuy∆t coi m÷nh nhı c›n l°m tà tıËng, vπn c‹
quyÀn h°nh v∫y. Thuy∆t l≠i n‹i : hiŒn nay trong nıËc nhı kh·ng c‹ triÀu Ω÷nh, kh·ng c‹ vua
chÓa, v∫y th÷ nÁi tıËng quµn khÍi nghÿa c‹ thà coi nhı nÁi trung khu cða nh° nıËc, tıËng
quµn cˆ tÔy tiŒn l°m viŒc, ch‡n ngıÈi m° dÔng, c‚t gi˘ v˘ng l∂y Ωˆc li≈m chœnh c·ng b÷nh
m° lo viŒc lËn...
Nhµn c‹ bˆc thı v° m∂y lÈi Thuy∆t µn c∑n nhı th∆, n≈n chi cÚ Phan vi∆t cµu liÕn n°y
dün Í Ω≠i Ω„n, gi˘a NghŸ s˙ ΩıÈng :
Li≈m b÷nh khµm tıËng hu∂n
úu nhÚc lπm th∑n tµm.
Cµu tr≈n c‹ ˚ tfi m÷nh vµng lÈi quan tıËng T·n Th∂t Thuy∆t khuy≈n rØn li≈m chœnh
c·ng b÷nh. C›n cµu dıËi c‹ ˚ r±ng : vua lo t·i nhÚc, vua nhÚc t·i ch∆t, nay vua H°m Nghi Ω¨
m∂t nıËc tan nh°, ðy thüc viŒc lËn cho cÚ, th÷ cÚ xin s∞t Ωü mÊt l›ng, kh·ng bao giÈ düm
trüi, quy∆t l°m cho k¸ th°nh c·ng hay l° ch∆t mËi th·i.
D∑u sau, cüi khœ vŸ nh° nho cÒng vπn c›n. Tuy l° h„i n°y chð trıÁng lo l∞ng viŒc vfl,
nhıng cÚ Phan cÒng kh·ng bfi viŒc vØn, v° kh·ng qu≈n cüi thÓ ung dung ngµm vŸnh. ThiŒt
l° mÊt vŸ nho tıËng. Í gi˘a lÓc müu s∞t ng‰n ngang, ng„i gi˘a ch gıÁm Ωao l≠nh lÔng, th∆
m° mÂi khi c‹ chuyŒn g÷ sinh t÷nh, sinh c®m, n≈n vŸnh n≈n ngµm, th÷ vŸ nho tıËng ta cÒng
cˆ ngµm vŸnh mÊt cüch ung dung nh°n h≠. BÍi v∫y lÓc n°y chœnh tay cÚ vi∆t nh˘ng thı t˜
giao thiŒp v° so≠n ra thi ca cÒng nhiÀu, nhıng sau th∂t truyÀn v° t®n l≠c Ωi h∆t. H„i nØm
1925, k¿ vi∆t truyŒn n°y vÀ tÁi nh˘ng ch c‹ d∂u xıa tœch cÒ, thØm vi∆ng thÍ than, v° t÷m
Ω∆n cüc b∫c phÚ l¨o Í quanh nÓi VÚ Quang, mu‚n Ω‰i b≠c trØm l∂y mÊt m®nh gi∂y cfin con
c‹ bÓt tœch cÚ Phan cÒng kh·ng c‹. C›n thi ca cða cÚ, cüc b∫c phÚ l¨o cÒng ch◊ nhË s‹t mÊt
Ω·i b°i Ω‡c cho m÷nh nghe m° th·i. M° g‚c tœch cÒng c›n c‹ l∞m ch Ωüng ho°i nghi, kh·ng
ch∞c. Tˆc nhı b°i thi dıËi Ωµy, ngıÈi ta n‹i quy∆t l° b°i cÚ Phan gÍi cho ·ng Phan Tr‡ng
Mıu, sau h„i ti∆p thı cða T·n Th∂t Thuy∆t, Í b≈n T°u gÍi vÀ nhı Ω¨ n‹i Í tr≈n.
Phan Tr‡ng Mıu l° anh em Ω„ng chœ, Ω„ng hıÁng, l≠i h÷nh nhı Ω„ng tÊc vËi cÚ Phan,
trıËc Ωµy cÒng tÚ hiŒp vØn th∑n khÍi nghÿa mÊt lÓc — gi˘a lÓc chœnh cÚ Phan Ωang b·n ba
lıu l≠c ngo°i B∞c — nhıng Ω∆n khi cÚ Phan Í B∞c trÍ vÀ tüi t≠o cÁ Ω„ th÷ ·ng Phan Tr‡ng
Mıu Ω¨ th∂t b≠i tan t°nh, ch≠y tr‚n ra t◊nh Nam áŸnh, r„i Ho°ng Cao Kh®i Ωem ra quy
phÚc chœnh phð B®o hÊ. NgıÈi ta n‹i chœnh h„i Phan Tr‡ng Mıu tr‚n Í Nam áŸnh th÷ cÚ
Phan gÍi ra b°i thi sau Ωµy :
PhiŒt duyŒt ng· m·n tam th∆ tıËng,
SÁn h° c‚ qu∫n tœch ni≈n binh.
Nhµn t›ng biŒt c˘u tı Ω„ng chœ,
S˙ Ωüo thÈi gian qu˚ Ω≠i danh.
L¨o tıËng thÔy nhµn xıng qu∞c thıËc,
Nho th∑n h° süch thŒ thanh b÷nh.
B„i h„i ngÒ d≠ tµm thi≈n l˚
Dao hıËng vi≈n tiÀn tü nh∂t minh.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 48/48
C‹ ngıÈi dŸch ra thà vØn lÚc büt nhı v∑y :
Ba ΩÈi khanh tıËng nh° ta,
á≠o binh nØm trıËc, sÁn h° cfli xıa.
NgıÈi Ω„ng chœ, nÂi tıÁng tı,
Tr·ng thÈi th∆ nh˘ng ri≈ng nhı h‰ m÷nh.
Nh° nho kh·n chıËc thanh b÷nh,
Nh° t°i qu∞c thıËc Ω¨ Ω°nh c‹ ai ?
NØm canh l›ng nh˘ng b„i h„i,
Xa xa may cÒng th∂u ngo°i c¯a vi≈n.
L∂y l˚ m° Ωoün, b°i thÁ n°y t·i nghi l° cða ·ng Phan Tr‡ng Mıu gÍi cho cÚ Phan á÷nh
PhÔng mËi ph®i. Nhıng cˆ nghe bao nhi≈u ngıÈi truyÀn tÚng th÷ b®o l° cða cÚ Phan á÷nh
PhÔng.
çng Phan Tr‡ng Mıu lÓc b∂y giÈ Ω¨ th∂t b≠i, nhıng chıa ra m¥t Ω∑u h°ng, h¨y c›n
tr‚n trünh mÊt nÁi, nghe tin cÚ Phan qu∫t cıÈng tüi khÍi th÷ ·ng m˜ng cho hıÁng qu‚c m°
h‰ th¬n cho m÷nh ·ng, cho n≈n cˆ xem ˚ tˆ v° kh∏u khœ trong b°i thi, Ωüng l˚ l° ·ng Phan
Tr‡ng Mıu than thÍ vËi cÚ Phan th÷ ph®i hÁn. Nh∂t l° cµu cu‚i cÔng : “Dao hıËng vi≈n tiÀn
tü nh∂t minh” c°ng rfl r°ng l∞m. Nhıng ngıÈi ta c¨i l≠i, n‹i r±ng ΩiŒu thi ch∂t phüc t˙
nhi≈n n°y chœnh l° cÚ Phan, chˆ ·ng Tr‡ng Mıu Ω¥t th÷ r∞n rfii t°i ba hÁn kia.
CÔng trong h„i n°y, ·ng Tu∑n phð t◊nh H° Tÿnh l° Vfl Khoa, vËi cÚ v‚n c‹ t÷nh quen
bi∆t, l≠i c‹ l›ng kœnh tr‡ng chœ khœ cÚ, nhıng ·ng nh∞m thÈi th∆ kh‹ nÂi chuyÃn v∑n cˆu vËt
g÷ n˘a, n≈n ·ng c‹ ˚ khuy≈n cÚ b¨i binh quy ∏n l° hÁn. C‹ ΩiÀu ·ng kh·ng düm n‹i ra, ch◊
ngÚ ˚ kœn Ωüo b±ng m∂y cµu thi gÍi bœ m∫t cho cÚ nhı v∑y :
K˚ v· h≠ vÒ t· binh hfia,
An s¯ xuµn phong ki∆n h‰ h°n.
K¸ vŸ ng· chµu di nh∂t üi.
Th¯ h„i ninh phÚ th¯ giang san.
NgıÈi ta dŸch ra lÚc büt l° :
MÔa hø kh·ng rıËi l¯a n„ng
Gi‹ xuµn chi ΩÃ l≠nh lÔng kh∞p nÁi.
Chµu ta c›n c‹ mÊt ngıÈi,
LÓc n°y bao nÎ phÚ lÈi non s·ng.
Ch∞c cÚ hiÃu ˚ ·ng b≠n n°y Ω¨ l°m quan vËi B®o hÊ m° l≠i tr∂n h∫m t◊nh H° Tÿnh
chœnh l° qu≈ hıÁng v° chœnh l° ΩŸa phıÁng cÚ Ωang dÚng vfl, n≈n cÚ Ωüp ˚ nguy≈n v∫n ΩÃ tfi
˚ chœ quy∆t liŒt cða m÷nh :
Büch ni≈n t·n x¨ dı ho°i nhiŒt,
Nh∂t phi∆n c· trung t¥c Ω®m h°n,
K¸ ng˘ Ω„ng nhµn tri d¨ phð,
SÍ vıÁng th∆ l˙c b≠t h° sÁn ?
CÒng c‹ ngıÈi dŸch s≥n :
Chœ ta cˆu nıËc Ωang n„ng,
L›ng ta trung dÒng l≠nh lÔng ΩŸch quµn
Ai vÀ nh∞n hfii Ω„ng nhµn
SÍ vıÁng sˆc m≠nh b≠t sÁn bao giÈ ?
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 49/49