ra l°m n›ng c‚t ΩÃ hfii c‚ nhµn h‡ Ho°ng n∆u g¥p c®nh ngÊ ∂y th÷ l°m th∆ n°o ? H÷nh nhı
cÚ Phan c‹ ˚ ch∫n ΩıÈng r°o ngfl kh·ng ΩÃ h‡ Ho°ng vi∆t cho m÷nh tËi bˆc thı thˆ hai n˘a.
ThiŒt, lÓc ·ng Phan VØn Mµn Ωem bˆc thı phÓc Ωüp ra H° NÊi, h‡ Ho°ng xem r„i bi∆n
s∞c, n∆u lÓc ∂y c‹ bŒnh nhˆc Ω∑u ch‚ng m¥t g÷, t∂t cÒng ti≈u tan nhı h„i T°o M≠nh áˆc Ω‡c
b°i hŸch cða Tr∑n Lµm v∫y.
H‡ Ho°ng sai dŸch bˆc thı ra ch˘ Phüp, Ωıa tr÷nh To°n quyÀn De Lanessan, lu·n vËi
tÈ büo cüo cða m÷nh, trong Ω‹ c‹ cµu Ω≠i ˚ : “B®n chˆc Ω¨ l∂y h∆t s˙ th∆ lÏi h≠i ΩÃ tfi b°y
khuy≈n nhð Phan á÷nh PhÔng ra h°ng, nhıng y vπn tfi ˚ ëh·n m≈ b∂t ngÊí (m≈ m∏n t‚i tØm
kh·ng t◊nh), giÈ xin Chœnh phð B®o hÊ v÷ dµn m° dÔng binh l˙c tiÕu tr˜ cho h∆t vØn thµn
lo≠n ph◊...”
∂y l° l¡ c‚ nhi≈n. á°o m® kh·ng nÓng ; khuy≈n h°ng kh·ng nghe ; vØn chıÁng kh·ng
c®m ; th·i th÷ ch◊ c›n vfl l˙c. GiÈ, quan vØn trÍ v· bu„ng ΩÃ cho tıËng vfl l≠i ra sµn kh∂u
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 78/78
16) NguyÕn Thµn
Lui vÀ nÓi á≠i H°m
Ti∆c giÔm ·ng Ho°ng Cao kh®i phœ m∂t bao nhi≈u tµm huy∆t Ωà vi∆t bˆc thı kh·ng
ph®i kh·ng t°i hoa th‚ng thi∆t, c‚t Ωà c®m ΩÊng khuy≈n d h‡ Phan, nhıng r‚t cuÊc ch◊ l°
mÊt tÈ gi∂y bfi, Phan kh·ng chŸu ra h°ng.
Chð n¨o trong bˆc thı cða ·ng, trıÁng b®n trong ˚ tˆ cða ·ng, l° cˆu l∂y sinh dµn, qu≈
quün, nhıng ngıÈi thi≈n c‰ Ω‡c bˆc thı ∂y, ai cÒng bi∆t Ω¨ ch∞c g÷ tüc gi® thiŒt v÷ sinh dµn,
qu≈ quün, hay l° ch◊ v÷ hai ΩiÀu lÏi. TrıËc h∆t, cÚ Phan l° ngıÈi l°ng, m° lÓc b∂y giÈ ·ng c‹
quyÀn th∆ to, v∫y ·ng khuy≈n cÚ ra h°ng, nhı l° l°m Án cho cÚ, ΩÃ l∂y cüi ti∆ng cˆu vËt
ΩıÏc mÊt ngıÈi l°ng ; sau n˘a ·ng Ω¨ Ωünh Ω·ng gi¬p b∞c, ΩıÏc c·ng lao vËi ngıÈi Phüp
nhiÀu, v∫y c‹ l˚ n°o mÊt ngıÈi l°ng ·ng m° ·ng kh·ng chi≈u dÚ ΩıÏc, cho n≈n ·ng mu‚n
khuy≈n cÚ Phan ra h°ng, Ωà b°y tfi th≈m ch t°i nØng oai quyÀn cða m÷nh, c›n s˙ c·ng
danh th÷ khfii n‹i.
çi ! SÓng b∞n chÿa m¨i v°o, cÚ Phan Ω¨ ch≤ng sÏ; Ω°o m„ m® l≈n ΩÃ d‡a, cÚ cÒng ch≤ng
nao; hu‚ng chi mÊt m®nh gi∂y, mÊt lÈi vØn cða ·ng Ho°ng Cao Kh®i l°m sao chuyÃn ΩÊng
cüi can tr°ng nhı s∞t Ω‹ cho n‰i.
Song, lÓc n°y kh·ng chŸu b¨i binh Ω∑u h°ng m¥c l›ng, t÷nh th∆ b∞t buÊc cÚ ph®i lui,
kh·ng Í nÓi VÚ Quang ΩıÏc n˘a.
Ph®i lui l° bÍi c‹ hai cË. MÊt l° khi Ω∑u cÚ mËi khÍi nghÿa, th÷ chœnh l° lÓc nghÿa sÿ b‚n
phıÁng ΩÀu n‰i l≈n. Í Qu®ng Nam th÷ c‹ ·ng Tr∑n VØn D˙ l∫p ra Nghÿa HÊi, r„i m∂y t◊nh
PhÓ Y≈n, B÷nh áŸnh, B÷nh Thu∫n k∆ theo ; Í Qu®ng TrŸ th÷ c‹ cüc ·ng TrıÁng á÷nh HÊi, ·ng
NguyÕn T˙ Nhı ; Í Qu®ng B÷nh th÷ Ω®ng ·ng NguyÕn Ph≠m Tuµn, ·ng L≈ Tr˙c ; Í Thanh
H‹a th÷ c‹ b‡n ·ng H° VØn Mao ; Í B∞c th÷ c‹ b‡n ·ng Ta HiŒn, ·ng NguyÕn ThiŒn Thu∫t,
th°nh ra Phüp ph®i chia binh Ωi ˆng ph‹ v° Ωünh gi¬p nhiÀu nÁi, kh·ng thà chÓ to°n l˙c
v°o mÊt nÁi n°o ΩıÏc. á∆n sau m∂y ·ng tr≈n n°y ho¥c ch∆t ho¥c tr‚n, ho¥c h°ng, ho¥c l∑n
lıÏt tan nüt h∆t, ch◊ duy c›n l≠i mÊt m÷nh cÚ Phan, l° vπn c›n Ωˆng nguy≈n, vπn ph®n Ω‚i
vËi cuÊc B®o hÊ, b∂y giÈ Phüp mËi Ωem to°n l˙c m° nh∞m v°o m÷nh cÚ. Binh lœnh Phüp l∑n
h„i vµy b‡c c® nÓi VÚ Quang, khi∆n cho cÚ kh·ng lui kh·ng ΩıÏc.
Hai l° trong cüc tıËng, chıa c‹ ·ng n°o c‹ t°i xu∂t k¸ ch∆ th∞ng, c‹ thao lıÏc Ωð ch‚ng
gi˘ vËi quµn lœnh Phüp ΩÃ cho cÚ ˝ tr‡ng nhı Cao Th∞ng, cho n≈n sau khi Cao Th∞ng m∂t,
cÚ l≠i mu‚n gi˘ th∆ thð, Ωà dıÎng tinh sÓc nhuŒ œt lµu r„i ra Ω‚i chi∆n mËi ΩıÏc, chˆ kh·ng
mu‚n b≠o ΩÊng h∂p t∂p quü, sÏ t‰n h≠i Ω∆n thanh th∆ v° nguy≈n khœ cða nghÿa binh, v° l≠i
l°m kh‰ sinh dµn mÊt cüch v· œch. T‹m l≠i, cÚ mu‚n kæo d°i cuÊc khüng chi∆n ra cho bÀn,
cho lµu. BÍi v∫y ph®i t≠m lui ΩÃ gi˘ th∆ thð trıËc, s¡ liŒu th∆ Ωünh sau.
C‹ hai cË ∂y, khi∆n cho cÚ ph®i lui quµn sang Ω‹ng Ω„n Í nÓi á≠i H°m.
NÓi á≠i H°m, cÒng thuÊc vÀ h≠t HıÁng Kh≈, l° mÊt ch c‹ sÁn th∆ hiÃm trÍ th∆ n°o,
Ωo≠n tr≈n kia Ω¨ c‹ ch n‹i r„i. GiÈ, cÚ lui quµn vÀ Ω‹ng Í Ω‹. T˜ lÓc vÀ Ω‹ng t≠i Ω„n mËi
n°y, trong Ω≠i tr≠i ch◊ ΩÃ c‹ 400 lœnh v° 200 kh∏u sÓng kiÃu Phüp, mÂi t≈n quµn n°o cÒng
ΩıÏc gi˘ lu·n trong m÷nh sÓng Ω≠n v° 100 Ω„ng b≠c, ΩÃ ph›ng khi ho¥c Ωünh, ho¥c lui th÷nh
l÷nh. C›n bao nhi≈u quµn lœnh khœ giËi, ΩÀu phµn phüt cho cüc quµn thˆ h∆t. H„i Ω‹ l° cu‚i
nØm giüp ng‡ (1894).
MÊt th∑y Ω„ g°n t˙ xıng l° vua
H„i b∂y giÈ trong nÓi á≠i H°m, c‹ mÊt nhµn v∫t r∂t l° k¸ quüi, tuy kh·ng c‹ quan hŒ
v°o trong chœnh truyŒn n°y cho l∞m, song ti∆c v÷ l° mÊt ngıÈi c‹ gan, c‹ t°i, h‡c r∂t hay ch˘,
n≈n chi lu·n dŸp t·i mu‚n ghi chæp ra Ωµy.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 79/79
Nhµn v∫t k¸ quüi ∂y l° B≠ch X◊.
B≠ch X◊, t≈n thiŒt l° áo°n áˆc M∫u, tıÁng truyÀn l° ngıÈi t◊nh Qu®ng B÷nh, qua Í H°
Tÿnh t˜ bao giÈ kh·ng bi∆t. çng ta t˙ hiŒu l° B≠ch X◊, cÒng c‹ ngÚ ˚. C‹ ngıÈi n‹i h„i Ω‹
cha m¬ sinh ra Í chÔa B≠ch X◊, cho n≈n l∂y t≈n chÔa m° Ω¥t t≈n con. Nhıng c‹ ngıÈi n‹i
chð ˚ áo°n áˆc M∫u mu‚n l∂y cµu s∂m cða ·ng Tr≠ng Tr÷nh : “B≠ch X◊ sinh, thi≈n h≠ b÷nh”
(bao giÈ rØng tr∞ng mËi n≈n ΩÈi) m° t˙ hiŒu m÷nh, l° c‹ ˚ t˙ cao Ω‹.
Nguy≈n trıËc, B≠ch X◊ cÒng l° ngıÈi trong nghÿa Ω®ng vØn thµn, h„i nØm ∂t d∫u
(1885) cÒng khÍi binh c∑n vıÁng. TiÃu s¯ ·ng c‹ nhiÀu truyŒn vui l∞m, v÷ ·ng v‚n l° ngıÈi
h‡c gifii l≠i c‹ t° thu∫t, cho n≈n quµn lœnh cða ·ng ch◊ l∂y qu≠t v° g∫y l°m khœ giËi n‹i r±ng
l∂y qu≠t ΩÃ qu≠t cho quµn ΩŸch m≈ man Ωi Ω¨, r„i l∂y g∫y m° Ω∫p ch∆t. Th∆ m° ngıÈi ta quy
phÚc cÒng Ω·ng, Ω∆n ΩÂi h≠ng ngıÈi b∂y giÈ nhı ·ng Phan Tr‡ng Mıu, ·ng Phan Huy
Nhu∫n m° cÒng tin phÚc.
Sau khi vua H°m Nghi bŸ b∞t, ·ng cho l° v∫n s‚ Ω∆n lÓc xoay Ω‰i, mŒnh trÈi s¡ phÓ
thüc v°o tay ·ng t˜ Ωµy n≈n ·ng t˙ xıng Ω≠i l° ho°ng Ω∆, k˝ nguy≈n l° VØn LıÏng. Ph°m l°
gi∂y tÈ trüt sˆc chi gÍi cho dµn quanh Í miÀn á≠i H°m ΩÀu l∂y ni≈n hiŒu VØn LıÏng ;
nhıng vi∆t thı ri≈ng cho ai, th÷ ch◊ k˚ t≈n NhiÕu Long tiÀu t¯.
B≠ch X◊ Ωi Ωµu cÒng Ωem 28 ngıÈi thð h≠ Ωi theo, cho l° NhŸ th∫p büt tÓ theo hÊ vŒ T¯
vi tinh. á∆n nØm giüp ng‡ (1894), ·ng c‹ l∫p ra mÊt hÊi k¸ quüi t≈n l° Nhµn th∫p hÊi, chi∆t
l∂y trong ch˘ “Ng‡”, cho r±ng Ω∆n nØm Ω‹ l° tËi v∫n s‚ thi≈n t¯ cða m÷nh r„i. MÊt h·m, ·ng
Ωem 28 t≈n quµn c∑m g∫y v° qu≠t xu‚ng nÓi, toan Ωi Ωünh Ω„n Ph‚. MÊt lÒ 29 ngıÈi cˆ c∑m
qu≠t phe ph∏y nhı th∆, m° lœnh trong Ω„n kh·ng düm l‹ ra, cÒng kh·ng b∞n ; th∆ r„i c® b‡n
kæo vÀ sÁn tr≠i b÷nh an. NhiÀu ngıÈi th∂y chuyŒn trıËc m∞t nhı th∆ tin ch∞c B≠ch X◊ c‹ t°
thu∫t gifii thiŒt, kh·ng v∫y sao vfin v¬n 29 th∑y tr› m° düm kæo xu‚ng lØm le xµm ph≠m
mÊt Ω„n lœnh Phüp.
B≠ch X◊ c‹ t°i xu∂t kh∏u th°nh vØn. TıÁng truyÀn c‹ h·m Ωi b‹i th∑y Dı, l° mÊt th∑y
Í l°ng DıÁng Ph‰ (cÔng h≠t HıÁng Kh≈) c‹ ti∆ng l° b‹i gifii l∞m, n‹i trØm ΩiÀu kh·ng sai
mÊt ΩiÀu n°o. Th∑y Dı n‹i r±ng : ng°i nØm nay 30 tu‰i n≈n l∂y vÏ mËi t‚t, B≠ch X◊ ˆng
kh∏u Ω‡c th°nh b°i thi 4 cµu nhı v∑y :
N±m ch≤ng ngð, Øn ch≤ng ngon,
KhØng kh∞ng Ω≈m ng°y d≠ s∞t son.
ᨠnghÿ mÊt m÷nh n≈n l∂y vÏ,
Nh˘ng thıÁng mu·n h‡ h∆t l° con.
á≠i khüi B≠ch X◊ c‹ t°i lanh nhı th∆, m° cµu n°o cÒng khæo g› cho c‹ kh∏u khœ ho°ng
Ω∆ œt nhiÀu, th°nh ra nhiÀu ngıÈi c°ng tin, c°ng phÚc. Th∑y tr› B≠ch X◊, nh∂t l° ri≈ng mÊt
m÷nh B≠ch X◊, ch◊ Í quanh qu∏n trong m∂y kh‹m nÓi VÚ Quang v° á≠i H°m vËi cÚ Phan,
nhıng kh·ng ai c‹ thà bi∆t Ωœch l° ·ng ta Ω‹ng Í ch n°o. NgıÈi ta n‹i ·ng c‹ thu∫t t°ng
h÷nh. M¨i Ω∆n nØm bœnh thµn (1896), mÊt b˘a ·ng xu‚ng nÓi, v· nh° dµn l°ng, khi kh·ng
n‰i cÁn s‚t ræt li b÷, c‹ k¿ bi∆t l° B≠ch X◊, liÀn Ωi büo quan lœnh sÍ t≠i vÀ n∞m c‰ ΩıÏc VØn
LıÏng ho°ng Ω∆, gi®i vÀ giam trong ΩÀ lao t◊nh NghŒ. áıÏc œt lµu, “Ho°ng Ω∆ thØng h°”
trong ngÚc. Th∆ l° r„i ΩÈi mÊt ngıÈi Ωi≈n cu„ng.
Sinh b÷nh B≠ch X◊ Ω‚i vËi cÚ Phan t·n phÚc c‹ t·n phÚc, nhıng ch◊ coi l° b∫c em m÷nh,
chˆ theo cÚ th÷ kh·ng mu‚n theo. N‹i cho rfl hÁn : d∑u ai khuy≈n nhð n≈n Ω„ng tµm hiŒp
l˙c vËi cÚ Phan m° l°m viŒc lËn, B≠ch X◊ cÒng kh·ng nghe.
NgıÈi ta c›n nhË ng°y thüng ch≠p nØm qu˚ tŸ (1892) B≠ch X◊ c‹ sai ngıÈi Ωem t¥ng cÚ
phan hai cüi ngüng b±ng ng°, ΩÃ l°m ngüng vflng. Lu·n dŸp c‹ vi∆t m∂y cµu nhı sau n°y :
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 80/80
Cða g‡i l°,
á·i ngüng ng°.
NØm h∆t t∆t Ω∆n gÍi l°m qu°.
M˜ng em sˆc khfie,
Lo viŒc nıËc nh°.
Ngo°i ra c›n mÊt b°i thÁ ch˘ nhı v∑y Ωıa t¥ng cÚ :
B∂t thŸ hoang giao ΩÊn Ω∞c phi.
Ñn c∑n c‚ qu‚c ΩÊng thu tı.
T∆ dµn cÁ khüt tri kim dŸ,
Tu k˝ tha ma thˆc t≠c phi.
H≠ Ω≠o phÚc hıng th∑n M˛ tıËng,
H°n c˜u vŸ büo T¯ Ph›ng sı,
á‚i thi≈n tµm s˙ b±ng tıÁng chi∆u,
B≠ch b≠ch minh minh gi˘ c‰ k¸.
DŸch n·m :
Düm Ωµu l∏n lÓt ch‚n ho°ng th·n,
Lo nıËc nØm canh d≠ hæo hon.
V∂t v® dµn n°y sao cˆu vËt,
Ngπm suy m÷nh trıËc khæo b·n ch·n.
M˛ ph› H≠ chÓa n≈n cÁ nghiŒp,
TrıÁng giÓp Cao ho°ng mÍ nıËc non.
Tµm s˙ hai ta trÈi cÒng th∂u,
Ng°n xıa chi∆u r‡i t∂m l›ng son.
C›n b°i thÁ dıËi Ωµy n˘a cÒng hay, ngıÈi ta truyÀn tÚng l° cða B≠ch X◊ gÍi t¥ng cÚ
Phan h„i cÚ mËi khÍi nghÿa
Hˆa qu‚c Ωan tµm b∂t k∆ ni≈n,
NgıÎng k¸ th∂u Ωüo c¯u trung thi≈n.
VØn sÁn chœnh khœ thi≈n thu t≠i,
VÒ mÚc tinh trung v≠n c‰ truyÀn.
Lµn bÓt t·n Chu ho°i Tˆ thðy,
Long Ωao süt t¥c thŒ Ω°o vi≈n.
TıËng quµn nghÿa liŒt vØn ho°n vÒ,
NguyŒn hıËng vi≈n m·n tüc ch∂p chi≈n.
DŸch n·m :
Bao lµu viŒc nıËc n¥ng lo lıÈng
NhÈ lıÏng tµu l≈n Ω∂ng thünh vıÁng.
Chünh khœ VØn sÁn bia vπn t≠c
Tinh trung Vfl mÚc s¯ treo gıÁng.
Hü qu≈n bÓt Kh‰ng t·n vıÁng th∂t,
ThÀ mÓa Ωao Quan gi˘a chi∆n trıÈng.
Nghÿa liŒt TıËng quµn van b‚n cfli,
Xin theo b≈n ng˙a ΩÎ giµy cıÁng.
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 81/81
Xem nhı th∆ th÷ B≠ch X◊ l° ngıÈi h‡c gifii thiŒt, ch◊ ti∆t kh·ng theo ΩıÈng chœnh, l≠i Ωi
l∂y t° thu∫t l°m ho¥c l›ng ngıÈi m° t˙ ki≈u v· dÚng. Toan ch‚ng c˙ vËi quµn lœnh Phüp m°
dÔng khœ giËi l° qu≠t th∑n g∫y phæp, bÊ mu‚n pha tr› hay sao kh·ng bi∆t. V÷ th∆ cÚ Phan
ghæt l∞m. áüng l¡ cÚ cÒng kh·ng ch∂p trüch l°m g÷, song ch◊ lo ng≠i t° thuy∆t cða y l°m
lo≠n nghÿa binh v° m≈ ho¥c nhµn tµm Ωi, Ω∆n ΩÂi trong h°ng tıËng sÿ cða cÚ xem ra c‹ œt
nhiÀu ngıÈi cÒng hµm mÊ B≠ch X◊, n≈n cÚ mu‚n b∞t B≠ch X◊ m° gi∆t.
CÚ sai quµn d› thüm ΩıÏc Ω„n cða y cÒng Í trong nÓi á≠i H°m ΩÃ v· b∞t s‚ng, nhıng
l≠ thay ! lÓc nghÿa quµn Ω∆n nÁi th÷ ch◊ th∂y nØm b®y cüi nh° mËi c∂t m° bfi kh·ng, chˆ
kh·ng c‹ ngıÈi. Tæ ra B≠ch X◊ hay trıËc m° tr‚n r„i. Gi˘a nh° lËn th∂y treo mÊt t∂m b®ng
sÁn son ch˘ v°ng :
X¿ gi˘a r˜ng xanh n‰i n‹c nh°,
M° cho b‚n biÃn ngıÎng tr·ng ta,
Khoan thai rð üo ng„i vui v¿,
N°o khüc ΩÀn Nghi≈u nh˘ng m∂y t›a.
Hai b≈n l≠i c‹ treo Ω·i cµu Ω‚i :
V∫n hÊi n¯a ng°n may g¥p Ω‹,
C·ng danh b‚n biÃn kæm ai Ωµu.
Rfl l° B≠ch X◊ dÔng to°n kh∏u khœ vua nhı kiÃu Thünh T·ng nh° L≈. NgıÈi ta n‹i
B≠ch X◊ gifii c® nghÀ ΩÊn lÚc nhµm, cho n≈n Ω¨ bi∆t trıËc r±ng cÚ Phan mu‚n h≠i m÷nh m°
tr‚n Ωi. Sau c‹ m∂y l∑n cÚ Phan ΩŸnh b∞t n˘a, nhıng y cÒng tr‚n ΩıÏc c®. CÚ b∫n lo viŒc lËn
n≈n r„i bfi qua. TËi sau h∆t thÈi B≠ch X◊ bŸ dµn l°ng büo lœnh vÀ b∞t r„i bŸ giam ch∆t Í NghŒ
nhı tr≈n kia Ω¨ n‹i.
CÚ Phan vπn Ω‹ng Í nÓi á≠i H°m ti∆p tÚc cüch mŒnh khüng chi∆n. B∂y giÈ Chœnh phð
B®o hÊ th∂y quan binh v° lœnh t∫p Ωünh gi¬p m¨i kh·ng ΩıÏc, t‰n phœ m∂t nhiÀu, bøn
thıÁng thuy∆t vËi TriÀu Ω÷nh Hu∆ (lÓc ∂y l° ΩÈi vua Th°nh Thüi nØm thˆ 7) sai T‰ng Ω‚c
B÷nh ΩŸnh l° ·ng NguyÕn Thµn l°m Khµm sai Ti∆t ch∆ quµn vÚ, Ωem quµn ra tiÕu. Th∆ l°
sau ·ng Ho°ng Cao Kh®i l° ngıÈi cÔng l°ng, h≠ bÓt vi∆t thı d cÚ ra h°ng kh·ng ΩıÏc, bµy
giÈ Ω∆n ·ng NguyÕn Thµn l° ngıÈi cÔng nıËc, Ωem quµn ra Ωünh cÚ v∫y.
Ch∞c h≤n ΩÊc gi® ΩÀu mu‚n bi∆t ·ng NguyÕn Thµn l° ngıÈi th∆ n°o ?
NguyÕn Thµn cÒng nhı Ho°ng Cao Kh®i, ΩÀu l° hai vŸ quan lËn do thÈi th∆ d˙ng n≈n.
çng nguy≈n l° chµn ∂m sanh, ngıÈi t◊nh Qu®ng Ng¨i, con ·ng NguyÕn T∂n, ng°y
trıËc c‹ c·ng gi¬p gi¥c M‡i Í t◊nh ∂y. Gi¥c m‡i Ω¨ t·n ·ng NguyÕn T∂n l° th∑n tıËng, v÷ ·ng
dÔng k∆ m° chÓng n‹ ph®i phÚc. çng Ωem bfi ΩıÈng phøn lπn v°o Ωü cuÊi Í dıËi gi‡t müi
tranh, r„i sai b∞t m∂y t≈n M‡i v°o, gi® Ω› chi≈u dÚ; trong khi Ω‹, ·ng sai lœnh ra l∂y m∂y cÚt
Ωü cuÊi cho ·ng Øn. Lœnh ch‡n l∂y nh˘ng cÚc n°o l° cÚc ΩıÈng phøn Ωem l≈n, nhıng m∂y
quµn M‡i ngu, tıÍng l° quan lËn ng°i Øn Ωü cuÊi th∫t, ΩÀu cho ng°i l° thi≈n th∑n, r„i vÀ b®o
nhau h°ng phÚc c®. áÈi ·ng c›n, quµn M‡i kh·ng düm l°m ph®n TriÀu Ω÷nh n˘a. Nhıng
sau ·ng ch∆t, th÷ chÓng n‹ l≠i l°m ph®n. TriÀu Ω÷nh sai quµn Ωi Ωünh gi¬p m¨i kh·ng y≈n.
Sau ph®i sai NguyÕn Thµn Ωi. Gi¥c M‡i th∂y l° con cða ·ng th∑n tıËng ng°y trıËc, ph®i tan
ch≠y c®. NguyÕn Thµn c‹ ti∆ng t˜ Ω‹.
çng sinh v°o gi˘a h„i nh° nıËc l∞m n≠n, n≈n khi Ω∑u, Ω‚i vËi thÈi th∆, ·ng cÒng xem
b±ng con m∞t bi quan v° c‹ l›ng phπn khœch l∞m. Song v÷ t∂m l›ng l∫p c·ng danh n¥ng hÁn
l›ng y≈u nıËc, cho n≈n sau ·ng Ω‰i ˚ ki∆n ngay, Ωem thÈi th∆ lÏi dÚng v°o cho m÷nh. CÒng
kh·ng nhË l° v°o nØm n°o, m° cÒng kh·ng bi∆t h„i Ω‹ ·ng l°m chˆc g÷, ch◊ bi∆t l° gi˘a h„i
nıËc ta v° nıËc Phüp Ωang giao binh, TriÀu Ω÷nh ta thua, ph®i k˚ h›a ıËc vËi nıËc Phüp,
th÷ c‹ mÊt b‡n lœnh Í t◊nh B÷nh áŸnh n‰i l≈n ph®n Ω‚i, n‹i TriÀu Ω÷nh h›a vËi ngıÈi Phüp
m¥c l›ng, chˆ h‡ kh·ng chŸu; h‡ l°m nhı t◊nh B÷nh áŸnh tuy≈n b‚ ΩÊc l∫p v∫y. V‚n trıËc,
Phan á÷nh PhÔng ñ trang 82/82