VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
----------------------
NGUYỄN VIẾT DŨNG
THUẬT NGỮ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ TIẾNG ANH
TRONG SỰ ĐỐI CHIẾU VÀ CHUYỂN DỊCH SANG
TIẾNG VIỆT
Chuyên ngành:
Ngôn ng hc so sánh, đối chiếu
Mã số:
9.22.20.24
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC
HÀ NỘI - 2024
Công trình được hoàn thành tại:
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
VIỆN NGÔN NGỮ HỘC VIỆN KHOA HỌC XÁC HỘI VIỆT
NAM
Người hướng dẫn khoa hc: PGS.TS. Nguyễn Hu Hoành
Phản biện 1: PGS. TS. Nguyễn Xuân Hòa
Phản biện 2: PGS. TS. Mai Ngc Chừ
Phản biện 3: PGS. TS. Nguyễn Đăng Sửu
Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Học viện, họp tại
Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, 477
Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội.
Vào hồi .... giờ ... ngày .... tháng ..... năm 2024
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Thư viện Học viện Khoa học xã hội
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
1. Nguyễn Viết Dũng (2024), “Phương thức hình thành thuật ngữ Luật Tố tụng
hình sự tiếng Anh và tiếng Việt”, Tạp chí Từ điển học & Bách khoa thư, số 2
(88), tr.45-51.
2. Nguyễn Viết Dũng (2024), “Thực trạng chuyển dịch thuật ngữ Luật Tố tụng
hình sự Anh – Việt”, Tạp chí Ngôn Ngữ, số 4 (402), tr.45-53.
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chn đề tài
Trong thời kỳ hội nhập quốc tế, bên cạnh sự khác nhau về thể chế, sự khác biệt
về ngôn ngữ giữa các quốc gia cũng là rào cản lớn ảnh hưởng tới việc hiểu cũng như
áp dụng các văn bản hay điều luật giữa các bên. Vì vậy, việc xây dựng, chuẩn hóa và
phát triển hệ thống thuật ngữ pháp luật nói chung và thuật ngữ Luật TTHS nói riêng là
một xu hướng vận động tất yếu, một nhu cầu cấp bách và đòi hỏi khách quan.
Qua khảo sát ban đầu, chúng tôi nhận thấy hiện nay nhiều thuật ngữ Luật
TTHS tiếng Anh chưa được chuyển dịch một cách có hệ thống sang tiếng Việt. Không
ít thuật ngữ Luật TTHS tiếng Việt còn mang tính miêu tả, giải nghĩa; chưa biểu đạt
được chính xác khái niệm; hoặc được sử dụng với nhiều biến thể khác nhau mà chưa
được chuẩn hóa, thậm chí, một số thuật ngữ Luật TTHS có trong tiếng Anh nhưng lại
không có trong tiếng Việt, v.v. Tuy nhiên, cho tới nay, chưa có một công trình khoa
học nào đi sâu nghiên cứu về đối chiếu và chuyển dịch thuật ngữ Luật TTHS Anh –
Việt để góp phần giải quyết những tồn tại trên.
Vì vậy, chúng tôi xác định việc lựa chọn đề tài “Thuật ngữ Luật Tố tụng hình
sự tiếng Anh trong sự đối chiếu và chuyển dịch sang tiếng Việt” là vô cùng cần thiết.
2. Đối tượng, phạm vi và nguồn tư liệu nghiên cứu
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ thống các thuật ngữ Luật TTHS tiếng
Anh và tiếng Việt, tức là các thuật ngữ biểu đạt các khái niệm được sử dụng trong lĩnh
vực Luật TTHS.
2.2. Phạm vi nghiên cứu
Luận án tập trung nghiên cứu đặc điểm cấu tạo, phương thức hình thành và đặc
điểm định danh của thuật ngữ Luật TTHS tiếng Anh và tiếng Việt; thực trạng chuyển
dịch thuật ngữ Luật TTHS từ tiếng Anh sang tiếng Việt và vấn đề chuẩn hoá thuật ngữ
Luật TTHS trong tiếng Việt.
2.3. Tư liệu nghiên cứu
1.937 thuật ngữ Luật TTHS tiếng Anh được thu thập từ: Từ điển pháp luật
Anh - Việt (2000) của Vũ Trọng Hùng và cộng sự; Từ điển Công an Anh – Việt
của Đặng Xuân Khang và cộng (2018); và một số bộ luật, tài liệu, văn bản luật về
tố tụng hình sự được sử dụng để nghiên cứu, tra cứu, kiểm tra và đối chiếu.
2.020 thuật ngữ Luật TTHS tiếng Việt được thu thập từ: Từ điển pháp luật Việt
Nam của Nguyễn Ngọc Điệp (2020); Thuật ngữ pháp lý Tố tụng hình sự của Phan Trung
Hiền và cộng sự (2021); Bộ Luật Tố tụng hình sự (2022) của Việt Nam; Giáo trình Luật Tố
tụng Hình sự của Nguyễn Ngọc Kiện (2020); và một số văn bản pháp luật có liên quan.
Khi đối chiếu với các tiêu chuẩn của thuật ngữ, luận án lựa chọn 1.937 thuật ngữ Luật
TTHS tiếng Anh và 1.825 thuật ngữ Luật TTHS tiếng Việt đạt chuẩn để khảo sát. 195 thuật ngữ
Luật TTHS tiếng Việt không đạt chuẩn sẽ được nghiên cứu và phân tích trong Chương 4.
3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Luận án làm sáng tỏ sự tương đồng và khác biệt về đặc điểm cấu tạo, phương
thức hình thành và đặc điểm định danh của hai hệ thuật ngữ Luật TTHS Anh – Việt và
2
cách chuyển dịch thuật ngữ Luật TTHS tiếng Anh sang tiếng Việt. Từ đó, luận án đề
xuất một số phương hướng cụ thể để xây dựng, chuẩn hóa thuật ngữ Luật TTHS tiếng
Việt, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật của Việt Nam.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Đề đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ cụ thể
như sau: 1) Tổng quan tình hình nghiên cứu về thuật ngữ và thuật ngữ Luật TTHS trên
thế giới và ở Việt Nam, xác lập cơ sở lý luận cho nghiên cứu của luận án; 2) Phân tích,
đối chiếu đặc điểm cấu tạo, phương thức hình thành và đặc điểm định danh của thuật
ngữ Luật TTHS tiếng Anh với tiếng Việt; 3) Đánh giá thực trạng chuyển dịch thuật
ngữ Luật TTHS tiếng Anh sang tiếng Việt và vấn đề chuẩn hóa thuật ngữ Luật TTHS
tiếng Việt; 4) Đề xuất phương hướng, biện pháp cụ thể trong việc chuyển dịch thuật
ngữ Luật TTHS từ tiếng Anh sang tiếng Việt và việc chuẩn hoá thuật ngữ Luật TTHS
tiếng Việt.
4. Phương pháp nghiên cứu
Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp so
sánh đối chiếu, phương pháp miêu tả, phương pháp dịch.
5. Cái mới của luận án
Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống, chuyên sâu về so
sánh đối chiếu thuật ngữ Luật TTHS tiếng Anh và tiếng Việt trên các phương diện: đặc
điểm cấu tạo, phương thức hình thành và đặc điểm định danh. Trên cơ sở đó, luận án phân
tích, đánh giá thực trạng chuyển dịch thuật ngữ Luật TTHS từ tiếng Anh sang tiếng Việt
nhằm đề xuất các phương án dịch và giải pháp phù hợp trong việc xây dựng và chuẩn hóa
thuật ngữ Luật TTHS tiếng Việt.
6. Nhng đóng góp của luận án
Ý nghĩa lý luận: Góp phần khẳng định và làm rõ cơ sở lý luận chung về thuật
ngữ, chuyển dịch thuật ngữ, chuẩn hóa thuật ngữ và so sánh đối chiếu ngôn ngữ; Xác định
những đặc trưng về đặc điểm cấu tạo, phương thức hình thành, đặc điểm định danh của
thuật ngữ Luật TTHS tiếng Anh và tiếng Việt; Là cơ sở khoa học để đề xuất các phương
thức chuyển dịch thuật ngữ Luật TTHS Anh – Việt phù hợp và gợi ý những giải pháp
nhằm chuẩn hóa và phát triển hệ thuật ngữ Luật TTHS tiếng Việt.
Ý nghĩa thực tiễn: Là cơ sở cho việc xây dựng các phương án chỉnh lý, chuẩn
hóa thuật ngữ Luật TTHS tiếng Việt, tạo tiền đề cho việc biên soạn từ điển thuật ngữ
Luật TTHS Anh – Việt; Là tài liệu tham khảo hữu ích cho các hoạt động nghiên cứu
về thuật ngữ Luật TTHS và các lĩnh vực liên quan; Là tư liệu phục vụ cho việc dịch
thuật, giảng dạy và biên soạn giáo trình luật, đặc biệt là giáo trình tiếng Anh chuyên
ngành Luật TTHS; Góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn tiếng Anh chuyên
ngành thuộc lĩnh vực thực thi pháp luật tại các cơ sở đào tạo nói chung và Học viện
Cảnh sát nhân dân nói riêng.
7. Bố cục của luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án bao
gồm 4 chương: Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận liên quan đến
luận án; Chương 2: Đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ Luật Tố tụng hình sự tiếng Anh trong sự
đối chiếu với tiếng Việt; Chương 3: Phương thức hình thành và đặc điểm định danh của thuật