43
saün loøng ñi chôi nhieàu hôn, taïo nhieàu “cô hoäi vieäc laøm” hôn,
töø ñoù laïi khieán ngöôøi ta ñi chôi nhieàu hôn nöõa v.v…Toång saûn
phaåm (5)cuûa hôïp taùc xaõ – ño löôøng baèng soá giôø giöõ treû – taêng
voït. Moät laàn nöõa, ñieàu naøy xaûy ra khoâng do chaát löôïng giöõ
treû toát hôn hay do moät quaù trình caûi caùch caên baûn naøo, maø
chæ laø do söï caêng thaúng veà coupon ñöôïc giaûi toûa. Noùi caùch
khaùc, suy thoaùi coù theå ñöôïc xöû lyù deã daøng ñeán möùc ñaùng
ngaïc nhieân qua vieäc… in theâm tieàn.
Baây giôø chuùng ta quay laïi vôùi chu kyø kinh teá vaø theá giôùi thöïc!
Neàn kinh teá cuûa moät quoác gia, duø laø moät quoác gia nhoû
beù, cuõng phöùc taïp hôn nhieàu so vôùi hôïp taùc xaõ trong ví duï
ôû phaàn treân. Ngöôøi ta coù theå xaøi tieàn khoâng chæ cho nhöõng
nhu caàu hieän taïi maø coøn ñeå ñaàu tö cho töông lai (haõy töôûng
töôïng tình huoáng baïn thueâ caùc thaønh vieân hôïp taùc xaõ ñeå
ñoùng caùc xe ñaåy cho con mình, thay vì thueâ hoï giöõ treû).
Trong neàn kinh teá thöïc coøn toàn taïi thò tröôøng voán, nôi ngöôøi
dö tieàn cho ngöôøi caàn tieàn vay vôùi moät khoaûn tieàn laõi nhaát
ñònh. Nhöng caùc vaán ñeà cô baûn thì vaãn töông töï: suy thoaùi
xaûy ra khi toaøn theå coâng chuùng coá gaéng tích tröõ tieàn maët
hoaëc nhöõng thöù töông ñöông, tieát kieäm nhieàu hôn ñaàu tö; vaø
vaán ñeà suy thoaùi thoâng thöôøng coù theå ñöôïc giaûi quyeát ñôn
giaûn baèng vieäc in theâm tieàn/phaùt haønh theâm coupon!
Ngöôøi phaùt haønh coupon trong theá giôùi hieän ñaïi laø caùc
ngaân haøng trung öông: Cuïc Döï tröõ Lieân bang Myõ (Fed),
Ngaân haøng trung öông chaâu AÂu (ECB), Ngaân haøng trung
öông Nhaät (BOJ) v.v… Nhieäm vuï cuûa hoï laø giöõ cho neàn kinh
teá trong traïng thaùi caân baèng thoâng qua vieäc bôm vaøo hay ruùt
ra löôïng tieàn maët caàn thieát.
5 Nguyeân vaên laø GBP (Gross Baby-sitting Product), noùi nhaïi theo cuïm töø GDP –
Toång saûn phaåm quoác noäi.
“VAÁN ÑEÀ TROÏNG TAÂM ÑAÕ ÑÖÔÏC GIAÛI QUYEÁT”
Söï trôû laïi cuûa Kinh teá hoïc Suy thoaùi
44
Nhöng neáu moïi chuyeän deã daøng nhö vaäy, taïi sao chuùng ta
vaãn traûi qua nhöõng ñôït suy giaûm kinh teá? Taïi sao caùc ngaân
haøng trung öông khoâng luoân in ñuû tieàn ñeå taïo ñuû vieäc laøm
cho taát caû moïi ngöôøi?
Tröôùc Theá chieán II, noùi moät caùch ñôn giaûn thì nhöõng
nhaø laøm chính saùch chaúng coù khaùi nieäm gì veà nhöõng vieäc
hoï phaûi laøm. Coøn ngaøy nay toaøn boä caùc nhaø kinh teá töø
Milton Friedman cho ñeán nhöõng ngöôøi caùnh taû, ñeàu ñoàng
yù raèng Ñaïi suy thoaùi laø do söï suït giaûm cuûa löôïng caàu thöïc
söï, do ñoù Cuïc Döï tröõ Lieân bang leõ ra phaûi choáng suy thoaùi
baèng vieäc bôm tieàn vaøo neàn kinh teá. Nhöng vaøo thôøi gian
khuûng hoaûng 1929–1933 quan nieäm naøy coøn chöa heà ñöôïc
chaáp nhaän nhö moät “leõ thöôøng”. Nhieàu nhaø kinh teá saùng
giaù luùc ñoù theo thuyeát ñònh meänh, coi suy thoaùi nhö laø haäu
quaû taát yeáu cuûa söï phaùt trieån kinh teá quaù möùc tröôùc ñoù, vaø
xem ñaây laø moät quaù trình toát. Theo Joseph Schumpeter,
vieäc phuïc hoài cuûa neàn kinh teá “… chæ thöïc söï laønh maïnh neáu
phaùt sinh töø noäi taïi cuûa noù. Baát kyø phuïc hoài naøo do nhöõng
kích thích nhaân taïo seõ laøm cho giai ñoaïn suy thoaùi khoâng
hoaøn taát, vaø do ñoù seõ mang laïi theâm nhöõng vaán ñeà môùi do
(neàn kinh teá) khoâng ñieàu chænh kòp, töø ñoù ñaët neàn kinh teá
tröôùc nguy cô khuûng hoaûng tieáp theo”.
Thuyeát ñònh meänh naøy bieán maát sau chieán tranh, vaø
suoát moät theá heä sau ñoù caùc nöôùc ñaõ noã löïc thaønh coâng
trong vieäc kieåm soaùt chu kyø kinh teá: suy thoaùi hieám khi
xaûy ra, vieäc laøm trôû neân doài daøo trong neàn kinh teá. Ñeán
cuoái thaäp nieân 1960 nhieàu ngöôøi baét ñaàu tin raèng chu kyø
kinh teá khoâng coøn laø moät vaán ñeà nghieâm troïng; ngay caû
Toång thoáng Richard Nixon cuõng höùa heïn seõ “ñieàu chænh”
(fine-tune) neàn kinh teá.
45
Thaät laø moät söï ngaïo maïn, vaø khieám khuyeát cheát ngöôøi
cuûa chính saùch toaøn duïng nhaân coâng trôû neân roõ raøng vaøo
thaäp nieân 1970. Neáu Ngaân haøng trung öông quaù laïc quan
veà soá vieäc laøm ñöôïc taïo ra, neáu hoï bôm quaù nhieàu tieàn vaøo
löu thoâng, thì haäu quaû seõ laø laïm phaùt. Vaø khi laïm phaùt aên
saâu vaøo kyø voïng cuûa coâng chuùng, noù seõ chæ coù theå ñöôïc giaûi
quyeát thoâng qua moät thôøi kyø vôùi tyû leä thaát nghieäp cao keùo
daøi. Theâm vaøo moät soá cuù soác baát chôït veà giaù – chaúng haïn
vieäc giaù daàu taêng gaáp ñoâi – theá laø baïn ñaõ coù suy thoaùi kinh
teá quy moâ nhoû.
Nhöng ñeán giöõa thaäp nieân 80, laïm phaùt dòu bôùt xuoáng
nhöõng tyû leä chaáp nhaän ñöôïc, cung veà daàu khaù doài daøo, vaø caùc
Ngaân haøng trung öông döôøng nhö baét ñaàu hieåu ñöôïc caùch
quaûn lyù kinh teá. Thöïc söï maø noùi, cuù soác maø neàn kinh teá traûi
qua döôøng nhö cuûng coá nieàm tin raèng chuùng ta ñaõ hieåu ñöôïc
hoaøn toaøn roõ raøng veà suy thoaùi vaø khuûng hoaûng. Chaúng haïn
naêm 1987, thò tröôøng chöùng khoaùn Myõ suïp ñoå, vôùi möùc suït
giaûm coù ngaøy leân tôùi möùc suït giaûm trong ngaøy ñaàu tieân cuûa
cuoäc khuûng hoaûng naêm 1929. Nhöng Cuïc Döï tröõ Lieân bang
bôm tieàn vaøo heä thoáng, neàn kinh teá thöïc khoâng suy giaûm
vaø chæ soá Dow phuïc hoài moät caùch nhanh choùng sau ñoù. Ñeán
cuoái nhöõng naêm 1980 nhöõng quan chöùc ôû Ngaân haøng trung
öông quaù lo laéng tröôùc moät ñôït taêng nheï cuûa laïm phaùt ñaõ boû
qua nhöõng daáu hieäu cuûa suy thoaùi vaø chuyeån sang choáng laïm
phaùt. Tuy ñieàu naøy khieán Toång thoáng George H. W. Bush
phaûi traû giaù baèng vò trí cuûa mình, ñôït suy thoaùi laàn naøy tieáp
tuïc bò khoáng cheá thaønh coâng vôùi nhöõng “toa thuoác” thoâng
thöôøng, vaø nöôùc Myõ laïi böôùc vaøo moät giai ñoaïn taêng tröôûng
beàn vöõng môùi. Ñeán cuoái nhöõng naêm 1990 coù veû nhö ngöôøi
ta chaéc chaén raèng chu kyø kinh teá, neáu khoâng ñöôïc loaïi tröø
“VAÁN ÑEÀ TROÏNG TAÂM ÑAÕ ÑÖÔÏC GIAÛI QUYEÁT”
Söï trôû laïi cuûa Kinh teá hoïc Suy thoaùi
46
hoaøn toaøn, thì ít ra cuõng ñaõ ñöôïc “thuaàn phuïc” vaø khoáng cheá
moät caùch döùt khoaùt.
Coâng traïng lôùn nhaát trong thaønh tích kieåm soaùt ñöôïc chu
kyø kinh teá daønh cho nhöõng nhaø quaûn lyù tieàn teä: coù leõ trong
lòch söû chöa coù chuyeân gia Ngaân haøng trung öông naøo mang
veû thaàn bí nhö Alan Greenspan. Tuy nhieân cuõng coù yù kieán
cho raèng caáu truùc noäi taïi cuûa neàn kinh teá ñaõ coù nhöõng thay
ñoåi phuø hôïp, taïo ñieàu kieän cho söï phaùt trieån thònh vöôïng
lieân tuïc.
Coâng ngheä laø ngöôøi cöùu tinh
Xeùt treân phöông dieän thuaàn tuùy coâng ngheä chuùng ta coù theå
noùi thôøi ñaïi coâng ngheä thoâng tin hieän ñaïi baét ñaàu khi haõng
Intel giôùi thieäu boä vi xöû lyù (microprocessor) – töùc laø moät boä
maùy computer treân moät con chip – vaøo naêm 1971. Ñaàu thaäp
nieân 80 caùc saûn phaåm söû duïng coâng ngheä naøy nhö maùy fax,
troø chôi ñieän töû vaø maùy tính caù nhaân ñaõ trôû neân phoå bieán.
Nhöng vaøo thôøi ñoù taát caû nhöõng ñieàu naøy chöa coù veû gì gioáng
moät cuoäc caùch maïng caû. Moïi ngöôøi cho raèng caùc ngaønh coâng
nghieäp thoâng tin seõ tieáp tuïc bò thoáng trò bôûi nhöõng taäp ñoaøn
côõ böï vaø quan lieâu nhö IBM; hoaëc moïi coâng ngheä môùi ñeàu ñi
theo con ñöôøng chuùng ñaõ ñi vôùi caùc saûn phaåm nhö maùy fax,
VCR vaø troø chôi ñieän töû – töùc laø coâng ngheä do ngöôøi Myõ phaùt
minh ra nhöng chæ trôû thaønh caùc saûn phaåm baùn ñöôïc qua tay
nhöõng nhaø saûn xuaát Nhaät Baûn.
Tuy nhieân ñeán nhöõng naêm 90 cuûa theá kyû XX thì moïi
ngöôøi ñeàu thaáy roõ raèng caùc ngaønh coâng nghieäp thoâng tin
laøm thay ñoåi taän goác veû ngoaøi vaø beân trong cuûa neàn kinh teá
cuûa chuùng ta.
47
Lôïi ích cuûa coâng ngheä thoâng tin roát cuoäc lôùn ñeán möùc naøo
ñeán nay vaãn coøn chöa roõ. Nhöng ñieàu khoâng theå choái caõi laø
nhöõng coâng ngheä môùi naøy ñaõ coù nhöõng aûnh höôûng roõ reät leân
caùch thöùc chuùng ta laøm vieäc, nhieàu hôn baát kyø thay ñoåi gì
trong hai hay ba möôi naêm trôû laïi ñaây. Ngöôøi lao ñoäng Myõ
ñieån hình ngoài laøm vieäc ôû vaên phoøng, vaø suoát taùm thaäp kyû
ñaàu tieân cuûa theá kyû XX hình aûnh cô baûn cuûa moät vaên phoøng laø
maùy ñaùnh chöõ vaø ngaên chöùa hoà sô, caùc memo vaø caùc cuoäc hoïp
– nghóa laø ña soá laø “tónh” (vaâng, maùy photocopy Xerox cuõng
loaïi boû hoaøn toaøn giaáy than nöõa). Roài ñoù, chæ sau moät thôøi
gian ngaén, moïi thöù thay ñoåi hoaøn toaøn vôùi PC noái maïng treân
töøng baøn laøm vieäc, email vaø Internet, hoäi nghò truyeàn hình
(videoconference), laøm vieäc töø xa qua maïng (telecommuting).
Ñoù laø nhöõng thay ñoåi veà chaát moät caùch hieån nhieân, taïo ra
nhöõng tieán boä vöôït baäc theo moät caùch maø nhöõng tieán boä veà
löôïng khoâng theå naøo ñaït ñöôïc. Vaø chính yù thöùc veà tieán boä ñoù
ñaõ keùo theo moät yù thöùc laïc quan veà chuû nghóa tö baûn.
Hôn theá nöõa, caùc ngaønh môùi naøy mang trôû laïi moät hieän
töôïng maø chuùng ta töøng goïi teân laø “söï laõng maïn tö baûn chuû
nghóa”: nhöõng doanh nhaân khôûi nghieäp thaønh coâng vôùi moät
moâ hình kinh doanh hay moät phaùt minh môùi, trôû neân thaønh
ñaït vaø giaøu coù. Keå töø thôøi Henry Ford, hình aûnh anh huøng
aáy nay chæ coøn laø huyeàn thoaïi, khi neàn kinh teá caøng luùc caøng
do nhöõng taäp ñoaøn lôùn thoáng trò, vôùi nhaø laõnh ñaïo laø nhöõng
vieân chöùc quan lieâu chaúng khaùc gì nhöõng quan chöùc nhaø
nöôùc! Naêm 1968 John Kenneth Galbraith ñaõ vieát: “Vôùi söï
xuaát hieän cuûa caùc coâng ty hieän ñaïi, söï noåi leân cuûa caùc toå chöùc
do ñoøi hoûi cuûa coâng ngheä vaø vieäc laäp keá hoaïch, cuõng nhö
söï taùch rôøi quyeàn sôû höõu voán vaø quyeàn ñieàu haønh coâng ty;
doanh nhaân khôûi nghieäp (entrepreneur) vôùi tö caùch caù nhaân
“VAÁN ÑEÀ TROÏNG TAÂM ÑAÕ ÑÖÔÏC GIAÛI QUYEÁT”