Vài nét về nhà Trần (1225 - 1400)
1
Các vua triều Trần
rần Thái Tông: 1225-1258
Trần Thánh Tông: 1258-1278
Trần Nhân Tông: 1279-1293
Trần Anh Tông: 1293-1314
Trần Minh Tông: 1314-1329
Trần Hiển Tông: 1329-1341
Trần Dụ Tông: 1341-1369
Trần Nghệ Tông: 1370-1372
Trần Duệ Tông: 1372-1377
Trần Phế Đế: 1377-1388
Trần Thuận Tông: 1388-1398
Trần Thiếu Đế: 1398-1400
I. Giai đoạn hưng thịnh của nhà Trần
Trần Cảnh (1218-1277) lên làm vua lấy hiệu là Trần Thái Tông, cha là Trần Thừa
làm Thượng hoàng, chú là Trần Thủ Độ làm Quốc Thượng phủ. Từ đó, vì Trần
Thái Tông còn nhỏ, Trần Thủ Độ đã chi phối rất nhiều đến công việc chính trị như
việc bức tử Thượng hoàng Lý Huệ Tông (1226), việc xây dựng lại thành Thăng
Long (1230), việc thảm sát tập thể tôn thất nhà Lý (1232).
Khi lớn lên, Trần Thái Tông tỏ rõ ra có bản lĩnh, đưa được xã hội đã bị rối loạn
cuối triều Lý trở lại ổn định. Để sửa lại kỷ cương đã quá lỏng lẻo cuối triều Lý,
nhà vua định ra pháp luật khá nghiêm khắc. Những người phạm tội trộm cắp đều
phải chặt chân, chặt tay, thậm chí bị voi giày.
Khác với các vua nhà Lý, các vua Trần có lệ nhường ngôi sớm cho con để lên làm
Thái Thượng hoàng. Thái Thượng hoàng cùng vua trông nom việc nước. Thực
chất đây là giai đoạn thực tập thuật trị nước cho vị vua mới.
Hệ thống quan lại cũng được định chế lại dưới triều vua Trần Thái Tông. Cao hơn
hết là Tam Công, Tam Thiếu, Thái úy, Tư Mã, Tư Đồ, Tư Không. ở dưới là các
quan văn võ chia làm hai chức: nội chức (quan tại triều ở các bộ) và ngoại chức
(quan địa phương). Cứ 10 năm thì các quan được thăng thêm một hàm và 15 năm
thì lên một chức. Ai có quan tước thì con được thừa ấm làm quan, còn những
người khác bất kể giàu nghèo đều phải đi lính. Tuy thế, những người có học vẫn
có thể tham chính qua con đường thi cử.
Các vua Trần rất chú ý đến việc chiêu hiền đãi sĩ. Từ năm 1232 vua Trần Thái
Tông đã mở khoa thi Thái học sinh, đến năm 1247 lại đặt ra Tam khôi: Trạng
nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa. Chính trong kỳ thi này đã xuất hiện nhiều kỳ tài
như Trạng nguyên 13 tuổi Nguyễn Hiền, Bảng nhãn và về sau là sử gia Lê Văn
Hưu.
Triều Trần phân ra hai loại ruộng công: ruộng quốc khố và ruộng thác điền. Ruộng
thác điền là ruộng thưởng công cho các quan, đóng thuế rất ít. Thuế thân thì căn
cứ vào số ruộng có được mà đóng bằng tiền còn thuế ruộng thì đóng bằng thóc.
Trong nước có một số thay đổi về hành chính. Năm 1242, Trần Thái Tông chia
nước ra làm 12 lộ, mỗi lộ có An Phủ sứ chánh và phó cai trị và có sổ dân tịch
riêng. Dưới lộ là phủ, châu huyện do các Đại Tư xã hay Tiểu Tư xã trông coi, Đơn
vị sau cùng là làng xã. Xã quan do dân bầu, được gọi là chánh sử giám.
Người trong nước được phân ra từng hạng: con trai vào 18 tuổi thì gọi là tiểu
hoàng nam, từ 20 tuổi là đại hoàng nam, 60 tuổi trở lên là lão hạng.
Dưới triều vua Trần Thái Tông, vào năm 1258, quân Mông Cổ sang xâm lược Đại
Việt. Nhà vua lãnh đạo toàn dân, đẩy lui được cuộc xâm lăng này. Sau chiến
thắng, vua nhường ngôi cho Thái tử Hoảng và lên làm Thái Thượng hoàng. Ngài
về quê Tức Mặc, lập cung Trùng Quang để ở, dành thì giờ đi ngao du sơn thủy và
nghiên cứu Thiền học. Ngài trước tác một số tác phẩm quan trọng như "Kiến trung
thường lệ" (năm quyển), "Quốc triều thông chế", một số thi văn và quan trọng nhất
là cuốn cảo luận triết học 'Khóa hư lục". Ngài làm Thái Thượng hoàng 19 năm thì
mất (1277).
Trần Thánh Tông là một ông vua nhân từ. Dưới triều của nhà vua, trong nước bình
yên không có nội loạn hoặc ngoại xâm. Nhà vua chú trọng đến nông nghiệp, bắt
các vương hầu công chúa chiêu tập những người nghèo đói lưu lạc để khai khẩn
đất hoang. Điền trang của vương hầu bắt đầu có từ đấy.
Năm 1278 vua Trần Thánh Tông nhường ngôi cho con là Thái tử Trần Khâm và
lên làm Thượng Hoàng.
Thái Tử Trần Khâm lên làm vua, lấy hiệu là Trần Nhân Tông.
Dưới thời Trần Nhân Tông, chữ Nôm bắt đầu được trọng dụng. Nguyễn Thuyên,
quan Hình bộ Thượng thư đã làm thơ phú bằng chữ Nôm, về sau nhiều người làm
theo và gọi đó là Hàn luật.
Một điểm son khác của thời này là công cuộc đánh đuổi quân Nguyên. Đế quốc
Nguyên Mông bành trướng thế lực, diệt được nhà Tống, phát động hai lần xâm
lược Đại Việt từ 1284 đến 1288. Nhưng vua Trần Nhân Tông cùng các kiệt tướng
Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư, Trần Bình
Trọng, Phạm Ngũ Lão, Trần Quốc Toản... đã oanh liệt đánh bại toán quân được
mệnh danh bách chiến bách thắng này.
Năm 1293, khi việc nước đã ổn định, vua Nhân Tông nhường ngôi cho Thái tử
Trần Thuyên và lên làm Thái Thượng hoàng rồi đi tu ở núi Yên Tử lấy hiệu là
Trúc Lâm đầu đà. Sau khi Thượng hoàng mất, các môn đệ tôn ông là Đệ nhất Tổ
phái Trúc Lâm.
Thái tử Trần Thuyên lên ngôi, ấy là Trần Anh Tông. Đây là một bậc minh quân
biết trọng đãi tôi trung, thưởng phạt phân minh và có một chính sách cai trị vững
vàng.
Vua Anh Tông không kể gì đến thân hay sơ trong việc dùng người, nhà vua chỉ
căn cứ vào tài năng mà cho chấp chánh chứ không cứ phải là người họ Trần. Vì
thế nhà vua được nhiều nhân tài giúp sức như Đoàn Nhữ Hài, Trương Hán Siêu,