VĂN HÓA DÂN T C TÀY CAO B NGỘ Ở Ằ
Dân t c Tày là m t c ng đ ng thu c nhóm ngôn ng Tày - Thái có s dânộ ộ ộ ồ ộ ữ ố
kho ng 1.500.000 ng i, đông nh t trong các dân t c thi u s n c ta.ả ườ ấ ộ ể ố ướ
Dân t c Tày còn có tên g i khác là Th và bao g m c các nhóm: Ng n,ộ ọ ổ ồ ả ạ
Phén, Thu Lao, Pa Dí. Ph n đông ng i Tày c trú ven các thung lũng, tri nầ ườ ư ề
núi th p các t nh Cao B ng, L ng S n, B c C n, Thái Nguyên, Qu ng Ninhấ ở ỉ ằ ạ ơ ắ ạ ả
và m t s vùng thu c B c Giang v.v... Ng i Tày có m t n n nông nghi p cộ ố ộ ắ ườ ộ ề ệ ổ
truy n khá phát tri n v i đ lo i cây tr ng nh lúa, ngô, khoai... và rau quề ể ớ ủ ạ ồ ư ả
mùa nào th c đó.ứ
B n c a ng i Tày th ng chân núi hay ven su i. Tên b n th ng g iả ủ ườ ườ ở ố ả ườ ọ
theo tên đ i núi, đ ng ru ng, khúc sông. M i b n có t 15 đ n 20 nóc nhà.ồ ồ ộ ỗ ả ừ ế
B n l n chia ra nhi u xóm nh . Nhà có nhà sàn, nhà đ t và m t s vùngả ớ ề ỏ ở ấ ộ ố
giáp biên gi i có lo i nhà phòng th . Trong nhà phân bi t phòng nam ngoài,ớ ạ ủ ệ ở
n trong bu ng. Ng i Tày th ng m c qu n áo v i bông nhu m chàm, áoữ ở ồ ườ ườ ặ ầ ả ộ
ph n dài đ n b p chân, ng tay h p, x nách bên ph i, cài 5 khuy.ụ ữ ế ắ ố ẹ ẻ ở ả
Gia đình ng i Tày th ng quí con trai h n và có qui đ nh rõ ràng trongườ ườ ơ ị
quan h gi a các thành viên trong nhà. V ch ng yêu th ng nhau, ít ly hôn.ệ ữ ợ ồ ươ
Đã t lâu không còn t c r .ừ ụ ở ể
Th cúng t tiên là nghi l tôn giáo hàng đ u c a ng i Tày. N i th t tiênờ ổ ễ ầ ủ ườ ơ ở ổ
chi m v trí trung tâm, tôn nghiêm nh t trong nhà. Chi c gi ng tr c bàn thế ị ấ ế ườ ướ ờ
đ không, khách l không đ c ng i, n m lên đó. Ngoài ra, có nh ng đi uể ạ ượ ồ ằ ữ ề
kiêng k nh không đ t chân lên khúc c i đang cháy trong b p l a hay đ tị ư ặ ủ ế ử ặ
chân lên thành b p. Nh ng ng i đi đám ma v ch a t m r a s ch s khôngế ữ ườ ề ư ắ ử ạ ẽ
đ c nhìn vào gia súc, gia c m. Ng i m i sinh con không đ c đ n ch thượ ầ ườ ớ ượ ế ỗ ờ
t tiênổ
Ng i Tày có m t n n văn ngh c truy n phong phú, đ các th lo i,ườ ộ ề ệ ồ ề ủ ể ạ
th , ca, múa nh c, có c múa r i. T c ng , ca dao chi m m t kh i l ngơ ạ ả ố ụ ữ ế ộ ố ượ
đáng k . Các đi u dân ca ph bi n nh t là hát l n, hát đám c i, ru con.ể ệ ổ ế ấ ượ ướ
1
Ng i Tày m n khách, c i m , d làm quen và thích nói chuy n. H r tườ ế ở ở ễ ệ ọ ấ
tr ng ng i cùng tu i, khi đã k t nghĩa b n bè thì coi nhau nhanh em ru t th t,ọ ườ ổ ế ạ ộ ị
bà con thân thích c a mình.ủ
Nhà c a ng i tày Cao B ngở ủ ườ ằ
Nh ng nhà truy n th ng th ng làữ ề ố ườ nhà sàn, nhà đ t mái l p c gianh vàấ ợ ỏ
m t s vùng giáp biên gi i có lo i nhà phòng th . Trong nhà phân bi t phòngộ ố ớ ạ ủ ệ
nam ngoài, n trong bu ng. Ph bi n là lo i nhà đ t 3 gian, 2 mái (khôngở ữ ở ồ ổ ế ạ ấ
có chái), t ng trình đ t ho c th ng phên n a, g xung quanh, mái l p cườ ấ ặ ư ứ ỗ ợ ỏ
tranh, ngói âm d ng ho c t m Prôximăng. B trí m t b ng sinh ho t đ cươ ặ ấ ố ặ ằ ạ ượ
quy đ nh th ng nh t qua t ng v trí trong ngôi nhà. Ng i Tày s ngị ố ấ ừ ị ườ ố đ nh cị ư,
quây qu n thành t ng b n ch ng 15 đ n 20 h , có quan h g n gũi v iầ ừ ả ừ ế ộ ệ ầ ớ ng iườ
Nùng và v iớ ng i Choangườ (Trung Qu cố
Văn hóa m th c c a ng i tày Cao B ngẩ ự ủ ườ ằ
Cao B ng là đ a bàn sinh s ng ch y u c a ng i Tày, vì v y khi nh c đ nằ ị ố ủ ế ủ ườ ậ ắ ế
văn hóa m th c n i đây không th không nh c đ n nh ng nét đ c đáo và thúẩ ự ơ ể ắ ế ữ ộ
v c a nh ng món ăn th c u ng c a ng i dân t c Tày.ị ủ ữ ứ ố ủ ườ ộ
Các món ăn t rau r ng ngoài giá tr m th c còn có giá tr ch a b nh r t t t.ừ ừ ị ẩ ự ị ữ ệ ấ ố
Có th k đ n hàng ch c lo i rau r ng th ng xuyên đ c dùng trong cácể ể ế ụ ạ ừ ườ ượ
b a ăn c a ng i Tày: rau d hi n hay còn g i là rau bò khai, rêu đá, rauữ ủ ườ ạ ế ọ
chu i r ng, hoa ban…Trong s đó có r t nhi u lo i du khách không th bố ừ ố ấ ề ạ ể ỏ
qua khi có d p đ n đây th ng th c ho c mua v cho ng i thân. Cách chị ế ưở ứ ặ ề ườ ế
bi n món ăn c a ng i Tày cũng r t đa d ng, v a đem l i c m giác m i l ,ế ủ ườ ấ ạ ừ ạ ả ớ ạ
v a t o m quan l i có s k t h p hài hòa g a các v đ ng-cay-m n-ng t.ừ ạ ỹ ạ ự ế ợ ữ ị ắ ặ ọ
Nhi u lo i rau r ng đ c dùng ăn ghém nh c m n tr u, rau d hi n, rauề ạ ừ ượ ư ỏ ầ ầ ạ ế
ngót r ng… v a bùi, th m l i ng t. Tuy nhiên cách ch bi n các món rau c aừ ừ ơ ạ ọ ế ế ủ
ng i Tày ch y u l i là b ng cách “xôi”. Có nh ng lo i đ ng-cay-chua-chátườ ủ ế ạ ằ ữ ạ ắ
v y mà khi k t h p v i nhau l i tr nên th m ngon l th ng. Măng đ ngậ ế ợ ớ ạ ở ơ ạ ườ ắ
ngâm v i hoa ban h t đ ng mà có v chua d ch u, đem n u canh cà r t “đ a”ớ ế ắ ị ễ ị ấ ấ ư
c m. Rau chu i r ng tr n th t băm t o v ng t bùi, th m đ m…ơ ố ừ ộ ị ạ ị ọ ơ ậ
R u là m t ph n không th thi uượ ộ ầ ể ế
2
Trong đ i s ng c a ng i Tày, đ c bi t là ng i Tày Cao B ng, r u làờ ố ủ ườ ặ ệ ườ ằ ượ
m t nét văn hoá m th c đ c s c và g n bó v i cu c s ng c a đ ng bào tộ ẩ ự ặ ắ ắ ớ ộ ố ủ ồ ừ
lâu đ i. R u c a ng i Tày đ c làm b ng nguyên li u là g o, ngô, khoai,ờ ượ ủ ườ ượ ằ ệ ạ
s n, có khi b ng c m t mía, chu i qu ...Men dùng đ r u th ng làm tắ ằ ả ậ ố ả ể ủ ượ ườ ừ
các lo i lá r ng nên u ng r t êm.ạ ừ ố ấ
V i ng i Tày, r u là cách đ ch nhà th hi n lòng hi u khách c aớ ườ ượ ể ủ ể ệ ế ủ
mình. Dù quen hay l , tr c khi b t đ u m t câu chuy n bao gi ch nhàạ ướ ắ ầ ộ ệ ờ ủ
cũng m i r u. Có th nói r u c a ng i Tày nh “mi ng tr u” đ m đ uờ ượ ể ượ ủ ườ ư ế ầ ể ở ầ
câu chuy n c a ng i Kinh chúng ta. Đi u đ c bi t trong các cu c r u c aệ ủ ườ ề ặ ệ ộ ượ ủ
ng i Tày đó là hi m khi x y ra hi n t ng quá chén d n đ n m t t ch , xôườ ế ả ệ ượ ẫ ế ấ ự ủ
xát nhau mà th ng k t thúc trong s thân ái, vui v .ườ ế ự ẻ
R u không th v ng m t trong các sinh ho t văn hoá c ng đ ng c aượ ể ắ ặ ạ ộ ồ ủ
ng i Tày, nó g n v i ng i Tày nh m t s t t y u. Trong các cu c vuiườ ắ ớ ườ ư ộ ự ấ ế ộ
chung nh l h i, tho ng trong câu sli, câu l n trao duyên c a nh ng đôi traiư ễ ộ ả ượ ủ ữ
gái hay trong nh ng đi u nh y c a các chàng trai Tày luôn ph ng ph t menữ ệ ả ủ ả ấ
say n ng c a r u.ồ ủ ượ
Ngh d t th c m c a ng i Tày Cao B ng ề ệ ổ ẩ ủ ườ ằ
Không ai rõ ngh d t th c m c a ng i dân t c Tày Cao B ng có tề ệ ổ ẩ ủ ườ ộ ằ ừ
bao gi , mà ch bi t nh ng t m v i th c m do chính h d t ra t lâu đã n iờ ỉ ế ữ ấ ả ổ ẩ ọ ệ ừ ổ
ti ng v i nh ng hoa văn đ p m t, s c s , mang đ m s c thái dân t c.ế ớ ữ ẹ ắ ặ ỡ ậ ắ ộ
Nguyên li u chính đ d t th c m là s i bông nhu m chàm và t t mệ ể ệ ổ ẩ ợ ộ ơ ằ
nhu m màu. Tuy nhiên, do giá t t m đ t nên ngày nay ng i d t th c mộ ơ ằ ắ ườ ệ ổ ẩ
dùng len có chi phí th p h n đ thay th . Quy trình d t th c m hoàn toàn thấ ơ ể ế ệ ổ ẩ ủ
công và chính đôi tay khéo léo và s nh n n i c a ng i ph n Tày màự ẫ ạ ủ ườ ụ ữ
nh ng t m th c m nên hình nên d ng vô cùng đ c s c. T nh ng t m thữ ấ ổ ẩ ạ ặ ắ ừ ữ ấ ổ
c m t t o y ng i ph n Tày may thành m t chăn, m t đ u, khăn tr iẩ ự ạ ấ ườ ụ ữ ặ ặ ị ả
gi ng và nh t là nh ng b trang ph c đ c s c c a dân t c.ườ ấ ữ ộ ụ ặ ắ ủ ộ
Cao B ng, ngh d t th c m phát tri n m nh xã Đào Ng n, Phù Ng cỞ ằ ề ệ ổ ẩ ể ạ ở ạ ọ
(huy n Hà Qu ng) và khu v c th tr n N c Hai (huy n Hoà An). Các s nệ ả ự ị ấ ướ ệ ả
ph m th c m hi n nay cũng khá phong phú, đ ng nét, màu s c đ p h n vàẩ ổ ẩ ệ ườ ắ ẹ ơ
3
là món quà l u ni m ý nghĩa mà các du khách th ng ch n mua đ t ngư ệ ườ ọ ể ặ
ng i thân và b n bè khi có d p đ n v i Cao B ngườ ạ ị ế ớ ằ
Văn hóa hát then
Trong c ng đ ng Tày, các ông Then, Tào, P t, Mo là nh ng ng i cóộ ồ ụ ữ ườ
kh năng liên h v i th n linh, ti p c n v i th gi i siêu nhiên, là c u n iả ệ ớ ầ ế ậ ớ ế ớ ầ ố
gi a ng i tr n v i các đ ng t nhiên. Chính b i đó h có vai trò h t s cữ ườ ầ ớ ấ ự ở ọ ế ứ
quan tr ng trong đ i s ng tâm linh và tín ng ng c a c ng đ ng. Then đ cọ ờ ố ưỡ ủ ộ ồ ượ
hát trong h u h t các nghi l , h i v i nhi u đ ng Then khác nhau tùy thu cầ ế ễ ộ ớ ề ườ ộ
vào m c đích c a l cúng. Ngoài ph n thu c l nghi, di n x ng then còn cóụ ủ ễ ầ ộ ễ ễ ướ
ph n mang tính ch t vui ch i mang đ m y u t sân kh u. Ông Then là ng iầ ấ ơ ậ ế ố ấ ườ
thu c nhi u đ ng Then và có căn Then. Ng i làm Then ph i là ng iộ ề ườ ườ ả ườ
có Mình pang Then(1) thích h p cho vi c làm th y cúng, đ c c ng đ ng tínợ ệ ầ ượ ộ ồ
nhi m, n tr ng. Cũng gi ng nh H u đ ng c a ng i Vi t, Then c a ng iệ ể ọ ố ư ầ ồ ủ ườ ệ ủ ườ
Tày m n l i ca, ti ng đàn cùng chùm xóc nh c d n đ ng đ n v i các đ ngượ ờ ế ạ ẫ ườ ế ớ ấ
siêu nhiên đ th nh c u hay c m t .ể ỉ ầ ả ạ
Trong Then có nhi u đ ng then nh : Pang Khoăn, Th ng Đ m, C p S cề ườ ư ố ẳ ấ ắ
hay C u Hoa… V d ng Then cũng l m, trong m i d ng l i có nhi u đi uầ ề ạ ắ ỗ ạ ạ ề ệ
hát khác nhau ví nh cúng l có: Đi u kh u tu (vào c a tr i); Pây m (điư ễ ệ ẩ ử ờ ạ
ng a); Đi u đông mèng đông qu ng (vào r ng ve); g i vía; chèo thuy n v tự ệ ả ừ ọ ề ượ
khái… dùng trong các bu i Then ch a b nh, hát hái hoa, n i s , tiêu hao tànổ ữ ệ ố ố
(dành cho ng i ch t), Then kỳ yên gi i h n… V i d ng hát vui nh : Thenườ ế ả ạ ớ ạ ư
vào nhà m i, Then chúc th , Then t o m , Then trong đám c i (đ c đ mớ ơ ả ộ ướ ượ ệ
b ng h ho c đàn tính). Trong Then đ i l , ng i ta th ng th y có hát múa,ằ ồ ặ ạ ễ ườ ườ ấ
hát đi u b n, múa ch u, cùng v i m t s trò vui nh P t phu (B t ch ng),ệ ố ầ ớ ộ ố ư ắ ắ ồ
P t slao báo (B t trai gái)…v nh c dùng cho nh c c c a Then trong cácắ ắ ề ạ ạ ụ ủ
nghi l hay h i bao g m: Khúc tính pây tàng, khúc tính tàng n m, tàng b c,ễ ộ ồ ặ ố
khúc tính ch u, khúc hoà t u đàn tính và tam th p l c, khúc hoà t u đàn tínhầ ấ ậ ụ ấ
và h trung, khúc tính giã b n. Các khúc Then đ c t o nên m t cách có hồ ạ ượ ạ ộ ệ
th ng, bài b n theo trình t n i dung trình di n. Không gian bi u di n, hátố ả ự ộ ễ ể ễ
Then th ng đ c trình di n ch y u trong m t không gian nh h p nhườ ượ ễ ủ ế ộ ỏ ẹ ư
4
trong nhà (tr c bàn th ) tuy nhiên đôi khi cũng đ c trình di n trong m tướ ờ ượ ễ ộ
không gian r ng nh ngoài cánh đ ng, ph bi n L h i L ng t ng vào d pộ ư ồ ổ ế ở ễ ộ ồ ồ ị
giêng hai.
Hát then trong sinh ho t văn hoá th ng nh tạ ườ ậ
Khi vui ng i ta m i then, khi nhà có chuy n m i Then, ng i có b nh m iườ ờ ệ ờ ườ ệ ờ
Then, ng i hi m mu n m i Then, Then không th thi u trong đ i s ng tinhườ ế ộ ờ ể ế ờ ố
th n và tâm linh c a ng i Tày, nó đã tr thành m t trong s tín ng ng đ cầ ủ ườ ở ộ ố ưỡ ặ
thù c a c ng đ ng t c ng i này. Theo quan ni m c a ng i Tày có ba t ngủ ộ ồ ộ ườ ệ ủ ườ ầ
tr i, m i M ng đ u có ng i sinh s ng, tr n sao âm v y và h tin khi ti ngờ ỗ ườ ề ườ ố ầ ậ ọ ế
đàn tính cùng l i Then c t lên là lúc các ông Then đang b t đ u cu c hànhờ ấ ắ ầ ộ
trình v i t ng đ ng Then d n quan quân đi kh p ba t ng tr i. Trong tàngớ ừ ườ ẫ ắ ầ ờ
Then Th ng Đ m (đ a đ i ch t v M ng tr i), hay Pang Khoăn, C p S c,ố ẳ ư ườ ế ề ườ ờ ấ ắ
C u Hoa…đ u th hi n r t rõ quan ni m y. Qua l i Then ng i nghe có thầ ề ể ệ ấ ệ ấ ờ ườ ể
bi t đ c quan quân c a Then đã đ n đâu trên M ng tr i. L i then cũng chế ượ ủ ế ườ ờ ờ ỉ
rõ đ c đi m c a t ng b n M ng Tr i n i quan quân Then đang qua. Đi uặ ể ủ ừ ả ở ườ ờ ơ ệ
then khi tr m khi b ng, đôi lúc sôi đ ng g p gáp k t h p v i đ ng tác môầ ổ ộ ấ ế ợ ớ ộ
ph ng cùng ti ng hò reo t o khí th quy t tâm c a quan quân Then đ ng th iỏ ế ạ ế ế ủ ồ ờ
xu t hi n y u t thiêng. Đ c bi t là trong Th ng Đ m, đi u hát cùng đ ngấ ệ ế ố ặ ệ ố ẳ ệ ộ
tác lên ng a hay đánh nhau v i th y quái, v t Khái… khi n ng i xem h iự ớ ủ ượ ế ườ ồ
h p, nín th . Khi lên ng a Then hát r ng:ộ ở ự ằ Ph t c kh n b ng lăng t n m /ạ ờ ử ưở ứ ạ
Ph t c kh n b ng n t n loanạ ờ ử ưở ả ứ (ph t c v phía sau lên ng a/ ph t c vấ ờ ề ự ấ ờ ề
phía tr c xu t quân) đ ng th i tay Then mô ph ng theo câu hát. Ti ng kènướ ấ ồ ờ ỏ ế
m y loi, ti ng tr ng m y t ng reo lên, r i c th đoàn quan quân Then đi h tạ ế ố ạ ả ồ ứ ế ế
từ pá nh khâm thai đétả (bãi trà may ch t n ng), r iế ắ ồ pá nh l p thai m iả ẹ ươ (bãi
rau h ch t s ng), đ n ru ng r i đ n các b n trong M ng tr i. L i then cẹ ế ươ ế ộ ồ ế ả ườ ờ ờ ứ
th th th , sôi đ ng r i l i tr m bu n, ng m ng i. M i b n m t tâm tr ng,ế ủ ỉ ộ ồ ạ ầ ồ ẫ ợ ỗ ả ộ ạ
m t s c thái, không khí. Có khi căng th ng lo l ng, có lúc h h i vui t i,ộ ắ ẳ ắ ồ ở ươ
ti ng đàn ti ng hát quy n v i nhau h o, ti ng xáu m r n vang đ a Thenế ế ệ ớ ư ả ế ạ ộ ư
d n vào tr ng thái t thôi miên ki u Shaman giáo c a ng i Tungus vùngầ ạ ự ể ủ ườ ở
Sibiri c a Nga. Toàn b cu c hành trình đ a linh h n ng i ch t v M ngủ ộ ộ ư ồ ườ ế ề ườ
5