10 nguyên tắc khi tổ chức thi tuyển kiến trúc
Thi tuyển kiến trúc là giải pháp công bằng nhất trong việc chọn lựa một
thiết kế cho công trình có qui mô lớn hoặc có quá nhiều người cùng
tham gia trong việc đầu tư. Khi đó uy tín của một công ty hoặc một cá
nhân không đủ sức thuyết phục các chủ đầu tư khác nhau để giao công
việc quan trọng đó.
Bài dự thi của công ty DESO Defrain - Souquet Architectes (Pháp) (*)
Trong bối cảnh nhu cầu xây dựng đang phát triển mạnh mẽ, cơ hội cho
giới kiến trúc sư được đem tài năng thi thố, đóng góp cho bộ mặt đô thị
của nước nhà là rất nhiều. Ngoài những nguyên tắc để đem đến sự công
bằng trong thi tuyển kiến trúc, điều tôi muốn nói là sự quan tâm đến phát
triển nội lực cho giới kiến trúc sư trong nước của lãnh đạo nhà nước và
của giới các chủ đầu tư. Có nên chăng là những quy định có tính bảo trợ
được sử dụng trong các đề bài của các cuộc thi như: khuyến khích sự
gắn kết giữa kiến trúc sư nội địa với những kiến trúc sư có kinh nghiệm
trên thế giới vào trong những cuộc thi. Và dường như đó cũng là nguyện
vọng của đa số các công ty nước ngoài muốn vào làm việc tại thị trường
trong nước. Nguyên nhân đơn giản là họ cũng không thể tồn tại dễ dàng
nếu không sử dụng người trong nước để cùng hợp tác thực hiện. Ðó là
chủ nói đến chuyện chúng ta cũng cần nuôi dưỡng một nền kiến trúc
kiểu "ta" nhưng hiện đại.
Tại Việt Nam, Luật đấu thầu đã được xây dựng nhưng đã không dễ áp
dụng được cho việc chọn lựa người nhận thầu, đặc biệt trong lĩnh vực
thiết kế kiến trúc. Trong việc tổ chức thi tuyển kiến trúc, theo tôi, người
tổ chức cần phải đi theo 10 nguyên tắc dành cho công việc này:
1 - Phân biệt giữa "thi ý tưởng" hay "thi khả năng cung cấp dịch
vụ". Ở Việt Nam ta, việc thi tuyển này đôi khi đem đến sự thất vọng cho
người thi lẫn người được hưởng dịch vụ bởi vì sẽ có trường hợp chọn
công ty có quy mô lớn thì ý tưởng dở, còn chọn được ý tưởng hay thì
công ty không có người làm tốt dịch vụ thiết kế. Ở những cuộc thi quan
trọng, người ta chia ra làm 2 kiểu thi và đối tượng thi cũng được mời
theo cách khác nhau.
2 - Cơ hội đồng đều cho tất cả những người dự thi. Trong những cuộc
thi ý tưởng, các kiến trúc sư trẻ thương là những người không có cửa
tham gia bởi chủ từng làm quy mô tương tự như trong đòi hỏi của văn
kiện thi, soạn bởi ban tổ chức. Cũng lý do như vậy, đối với các KTS
trong nước cũng không bao giờ được tham gia vào short list của các
cuộc thi kiến trúc lớn trên chính mảnh đất của mình. Vì vậy cần tổ chức
2 bước cho một cuộc thi: bước ý tưởng và bước khả năng cung cấp dịch
vụ. Một số cuộc thi đã làm tốt điều này nhưng vẫn còn nhiều nơi xem
việc tổ chức thi là để tránh tiếng không khách quan, chứ thực ra việc
chọn lựa gần như đã xong. Làm sao để tránh khỏi trở thành gạch lót
đường là điều người dự thi thương lăn tăn suy nghĩ.
Bài dự thi của công ty Hager International AG (Thụy Sĩ)
3 - Hội đồng giám khảo là nhân tố thu hút người thi. Thương người
thi nhìn vào hội đồng giám khảo để xác định bản chất của cuộc thi. Xu
hướng của một số cuộc thi của ta là tìm các quan chức có địa vị quan
trọng để chấm điểm cho những cuộc thi… tìm ý tưởng. Điều này cũng
có thể hiểu là chủ đầu tư ưu ái tìm kiếm sự ủng hộ có tính nhà nước,
hoặc có tính biểu trưng. Theo thông lệ quốc tế thì không thiếu những
trường hợp tương tự nhưng thương tỉ lệ tham gia của các vị y rất thấp.
Ðặc biệt là ở những cuộc thi ý tưởng kiến trúc. Tối thiểu 1/3 số lượng
giám khảo trong hội đồng phải có chuyên môn sâu về lĩnh vực và rất lý
tưởng nếu đó là 2 trong 1, nghĩa là có chuyên môn sâu và có địa vị quan
trọng. Người tổ chức cần tìm hiểu về giám khảo được mời bằng cả hai
khía cạnh trên.
4 - Ðề bài của cuộc thi cần rõ ràng và công khai. Thương trong các
cuộc thi ở ta, người soạn đề không phải là hội đồng giám khảo, Chủ đầu
tư tự soạn đề bài, công bố, rồi sau đó mới quyết định mời ai chấm cuộc
thi. Điều này đặt giám khảo vào thế bị động và rất khó thống nhất trong
quyết định. Ngay cả tiêu chuẩn để định giá trị của cuộc thi cũng phải
được tuyên bố trước. Ðể khắc phục, hội đồng giám khảo phải là người
soạn đề và danh sách của hội đồng chấm phải được xác định trước khi
xuất đề bài.
5 - Tính chất pháp lý của cuộc thi. Ðể tránh những xung đột xảy ra
trong khi hoặc sau khi tổ chức thi tuyển ở những công trình, người tổ