TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
BỘ MÔN KINH TẾ VÀ KINH DOANH THƯƠNG MẠI
BÀI GIẢNG CHI TIẾT HỌC PHẦN
QUẢN LÝ THỊ TRƯỜNG
NGƯỜI BIÊN SOẠN: GS.TS HOÀNG ĐỨC THÂN
HÀ NỘI, 2023
1
BÀI 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỊ TRƯỜNG
1.1. Khái niệm và sự phát triển của thị trường
Thị trường là phạm trù kinh tế tổng hợp gắn liền với hoạt động trao đổi và lưu thông hàng
hóa. Lịch sử hình thành và phát triển của thị trường là một bộ phận của sự phát triển kinh tế
xã hội. Sản xuất hàng hóa đòi hỏi phải có hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa diễn ra trong
một phạm vi không gian và thời gian nhất định. Đó là cơ sở kinh tế của thị trường. Có nhiều
quan niệm khác nhau về thị trường dựa trên quá trình phát triển và mục tiêu nghiên cứu, hành
động...
Theo quan niệm cổ điển, thị trường là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa,
nơi gặp gỡ của cung và cầu. Thị trường có thể hình thành ở một nơi cụ thể do yêu cầu của
việc traoFFđổi, mua bán một thứ hàng hóa, cung ứng một loại dịch vụ nào đó hoặc một đối
tượng có giá trị.
Theo quan niệm hiện đại, thị trường là tổng thể các quan hệ lưu thông hàng hóa và
lưu thông tiền tệ, tổng thể các giao dịch mua bán và các dịch vụ. Ở đây thị trường
không thể hiện trong một không gian, thời gian xác thực.
Đối với các doanh nghiệp hoạt động luôn phải gắn với thị trường sản phẩm hàng
hóa dịch vụ cụ thể. Đó là nơi đảm bảo cung ứng các yếu tố đầu vào cho sản xuất kinh
doanh và giải quyết vấn đề đầuFFra tiêu thụ sản phẩm của quá trình sản xuất. Vì vậy,
doanh nghiệp không quan tâm đến thị trường nói chung mà quan tâm đến thị trường
sản phẩm của doanh nghiệp. Nói một cách khác, các doanh nghiệpF quan tâm đến
người bán các yếu tố cho sản xuất và người mua sản phẩm hàng hóa của doanh
nghiệp. Đặc biệt doanh nghiệp quan tâm đến nhu cầu của người mua về hàng hóa dịch
vụ mà doanh nghiệp sản xuất ra. Thị trường bán sản phẩm hàng hóa của doanh nghiệp,
người sản xuất kinh doanh là quan trọng, có ý nghĩa quyết định đến sản xuất kinh
doanh. Thị trường đầu ra quyết định thị trường đầu vào của doanh nghiệp. Do đó thị
trường trọng tâm của doanh nghiệp và tập trung các nỗ lực của doanh nghiệp là thị
trường đầu ra của mình. Thị trường của doanh nghiệp là tập hợp những người mua
hàng hiện tại và tương lai của doanh nghiệp. Đó là những khách hàng có nhu cầu, có
khả năng thanh toán, chưa được thỏa mãn nhu cầu và đang hướng về doanh nghiệp để
thỏa mãn nhu cầu của mình.
Theo quan điểm marketing, Thị trường là tập hợp khách hàng hiện có và sẽ có của
doanh nghiệp có chung một nhu cầu hay mong muốn, sẵn sàng và có khả năng tham
gia trao đổi để thoả mãn nhu cầu hay mong muốn đó.
Thị trường có lịch sử phát triển lâu dài và phát triển ngày càng mạnh mẽ. Ngay cuối giai
2
đoạn tan rã của chế độ cộng sản nguyên thủy, khi các bộ tộc đã sản xuất ra được một khối
lượng sản phẩm vượt mức nhu cầu một cách ngẫu nhiên thì nhu cầu trao đổi sản phẩm xuất
hiện. Bộ tộc này đem sản phẩm thừa của mình trao đổi lấy sản phẩm thừa của bộ tộc khác để
làm phong phú thêm nhu cầu của mình. Mầm mống thị trường được hình thành từ đây. Sản
xuất hàng hóa ra đời đã phủ định biện chứng nền sản xuất hiện vật tự cấp, tự túc. Sản xuất
hàng hóa đã tạo ra bước phát triển nhảy vọt về năng suất lao động. Sự sản xuất này không
phải hướng vào thỏa mãn nhu cầu của bản thân người sản xuất hàng hóa mà là hướng vào sự
trao đổi, sự lưu thông nhằm thỏa mãn nhu cầu của người khác. Thị trường lúc này gắn với sản
xuất hàng hóa như hình với bóng. Thị trường thực sự phát triển khi tiền tệ ra đời làm cho quá
trình trao đổi sản phẩm mang hình thức mới là lưu thông hàng hóa. Lúc này đã làm nảy sinh
ra hai thái cực mua và bán đối lập nhau. Quan hệ hàng hóa tiền tệ đã phá bỏ ranh giới không
gian, thay đổi thời gian mua và bán hàng hóa. Có thể mua ở chỗ này, bán ở chỗ khác, mua khi
này bán khi khác… Như vậy thị trường thực sự được phát triển cả chiều rộng và chiều sâu.
Với nền sản xuất phát triển với tốc độ cao thì thị trường cũng được mở rộng theo bình phương
tốc độ phát triển của sản xuất. Toàn bộ lịch sử hình thành và phát triển của thị trường có thể
khái quát thành 3 giai đoạn (trình độ) như sau:
+ Giai đoạn thứ nhất là thị trường cổ điển: Đó là dạng thị trường mà ở cùng một không
gian, thời gian trên cùng 1 địa điểm xuất hiện đồng thời ba yếu tố: người mua, người bán và
hàng hóa. Loại thị trường này có thể hình dung được cả về không gian và thời gian. Dạng
thức thị trường này bị bó hẹp ở những phạm vi và những hàng hóa nhất định. Điển hình của
loại thị trường này là chợ hàng hóa.
+ Giai đoạn thứ hai là thị trường phát triển: Ở giai đoạn này yếu tố hàng hóa không nhất
thiết phải xuất hiện đồng thời với người mua, người bán. Người mua, người bán gặp gỡ trao
đổi với nhau về điều kiện mua bán hàng hóa, giá cả, phương thức thanh toán… mà không cần
phải xem xét hàng hóa cụ thể. Hoặc cũng có thể việc mua bán hàng hóa diễn ra trước khi hàng
hóa được sản xuất ra. Đây là hình thức mua bán theo đơn đặt hàng ký trước. Đó cũng là đặc
trưng của kiểu sản xuất kinh doanh lớn. Ăngghen viết: “Sản xuất theo đơn đặt hàng ký trước
là đặc trưng của sản xuất lớn”.
+ Giai đoạn thứ ba là thị trường hiện đại: Trên thị trường lúc này chỉ có hoặc người mua,
hoặc người bán, như vậy chỉ còn có một chủ thể xuất hiện trên thị trường. Người bán có khi
không biết được người tiêu dùng sản phẩm của mình là ai. Ngược lại người mua không cần
trực tiếp, tiếp xúc với người sản xuất và hàng hóa của họ. Lúc này trên thị trường xuất hiện
một loại người trung gian ghép mối đặc biệt giữa người mua và người bán. Họ thực hiện tất cả
các giao dịch và dịch vụ trong mua bán hàng hóa. Đặc trưng của giai đoạn này là sự phát triển
của dịch vụ và văn minh thương mại. Dạng thức nổi bật nhất là thị trường online, mua bán
3
qua mạng điện ntwr, qua các sàn thương mại điện tử.
Theo lịch sử phát triển thì thị trường lần lượt phải qua ba giai đoạn như trên. Song trong
thực tiễn khi dạng thức mới của thị trường đã xuất hiện thì ở mỗi nước không nhất thiết phải
lần lượt trải qua ba giai đoạn mà trong mỗi giai đoạn đó các dạng thức thị trường cùng tồn tại
đan xen vào nhau, tuy nhiên vị trí và mức độ của mỗi dạng không như nhau.
1.2. Phân loại thị trường
Có nhiều tiêu thức khác nhau để phân loại thị trường. Những tiêu thức chủ yếu là:
a. Căn cứ vào đặc điểm hàng hóa giao dịch mua bán: Thị trường được chia thành thị
trường hàng hóa, thị trường tài chính, thị trường lao động và thị trường khoa học &
công nghệ.
+ Thị trường hàng hóa là thị trường vật lý hoặc thị trường ảo để mua bán, kinh doanh
các sản phẩm, hàng hóa hữu hình và vô hình. Thị trường hàng hóa hữu hình có đối
tượng trao đổi, mua bán là các sản phẩm vật chất và giao dịch phái sinh nhưFhợp đồng
kỳ hạn,Fhợp đồng kỳ hạnFtiêu chuẩn vàFhợp đồng quyền chọn.FThị trường hàng hóa vô
hình là thị trường mua bán những hàng hóa không tồn tại thành hình dạng để có thể
cầm, nắm hay sờ vào được. Tuy nhiên hàng hóa vô hình tạo ra những giá trị chắc chắn
để đáp ứng nhu cầu nào đó của con người, doanh nghiệp, tổ chức trong đời sống xã
hội hoặc sản xuất kinh doanh.
+ Thị trường tài chính là thị trường mà ở đó diễn ra các hoạt động trao đổi, mua
bán quyền sử dụng các nguồn tài chính thông qua những phương thức giao dịch
và công cụ tài chính nhất định, hay theo cách hiểu khái quát nhất thì đó là nơi
diễn ra quá trình trao đổi mua bán các công cụ tài chính và công cụ thanh toán.
Bản chất của thị trường tài chính là sự luân chuyển vốn, giao lưu vốn trong xã
hội. Cấu trúc thị trường tài chính có thể có thể được hình thành từ nhiều thành phần
khác nhau, tuy nhiên có 3 thành phần chính là thời gian sử dụng nguồn tài chính huy
động; sự luân chuyển các nguồn tài chính và tính chất pháp lý của thị trường tài chính.
+ Thị trường lao động (hoặc thị trường sức lao động) là nơi thực hiện các quan hệ xã
hội giữa người bán sức lao động (người lao động làm thuê) và người mua sức lao động
(người sử dụng sức lao động), thông qua các hình thức thoả thuận về giá cả (tiền công,
tiền lương) và các điều kiện làm việc khác, trên cơ sở một hợp đồng lao động bằng
văn bản, bằng miệng, hoặc thông qua các dạng hợp đồng hay thoả thuận khác. Thị
trường lao động biểu hiện mối quan hệ giữa một bên là người có sức lao động và một
bên là người sử dụng sức lao động nhằm xác định số lượng và chất lượng lao động sẽ
đem ra trao đổi và mức thù lao tương ứng. Về cơ bản, thị trường lao động được tạo
thành từ ba bộ phận chính đó là cung, cầu của thị trường lao động và giá cả sức lao
4
động hay mức tiền công, tiền lương mà tại đó người sở hữu sức lao động đồng ý làm
việc. Thị trường lao động là thị trường lớn nhất và quan trọng nhất trong hệ thống thị
trường vì lao động là hoạt động chiếm nhiều thời gian nhất và kết quả của quá trình
trao đổi trên thị trường lao động là việc làm được trả công.
+ Thị trường khoa học và công nghệ Thị trường khoa học và công nghệ là nơi diễn ra
các giao dịch mua bán các sản phẩm khoa học và công nghệ (bản quyền, patent, bí
quyết, sáng kiến và các dịch vụ liên quan đến hoạt độngF khoa học và công nghệ). Các
hình thức giao dịch trên thị trường khoa học và công nghệ rất đa dạng, gồm có các
hình thức như: Giao dịch mua, bản quyền sở hữu, quyền sử dụng đối tượng sở hữu
công nghiệp, giao dịch chuyển giao công nghệ là các thiết bị, máy móc, công nghệ
thuần tuý giữa các chủ thể tham gia thị trường. Ở Việt Nam thị trường khoa học và
công nghệ là một bộ phận cấu thành của thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa, có vai trò then chốt trong việc tạo môi trường thúc đẩy hoạt động sáng tạo,
đổi mới công nghệ; nâng cao năng lực khoa học công nghệ quốc gia phục vụ phát triển
kinh tế xã hội của đất nước.
b. Căn cứ vào hình thái vật chất của đối tượng trao đổi, mua bán: Thị trườngF đượcF chia
thành hai nhóm: thị trường hàng hóa và thị trường dịch vụ.
(i). Thị trường hàng hóa hữu hình:2là hình thái thị trường mà đối tượng trao đổi là
các hàng hóa tồn tại dưới dạng hiện vật, có hình khối cụ thể. Thị trường hàng hóa hữu
hình bao gồm 2 bộ phận là thị trường các yếu tố sản xuất và thị trường hàng hóa tiêu
dùng.
+ Thị trường các yếu tố sản xuất: là loạiF thị trường nhằm thỏa mãn nhu cầu choF sản
xuất xã hội, cụ thể là cung cấp các yếu tố đầu vào cho mọi hoạt động sản xuất kinh
doanh của doanh nghiệp. Ví dụ: thị trường nguyên vật liệu xây dựng; Thị trường xăng
dầu; Thị trường máy nông cụ…
+ Thị trường hàng hóa tiêu dùng: là loại thị trường trao đổi, mua bán các sản phẩm
thông dụng, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng cá nhân trong xã hội. Người mua chủ yếu là cá
nhân, hộ gia đình, nhu cầu của họ rất đa dạng và phong phú, đòi hỏi các nhà sản xuất
phải nắm bắt được tâm lý, thị hiếu, khả năng thanh toán của họ để có thể kịp thời phục
vụ họ. NgườiF bán chủ yếu là các nhà sản xuất kinh doanh, số lượng người bán nhiều
nên diễn ra cạnh tranh rất gay gắt.
(ii). Thị trường dịch vụ: là hình thái thị trường mà đối tượng trao đổi là các sản
phẩm không tồn tại dưới hình thái vật chất cụ thể nhằm thỏa mãn nhu cầu phi vật chất
của con người. TheoFnghĩa rộng thìFsản phẩm dịch vụ là một lĩnh vực kinh tế thứ 3
thuộc vào nền kinh tế quốc dân. Nó bao gồm nhiều hoạt động về kinh tế bên ngoài 2
5