Beta và Rủi ro hệ thống
Beta? Bằng cách nào ký tự Hy Lạp lại xuất hiện trong cuộc thảo luận của
chúng ta? Chắc chắn nó không bắt nguồn từ câu chuyện của một người môi
giới. Bạn có thể tưởng tượng người môi giới nào đó nói rằng: “Chúng ta có
thể mô tả hợp lý tổng mức độ rủi ro của một loại chứng khoán (hay danh mục
đầu tư) bằng tổng mức biến thiên (phương sai hay độ lệch chuẩn) của lợi
nhuận thu được từ loại chứng khoán đó” hay không? Chúng tôi – những
người làm nghề sư phạm thường nói như vậy. Ít nhất ở một mức độ nào đó,
chúng tôi cũng cho rằng có thể gọi một phần trong tổng mức rủi ro hay độ
biến thiên là rủi ro hệ thống của chứng khoán bắt nguồn từ mức độ biến thiên
cơ bản của giá cổ phiếu nói chung cũng như xu hướng tất cả cổ phiếu chuyển
động song song với thị trường. Tỷ lệ biến thiên lợi nhuận còn lại được gọi là
rủi ro không có hệ thống nảy sinh từ những sự kiện riêng biệt của một công
ty chẳng hạn như đình công, phát hiện ra một loại sản phẩm mới, v.v…
Rủi ro hệ thống, cũng được gọi là rủi ro thị trường, nắm bắt phản ứng của cổ
phiếu riêng lẻ (hoặc danh mục đầu tư) trước những chuyển động của thị
trường chung. Một số cổ phiếu hoặc danh mục có xu hướng rất nhạy cảm với
biến động của thị trường. Tuy nhiên, một số loại khác lại ổn định hơn. Có thể
xác định tính bất ổn hay độ nhạy cảm tương đối này trước dao động của thị
trường dựa trên kết quả trong quá khứ và thường được biết đến là ký tự Hy
Lạp Beta.
Giờ đây bạn sắp hiểu hết tất cả những điều bạn đã từng muốn biết về Beta
song lại không dám hỏi. Về cơ bản, Beta là sự biểu diễn rủi ro hệ thống dưới
dạng số học. Mặc dù phải thực hiện khá nhiều phép tính, song mục đích cơ
bản của việc xác định số đo Beta là nhằm đặt một vài con số chính xác nào
đó vào cảm giác chủ quan mà nhà quản lý quỹ có từ nhiều năm nay. Thực
chất, tính hệ số Beta chỉ là phép so sánh giữa dao động của một loại cổ phiếu
(hoặc danh mục) cụ thể với dao động của thị trường nói chung.
Đầu tiên, chúng ta sẽ gắn giá trị Beta bằng 1 cho một chỉ số thị trường chung,
chẳng hạn như chỉ số S&P 500. Nếu cổ phiếu có hệ số Beta bằng 2, vậy thì
tính trung bình giá cổ phiếu sẽ biến thiên nhiều gấp đôi so với thị trường. Nếu
thị trường tăng 10%, giá cổ phiếu có khuynh hướng tăng 20%. Nếu hệ số
Beta của cổ phiếu bằng 0,5, cổ phiếu sẽ ổn định hơn thị trường (tức là giá sẽ
tăng lên hoặc giảm xuống 5% khi thị trường tăng hoặc giảm 10%). Các
chuyên gia thường gọi cổ phiếu có số đo Beta cao là khoản đầu tư tấn công
và gọi cổ phiếu với số đo Beta thấp là khoản đầu tư phòng thủ.
Giờ đây, chúng ta đã nhận ra một điều hết sức quan trọng đó là không thể
triệt tiêu rủi ro hệ thống bằng cách đa dạng hóa. Điều này hoàn toàn chính
xác bởi lẽ tất cả cổ phiếu đều chuyển động sát nút nhau không ít thì nhiều
(phần lớn độ biến thiên là có hệ thống) do đó ngay cả danh mục đầu tư cổ
phiếu được đa dạng hóa cũng vẫn rủi ro. Quả thực, nếu bạn đa dạng hóa hoàn
toàn bằng cách mua một cổ phần trong Chỉ số Thị Trường Chứng khoán
(theo định nghĩa là loại chỉ số có hệ số Beta bằng 1), tỷ lệ lợi nhuận của bạn
vẫn có khả năng biến thiên khá nhiều (rủi ro) bởi vì thị trường chung dao
động mạnh mẽ.
Rủi ro phi hệ thống là sự biến thiên của giá cổ phiếu (và như vậy khiến lợi
nhuận từ cổ phiếu biến thiên theo) được hình thành từ những sự kiện của một
công ty riêng lẻ. Ký được hợp đồng mới có giá trị lớn, khám phá ra nguồn
khoáng sản mới thuộc quyền sở hữu của công ty, khó khăn về nhân lực, gian
lận tài chính, phát hiện ra thủ quỹ của công ty đã thụt két – tất cả sự kiện như
vậy có thể làm cho giá cổ phiếu chuyển động khác nhịp với thị trường. Rủi ro
gắn liền với sự kiện biến đổi như vậy có thể được giảm nhẹ thông qua
phương thức đa dạng hóa. Toàn bộ luận điểm của thuyết danh mục đầu tư,
trong một chừng mực nào đó, bao gồm các loại cổ phiếu không chuyển động
cùng nhịp, thế nên mức độ biến thiên của lợi nhuận thu được từ bất kỳ loại
chứng khoán nào cũng có thể bị triệt tiêu bởi mức biến thiên đi kèm trong lợi
nhuận của các loại chứng khoán khác.
Giống như biểu đồ 8.2, biểu đồ 9.1 minh họa mối liên hệ quan trọng giữa đa
dạng hóa và mức độ rủi ro tổng thể. Giả sử chúng ta lựa chọn ngẫu nhiên các
loại chứng khoán có độ biến thiên trung bình chỉ bằng với độ biến thiên của
thị trường (hệ số Beta trung bình cho các loại chứng khoán trong danh mục
luôn bằng 1). Biểu đồ cho thấy khi chúng ta bổ sung càng nhiều chứng
khoán, tổng mức rủi ro của danh mục càng giảm xuống, đặc biệt là ở thời kỳ
đầu.
Khi 30 loại chứng khoán được lựa chọn trong danh mục của chúng ta, rủi ro
phi hệ thống được loại trừ khá nhiều, và tiếp tục đa dạng hóa giúp giảm nhẹ
nguy cơ rủi ro thêm một chút. Đến khi danh mục đầu tư được đa dạng hóa
với 60 loại chứng khoán, rủi ro phi hệ thống được loại bỏ đáng kể và danh
mục của chúng ta (với hệ số Beta bằng 1) có xu hướng chuyển động lên
xuống tương đối song song với thị trường. Tất nhiên, chúng ta có thể tiến
hành thí nghiệm tương tự với cổ phiếu có hệ số Beta trung bình bằng 1,5.
Một lần nữa, chúng ta nhận thấy đa dạng hóa nhanh chóng thu nhỏ phần rủi
ro phi hệ thống, song phần rủi ro hệ thống còn lại sẽ lớn hơn. Danh mục đầu
tư có từ 60 loại cổ phiếu trở lên với hệ số Beta trung bình bằng 1,5 thường
dao động nhiều hơn thị trường 50%.
Biểu đồ 9.1: Hiệu quả của phương thức đa dạng hóa trong việc giảm bớt
rủi ro
Bây giờ đến phần quan trọng nhất trong luận điểm này. Nhà lý luận và người
hoạt động trong lĩnh vực tài chính đều cho rằng nhà đầu tư phải được bù đắp
với mức lợi nhuận kỳ vọng cao hơn vì đã dám chấp nhận nhiều rủi ro hơn. Vì
thế, giá cổ phiếu phải điều chỉnh để mang lại tỷ lệ lợi nhuận cao hơn khi tỷ lệ
rủi ro cao hơn, để đảm bảo tất cả chứng khoán đều được nắm giữ. Rõ ràng,
nhà đầu tư né tránh rủi ro sẽ không mua chứng khoán có độ rủi ro cao hơn mà
lại không kỳ vọng thu được phần thưởng lớn hơn. Song không phải tất cả rủi
ro của từng loại chứng khoán riêng lẻ đều có liên quan đến việc xác định
phần thưởng cho lòng can đảm dám chấp nhận rủi ro. Rủi ro phi hệ thống
được triệt tiêu dễ dàng với tỷ lệ đa dạng hóa hợp lý. Vậy nên, không có lý do
gì để nghĩ rằng nhà đầu tư sẽ được đền bù nhiều hơn khi chấp nhận rủi ro phi
hệ thống. Nhà đầu tư sẽ chỉ được bồi thường khi chịu phần rủi ro hệ thống
trong tổng mức độ rủi ro, phần rủi ro mà phương pháp đa dạng hóa cũng phải
chào thua, vì vậy, mô hình định giá tài sản vốn khẳng định lợi nhuận (khoản
bù rủi ro) từ bất kỳ cổ phiếu (hay danh mục) nào cũng liên quan đến hệ số
Beta, phần rủi ro hệ thống không thể triệt tiêu bằng phương thức đa dạng hóa.
