1
Chuyªn ®Ò v¨n häc ViÖt Nam hiÖn ®¹i II
V¨n häc ViÖt Nam sau 1975 vμ c¸c t¸c phÈm
Míi ®−îc ®−a vμo ch−¬ng tr×nh phæ th«ng
Ch−¬ng 1
V¨n häc viÖt nam sau 1975 - nh÷ng vÊn ®Ò nghiªn cøu
vμ gi¶ng d¹y
1. V¨n häc ViÖt Nam sau 1975 trong tiÕn tr×nh v¨n häc d©n téc
1.1. V¨n häc ViÖt Nam tõ sau 1975 trong tiÕn tr×nh v¨n häc d©n téc thÕ kû XX
vµ tiÕp nèi sang ®Çu thÕ kû XXI
- Qu¸ tr×nh v¨n häc lµ sù tån t¹i, vËn ®éng vµ tiÕn ho¸ cña v¨n häc võa
phô thuéc vµo qu¸ tr×nh lÞch sö x· héi võa tu©n theo nh÷ng quy luËt riªng (nãi
c¸ch kh¸c qu¸ tr×nh v¨n häc lµ diÔn tiÕn h×nh thµnh, tån t¹i, thay ®æi, ph¸t
triÓn cña toµn bé ®êi sèng v¨n häc qua c¸c thêi kú lÞch sö).
Qu¸ tr×nh v¨n häc ph¶n ¸nh sù vËn ®éng cña v¨n häc trong thêi gian vµ
kh«ng gian. VÒ thêi gian, nã cho thÊy v¨n häc ph¸t triÓn qua nhiÒu thêi kú vµ
giai ®o¹n, trong ®ã c¸c thêi kú lín lµ cæ ®¹i, trung ®¹i, hiÖn ®¹i, cßn c¸c giai
®o¹n cô thÓ th× tïy thuéc vµo tõng nÒn v¨n häc d©n téc mµ cã c¸ch ph©n chia
kh¸c nhau. VÒ kh«ng gian, nã cho thÊy v¨n häc ®· ph¸t triÓn kh«ng gièng
nhau vµ kh«ng ®ång ®Òu ë tõng khu vùc v¨n ho¸, tõng l·nh thæ, quèc gia - d©n
téc hay trªn ph¹m vi toµn cÇu.
Kh¸i niÖm qu¸ tr×nh v¨n häc cßn chØ ra c¶ cÊu tróc cña b¶n th©n v¨n
häc. §ã lµ mét cÊu tróc phøc t¹p võa bao gåm toµn thÓ c¸c t¸c phÈm v¨n häc,
mäi h×nh thøc l−u gi÷ vµ truyÒn b¸ v¨n häc, mäi thµnh tè cña ®êi sèng v¨n
häc, l¹i võa chøa ®ùng tÊt c¶ nh÷ng mèi quan hÖ ®a chiÒu gi÷a c¸c bé phËn
v¨n häc vµ gi÷a v¨n häc víi c¸c lo¹i h×nh nghÖ thuËt, c¸c h×nh th¸i ý thøc x·
héi kh¸c. Sù thay ®æi cña ý thøc v¨n häc, h×nh thøc v¨n häc, sù biÕn ®éng
trong c¸ch tiÕp nhËn v¨n häc lµ nh÷ng bé phËn kh«ng thÓ t¸ch rêi cña qu¸
tr×nh v¨n häc, thËm chÝ ®©y lµ nh÷ng bé phËn c¬ b¶n nhÊt.
- Khi xem xÐt mét hiÖn t−îng v¨n häc cô thÓ, ph¶i x¸c ®Þnh ®−îc vÞ trÝ
cña nã trong qu¸ tr×nh v¨n häc. §Æc biÖt lµ ph¶i ®Æt nã trong tiÕn tr×nh v¨n häc.
“Nghiªn cøu v¨n häc ViÖt Nam tõ sau 1975 kh«ng thÓ kh«ng ®Æt nã
vµo tiÕn tr×nh v¨n häc d©n téc thÕ kû XX vµ tiÕp nèi liÒn m¹ch sang thÕ kû XXI.
Nh×n trªn ®¹i thÓ, v¨n häc ViÖt Nam thÕ kû XX cã ba chÆng ®−êng lín: Tõ ®Çu
thÕ kû ®Õn 1945 - v¨n häc chuyÓn tõ ph¹m trï trung ®¹i sang nÒn v¨n häc hiÖn
®¹i (mµ 30 n¨m ®Çu lµ giai ®o¹n giao thêi); tõ n¨m 1945 ®Õn 1975 - v¨n häc
c¸ch m¹ng ph¸t triÓn trong ®iÒu kiÖn hai cuéc kh¸ng chiÕn, vµ tõ sau 1975
2
v¨n häc thêi hËu chiÕn vµ ®æi míi. Ba chÆng ®−êng nãi trªn cña v¨n häc thÕ
kû XX lµ sù tiÕp nèi cña dßng ch¶y v¨n häc d©n téc, võa cã sù biÕn ®æi t¹o ra
c¸c b−íc ngoÆt, võa cã sù kÕ tôc chø kh«ng ph¶i lµ nh÷ng ®øt g·y.” (NguyÔn
V¨n Long - Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n trong nghiªn cøu lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam
giai ®o¹n tõ sau 1975, NXB Gi¸o dôc 2009).
Quan niÖm v¨n häc sau 1975 ®Õn nay lµ mét thêi kú hay mét giai ®o¹n
cÇn ph¶i c¨n cø vµo c¸c quy luËt cña qu¸ tr×nh v¨n häc (quy luËt tiÕp nhËn t¸c
®éng cña ®êi sèng vµ lÞch sö; quy luËt kÕ thõa vµ c¸ch t©n; quy luËt giao l−u);
sù chi phèi cña hÖ ý thøc, t− t−ëng thêi ®¹i; sù ®ãng gãp vÒ néi dung vµ h×nh
thøc…
Qu¸ tr×nh vËn ®éng vµ ®æi míi cña v¨n häc ViÖt Nam sau 1975, cã sù
®ãng gãp ®¸ng kÓ vÒ néi dung vµ h×nh thøc nghÖ thuËt. ®ã lµ kÕt qu¶ cña qu¸
tr×nh tiÕp nhËn sù t¸c ®éng cña ®êi sèng vµ lÞch sö, cã sù kÕ thõa nh÷ng gi¸ trÞ
tinh hoa cña v¨n häc truyÒn thèng vµ cã ®iÒu kiÖn héi nhËp víi v¨n ho¸ thÕ
giíi. Nh−ng kh«ng thÓ phñ nhËn nã vÉn chÞu sù chi phèi cña lý t−ëng d©n chñ
v« s¶n. Nãi mét c¸ch cô thÓ lµ nã vÉn chÞu sù t¸c ®éng cña ®−êng lèi v¨n ho¸
v¨n nghÖ cña §¶ng (trong thêi kú ®æi míi).
ViÖc ®¸nh gi¸ c«ng cuéc ®æi míi ®Ó kh¼ng ®Þnh vµ thóc ®Èy nh÷ng t×m
tßi kh¸m ph¸ cña v¨n häc sau 1975 cÇn ph¶i cã th¸i ®é nghiªm tóc vµ khoa
häc. Kh«ng qu¸ nhÊn m¹nh nh÷ng kh¸c biÖt, thËm chÝ lµ sù ®èi lËp, ®Ó råi
®o¹n tuyÖt víi giai ®o¹n v¨n häc tr−íc ®ã. §iÒu nµy dÉn ®Õn mét th¸i ®é ®Þnh
kiÕn, thiÕu kh¸ch quan ®èi víi di s¶n v¨n häc tr−íc 1975. “Sù kh¸c biÖt cña
hai chÆng ®−êng v¨n häc tr−íc vµ sau 1975 lµ ®iÒu hiÓn nhiªn, cã thÓ thÊy
trªn rÊt nhiÒu ph−¬ng diÖn. Nh−ng ph¶i ch¨ng gi÷a hai chÆng ®−êng ®ã lµ sù
c¾t l×a, kh«ng cã chót tiÕp nèi nµo?” (NguyÔn V¨n Long - Mét sè vÊn ®Ò c¬
b¶n trong nghiªn cøu lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam giai ®o¹n tõ sau 1975, NXB
Gi¸o dôc 2009). Thµnh tùu vµ h¹n chÕ cña nÒn v¨n häc ba m−¬i n¨m chiÕn
tranh (1945 - 1975) kh«ng ph¶i lµ kh«ng gãp phÇn chuÈn bÞ vµ kÝch thÝch sù
®æi míi v¨n häc sau 1975. V¨n häc 10 n¨m sau khi n−íc nhµ thèng nhÊt
(1975 - 1985) ®· thÓ hiÖn râ quy luËt kÕ thõa cña v¨n häc chÆng ®−êng tr−íc.
Nh×n trªn tiÕn tr×nh v¨n häc thÕ kØ XX vµ nh÷ng n¨m ®Çu cña thÕ kû
XXI, cã thÓ thÊy h−íng vËn ®éng c¬ b¶n, xuyªn suèt c¸c chÆng ®−êng v¨n
häc lµ vÊn ®Ò hiÖn ®¹i ho¸, d©n chñ ho¸. “Xu h−íng Êy cã bÞ lÊn ¸t bëi yªu cÇu
c¸ch m¹ng ho¸ vµ hiÖn ®¹i ho¸ trong giai ®o¹n 1945 - 1975, nh−ng ®· trë l¹i
thµnh mét nhu cÇu vµ h−íng vËn ®éng cña v¨n häc sau 1975…” (NguyÔn V¨n
Long - Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n trong nghiªn cøu lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam giai
®o¹n tõ sau 1975, NXB Gi¸o dôc 2009).
3
- Nghiªn cøu v¨n häc ViÖt Nam kh«ng thÓ kh«ng ®Ò cËp ®Õn sù giao
l−u, ¶nh h−ëng ®èi víi c¸c nÒn v¨n häc kh¸c.
V¨n häc ViÖt Nam cuèi thÕ kû XIX sang ®Çu thÕ kû XX, chuyÓn tõ
ph¹m trï v¨n häc trung ®¹i sang v¨n häc hiÖn ®¹i ®· tõng bÞ ¶nh h−ëng nÒn
v¨n ho¸ ph−¬ng T©y (Anh, Ph¸p). Sù ¶nh h−ëng ®ã Ýt nhiÒu phô thuéc vµo
®iÒu kiÖn kinh tÕ, x· héi - lÞch sö. Sang chÆng ®−êng tõ 1945 ®Õn 1975, sù
giao l−u v¨n häc vÉn tån t¹i nh−ng mang tÝnh chÊt khu vùc. Nã chØ giíi h¹n
trong quan hÖ víi nÒn v¨n häc c¸c n−íc x· héi chñ nghÜa.
V¨n häc ViÖt Nam tõ sau 1975, nhÊt lµ tõ gi÷a nh÷ng n¨m 80 trë ®i,
trong xu thÕ ®a cùc hãa quan hÖ quèc tÕ, v¨n hãa nãi chung vµ v¨n häc nãi
riªng, giao l−u v¨n häc kh«ng cßn dõng l¹i trong c¸c n−íc x· héi chñ nghÜa
mµ ®· tõng b−íc thay ®æi. Nã më réng sù giao l−u, sù héi nhËp víi nÒn v¨n
häc nh©n lo¹i, mang tÝnh toµn cÇu.
Trong qu¸ tr×nh giao l−u Êy, v¨n häc sau 1975 kh«ng chØ cã tiÕp thu mµ
cßn cã nh÷ng ®ãng gãp nhÊt ®Þnh cho nÒn v¨n häc chung cña nh©n lo¹i.
“Ch¼ng lÏ ViÖt Nam ngµy nay chØ h−ëng cña thiªn h¹ mµ kh«ng lµm ra ®−îc
c¸i g× gãp vµo cña chung cña thiªn h¹'' (NguyÔn Minh Ch©u - H·y ®äc lêi ai
®iÕu cho mét giai ®o¹n v¨n nghÖ minh häa - V¨n nghÖ, Hµ Néi sè 49&50,
12/1987).
1.2. Sù vËn ®éng cña v¨n häc ViÖt Nam tõ sau 1975 ®Õn nay
Sù vËn ®éng cña nÒn v¨n häc ViÖt Nam tõ 1975 ®Õn nay cã thÓ t¹m chia
thµnh ba chÆng ®−êng: Tõ 1975 ®Õn 1985 lµ thêi kú chuyÓn tiÕp tõ v¨n häc sö
thi thêi chiÕn tranh sang v¨n häc thêi hËu chiÕn; tõ 1986 ®Õn ®Çu thËp kû 90 lµ
thêi kú v¨n häc ®æi míi s«i næi, m¹nh mÏ, g¾n liÒn víi chÆng ®Çu cña c«ng
cuéc ®æi míi ®Êt n−íc; tõ 1993 ®Õn nay, v¨n häc trë l¹i víi nh÷ng quy luËt
b×nh th−êng vµ h−íng sù quan t©m nhiÒu h¬n vµo nh÷ng c¸ch t©n nghÖ thuËt.
- Tõ sau th¸ng 4 n¨m 1975 ®Õn 1985
§©y lµ chÆng ®−êng chuyÓn tiÕp tõ nÒn v¨n häc c¸ch m¹ng trong chiÕn
tranh sang nÒn v¨n häc cña thêi kú hËu chiÕn. TÝnh chÊt chuyÓn tiÕp nµy thÓ
hiÖn râ ë c¶ ®Ò tµi, c¶m høng, c¸c ph−¬ng thøc nghÖ thuËt vµ c¶ quy luËt vËn
®éng cña v¨n häc.
N¨m n¨m ®Çu sau khi n−íc nhµ thèng nhÊt (1975 - 1980), nÒn v¨n häc
vÒ c¬ b¶n vÉn tiÕp tôc nguån m¹ch c¶m høng cña thêi kú chiÕn tranh chèng
Mü cøu n−íc. Nã nh− mét cç xe khæng lå ®ang ch¹y theo qu¸n tÝnh v−ît qua
ranh giíi lÞch sö. Tuy ®· cã nh÷ng thay ®æi vµ nh÷ng b−íc ph¸t triÓn míi, c¶ ë
v¨n xu«i vµ th¬ nh−ng ®Ò tµi chiÕn tranh vµ khuynh h−íng sö thi vÉn hÕt søc
næi tréi. Nh÷ng t¸c phÈm ®· ®Ó l¹i dÊu Ên nh− M¸u vµ Hoa (Tè H÷u), Nh÷ng
4
ng−êi ®i tíi biÓn (Thanh Th¶o), §−êng tíi thµnh phè (H÷u thØnh); C¬n giã lèc
(KhuÊt Quang Thôy), N¾ng ®ång b»ng (Chu Lai), §Êt tr¾ng (NguyÔn Träng
O¸nh), N¨m hoµ b×nh ®Çu tiªn (NguyÔn M¹nh TuÊn), MiÒn ch¸y (NguyÔn
Minh Ch©u)…
Trong nh÷ng n¨m ®Çu thËp kû t¸m m−¬i (1981 - 1985), t×nh h×nh kinh
tÕ, x· héi cña ®Êt n−íc gÆp nhiÒu khã kh¨n chång chÊt vµ r¬i vµo khñng ho¶ng
ngµy cµng trÇm träng. NÒn v¨n häc còng ch÷ng l¹i vµ kh«ng Ýt ng−êi viÕt l©m
vµo t×nh tr¹ng bèi rèi, kh«ng t×m thÊy ph−¬ng h−íng s¸ng t¸c. ý thøc nghÖ
thuËt cña sè ®«ng ng−êi viÕt vµ c«ng chóng ®éc gi¶ ch−a chuyÓn biÕn kÞp víi
thùc tiÔn x· héi. Nh÷ng quan niÖm vµ c¸ch tiÕp cËn hiÖn thùc vèn quen thuéc
trong thêi kú tr−íc ®· tá ra bÊt cËp tr−íc hiÖn thùc míi vµ ®ßi hái míi. Nh−ng
v¨n häc ®· tõng b−íc t×m c¸ch tiÕp cËn, kh¸m ph¸ vµ thÓ hiÖn ®êi sèng míi
sao cho phï hîp vµ thÝch nghi nhÊt. §iÒu ®ã ®· ®−îc kh¼ng ®Þnh b»ng sù hiÖn
diÖn cña mét sè c©y bót tiªn phong nh¹y c¶m víi cuéc sèng, ®i vµo kh¸m ph¸
nh÷ng vÊn ®Ò hiÖn thùc ®ang n¶y sinh nh−: NguyÔn Kh¶i (GÆp gì cuèi n¨m,
Thêi gian cña ng−êi), NguyÔn M¹nh TuÊn (§øng tr−íc biÓn), Ma V¨n Kh¸ng
(Mïa l¸ rông trong v−ên), D−¬ng Thu H−¬ng (Bªn kia bê ¶o väng, ChuyÖn
t×nh kÓ tr−íc lóc r¹ng ®«ng), ChÕ Lan Viªn (Hoa trªn ®¸), NguyÔn Duy (¸nh
tr¨ng), ý Nhi (Ng−êi ®µn bµ ngåi ®an), Thanh Th¶o (Nh÷ng ngän sãng mÆt
trêi, Khèi vu«ng Ru-bÝch)... L−u Quang Vò (Hån Tr−¬ng Ba da hµng thÞt) …
V¨n häc cã khuynh h−íng trë vÒ víi ®êi sèng th−êng nhËt.
- Tõ 1986 ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m chÝn m−¬i
§−êng lèi ®æi míi t¹i §¹i héi VI cña §¶ng vµ tiÕp theo ®ã lµ NghÞ
quyÕt 05 cña Bé ChÝnh trÞ, cuéc gÆp cña nguyªn Tæng BÝ th− NguyÔn V¨n
Linh víi ®¹i diÖn giíi v¨n nghÖ sÜ (1987) nh− mét luång giã míi thæi vµo ®êi
sèng v¨n häc nghÖ thuËt. §iÒu ®ã më ra thêi kú míi cña v¨n häc ViÖt Nam.
“NhiÖt t×nh ®æi míi x· héi, kh¸t väng d©n chñ vµ tinh thÇn nh×n th¼ng
vµo sù thËt ®· lµ nh÷ng ®éng lùc tinh thÇn cho v¨n häc cña thêi kú ®æi míi
ph¸t triÓn m¹nh mÏ, s«i næi. Sù ®æi míi ý thøc nghÖ thuËt n»m ë chiÒu s©u cña
®êi sèng v¨n häc, nã võa lµ kÕt qu¶ võa lµ ®éng lùc cho nh÷ng t×m tßi ®æi míi
trong s¸ng t¸c, ®ång thêi l¹i t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn sù tiÕp nhËn cña c«ng
chóng v¨n häc. T− duy v¨n häc míi ®· dÇn h×nh thµnh, lµm thay ®æi c¸c quan
niÖm vÒ chøc n¨ng cña v¨n häc, vÒ mèi quan hÖ gi÷a v¨n häc vµ ®êi sèng, nhµ
v¨n vµ b¹n ®äc, vÒ sù tiÕp nhËn v¨n häc. §ång thêi sù ®æi míi t− duy nghÖ
thuËt còng thóc ®Èy m¹nh mÏ nh÷ng sù t×m kiÕm, thÓ nghiÖm vÒ c¸ch tiÕp cËn
thùc t¹i, vÒ c¸c thñ ph¸p vµ bót ph¸p nghÖ thuËt, ph¸t huy c¸ tÝnh vµ phong
5
c¸ch c¸ nh©n cña nhµ v¨n.” (NguyÔn V¨n Long - Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n trong
nghiªn cøu lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam giai ®o¹n tõ sau 1975, NXB Gi¸o dôc
2009).
Khuynh h−íng nhËn thøc l¹i hiÖn thùc víi c¶m høng phª ph¸n trªn tinh
thÇn nh©n b¶n ®· ph¸t triÓn m¹nh vµo nöa cuèi nh÷ng n¨m 80 vµ ®Çu nh÷ng
n¨m 90 cña thÕ kû XX. V¨n xu«i cã sù xuÊt hiÖn cña c¸c t¸c phÈm vµ t¸c gi¶
tiªu biÓu: Thêi xa v¾ng cña Lª Lùu, Cá lau cña NguyÔn Minh Ch©u, T−íng vÒ
h−u cña NguyÔn Huy ThiÖp, BÕn kh«ng chång cña D−¬ng H−íng, M¶nh ®Êt
l¾m ng−êi nhiÒu ma cña NguyÔn Kh¾c Tr−êng, §¸m c−íi kh«ng cã giÊy gi¸
thó cña Ma V¨n Kh¸ng… Th¬ ca tuy kh«ng thËt sù s«i ®éng nh− v¨n xu«i
nh−ng còng cã thÓ nh¾c ®Õn mét sè c©y bót cã dÊu Ên nh− H÷u ThØnh, NguyÔn
Duy, Thanh Th¶o, Phïng Kh¾c B¾c, D− ThÞ Hoµn…
- Tõ 1993 ®Õn nay
V¨n häc trë l¹i víi nh÷ng quy luËt b×nh th−êng vµ h−íng sù quan t©m
nhiÒu h¬n vµo nh÷ng c¸ch t©n nghÖ thuËt.
“…V¨n häc quan t©m nhiÒu h¬n ®Õn sù ®æi míi cña chÝnh nã, mÆc dï
vÉn kh«ng ®i ra khái xu h−íng d©n chñ hãa. §©y lµ lóc v¨n häc trë vÒ víi ®êi
sèng th−êng nhËt vµ vÜnh h»ng, ®ång thêi cã ý thøc vµ nhu cÇu tù ®æi míi vÒ
h×nh thøc nghÖ thuËt, ph−¬ng thøc thÓ hiÖn h¬n bao giê hÕt. Tuy Ýt cã nh÷ng
t¸c phÈm g©y ®−îc nh÷ng "có sèc" trong d− luËn, trë thµnh nh÷ng hiÖn t−îng
thu hót ®«ng ®¶o c«ng chóng, nh−ng hÇu nh− ë thÓ lo¹i nµo còng cã sù t×m
tßi, tù ®æi míi. Tuy nhiªn, t×nh tr¹ng cã phÇn trÇm l¾ng cña ®êi sèng v¨n häc
n−íc nhµ gÇn ®©y lµ ®iÒu cã thùc. §iÒu ®ã ph¶i ®−îc c¾t nghÜa tõ nhiÒu
nguyªn nh©n, kÓ c¶ do sù h¹n chÕ cña chÝnh ng−êi cÇm bót. Kh«ng Ýt t¸c gi¶,
sau mét vµi t¸c phÈm ban ®Çu ®−îc ®¸nh gi¸ cao th× ®· dõng l¹i, kh«ng tù
v−ît ®−îc m×nh, ®æi míi chÝnh m×nh ®Ó ®¹t ®−îc nh÷ng thµnh c«ng míi”
(NguyÔn V¨n Long - Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n trong nghiªn cøu lÞch sö v¨n häc
ViÖt Nam giai ®o¹n tõ sau 1975, NXB Gi¸o dôc 2009).
2. V¨n häc ViÖt Nam sau 1975 trong xu thÕ héi nhËp
2.1. Giao l−u v¨n häc lµ xu thÕ tÊt yÕu cña thêi kú héi nhËp
LÞch sö nh©n lo¹i ®· kh¼ng ®Þnh giao l−u v¨n ho¸ lµ mét xu h−íng tÊt
yÕu cña mäi thêi kú héi nhËp. Héi nhËp vÒ kinh tÕ, x· héi bao giê còng kÐo
theo sù héi nhËp vÒ v¨n hãa. Cã sù héi nhËp vÒ v¨n hãa ¾t h¼n cã sù héi nhËp
vÒ v¨n häc. VÝ dô §Õ quèc La M· sau khi chinh phôc Hy L¹p, ®· t¹o ra mét
nÒn v¨n hãa Hy-La næi tiÕng. Kho tµng thÇn tho¹i Hy L¹p ®· ®−îc La M· tiÕp
thu gÇn nh− toµn bé, biÕn thµnh thÇn tho¹i Hy L¹p-La M·. GÇn 1000 n¨m B¾c
thuéc, nÒn v¨n hãa ViÖt Nam Ýt nhiÒu chÞu ¶nh h−ëng vµ tiÕp thu v¨n hãa