Chñ ®Ò 1
D¢N Sè HäC Vµ MéT Sè TH¦íC §O C¥ B¶N
+ Môc ®Ých yªu cÇu:
- Trang bÞ cho häc viªn nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vÒ d©n sè,
D©n sè häc, c¸c qu¸ tr×nh d©n sè, thíc ®o c¬ b¶n cña D©n sè häc
dïng trong nghiªn cøu vÒ d©n sè. Trªn c¬ së ®ã häc viªn hiÓu, n¾m
®îc kiÕn thøc c¬ b¶n vËn dông trong häc tËp, thi kiÓm tra vµ gi¶i mét
sè bµi tËp cña D©n sè häc
+ Néi dung:
I. §èi tîng, chøc n¨ng, nhiÖm vô vµ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu cña D©n
sè häc
II. Mét sè thíc ®o c¬ b¶n cña D©n sè häc
+ Thêi gian lªn líp: 2 tiÕt
+ Ph¬ng ph¸p: Ph©n tÝch, diÔn gi¶ng
+ Tµi liÖu nghiªn cøu:
1. Gi¸o tr×nh d©n sè - kÕ ho¹ch ho¸ gia ®×nh, Nxb Q§ND. 1996
2. D©n sè häc, Häc viÖn CTQG HCM. 2004
3. TËp bµi gi¶ng D©n sè - M«i trêng ph¸t triÓn vµ n©ng cao nhËn
thøc giíi.
Néi dung
I. §èi tîng, chøc n¨ng, nhiÖm vô vµ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu
cña D©n sè häc
1. §èi tîng nghiªn cøu cña D©n sè häc
a. Mét sè tiÒn ®Ò ra ®êi cña D©n sè häc
Tõ xa ®· cã nh÷ng häc gi¶ vµ c¸c nhµ t tëng quan t©m ®Õn vÊn
®Ò d©n sè. Næi lªn lµ mét sè quan ®iÓm cã ¶nh hëng ®Õn sù ra ®êi
cña D©n sè häc.
*Quan ®iÓm cña Malthus. ThÕ kû 18 ë ch©u ¢u (1766 – 1843)
®· c«ng bè t¸c phÈm: VÒ c¸c nguyªn lý d©n sè vµ ¶nh hëng cña nã
®èi víi sù hoµn thiÖn x· héi trong t¬ng lai cña Malthus.
Trong ®ã «ng cho r»ng, d©n sè lµ vÊn ®Ò sinh häc lµ vËn ®éng
tù nhiªn, lµ hµnh ®éng b¶n n¨ng cña con ngêi, x· héi kh«ng thÓ can
thiÖp vµo c¸c qu¸ tr×nh d©n sè, do ®ã t×nh tr¹ng d©n sè t¨ng nhanh,
nªn ®ãi nghÌo, bÖnh tËt lµ tÊt yÕu.
§Ó h¹n chÕ t¨ng nhanh d©n sè ph¶i t¨ng tuæi kÕt h«n, ®Ó cho
nghÌo ®ãi, bÖnh dÞch vµ tiÕn hµnh chiÕn tranh ®Ó gi¶m bít d©n sè
lµ ®iÒu cÇn thiÕt.
+ Quan ®iÓm cña Malthus ®· chØ ra nguyªn nh©n cña sù mÊt
c©n b»ng vÒ d©n sè vµ hÖ qu¶ ®èi víi kinh tÕ - x· héi.
+ §a ra gi¶i ph¸p gi¶i quyÕt c©n b»ng d©n sè ®èi víi ph¸t triÓn kinh
tÕ - x· héi, nhng quan ®iÓm cña ¤ng lµ sai lÇm mang tÝnh cùc ®oan, v«
nh©n ®¹o.
*Lý thuyÕt d©n sè tèi u cho r»ng d©n sè thÕ giíi cã ba lo¹i, bao
gåm
+ C¸c d©n téc cã d©n sè qu¸ Ýt, c¸c d©n téc cã d©n sè qu¸ ®«ng
vµ c¸c d©n téc cã d©n sè võa ph¶i lµ lo¹i tèi u.
+ V× vËy, híng c¸c d©n téc trªn thÕ giíi cÇn ph¶i duy tr× mét sè
lîng d©n sè tèi u lµ ®iÒu cÇn thiÕt.
*Lý thuyÕt qu¸ ®é d©n sè, xuÊt hiÖn ë T©y ¢u víi nh÷ng níc ®·
chuyÓn tr¹ng th¸i d©n sè tõ cæ ®iÓn sang d©n sè hiÖn ®¹i.
§©y lµ lý thuyÕt ph¶n ¸nh qu¸ tr×nh biÕn ®æi d©n sè tõ tr¹ng th¸i
c©n b»ng nµy sang tr¹ng th¸i c©n b»ng kh¸c hîp lý h¬n trªn c¬ së biÕn
®æi cña kinh tÕ – x· héi tõ n«ng nghiÖp sang c«ng nghiÖp hiÖn ®¹i.
Quan ®iÓm nµy ®a ra c¸ch nh×n tæng qu¸t, cÇn thiÕt cho nghiªn cøu
D©n sè häc. ThuyÕt qu¸ ®é d©n sè chØ ra qu¸ tr×nh ph¸t triÓn d©n sè
theo 3 thêi kú ®ã lµ: Tríc qu¸ ®é; thêi kú qu¸ ®é; thêi kú sau qu¸ ®é.
*T tëng cña C.M¸c (1818 – 1883), trong HÖ t tëng §øc C. M¸c vµ
Ph.¡ng ghen ®· viÕt: Theo quan niÖm duy vËt th× suy cho cïng, s¶n
xuÊt ra cña ci vËt chÊt lµ yÕu tè quyÕt ®Þnh sù ph¸t triÓn lÞch sö.
BiÓu hiÖn ë 2 d¹ng:
+ Mét lµ, s¶n xuÊt ra nh÷ng t liÖu sinh ho¹t, thøc ¨n, quÇn ¸o, nhµ
ë vµ c¸c vËt dông sinh ho¹t kh¸c
+ Hai lµ, s¶n xuÊt ra chÝnh b¶n th©n con ngêi lµ sù tiÕp tôc nßi
gèng.
Tõ ®ã, C. M¸c cho r»ng, Nhµ níc cÇn cã tr¸ch nhiÖm x¸c ®Þnh
ph¸t triÓn d©n sè mét c¸ch hîp lý ®Ó t¹o ra sù ph¸t triÓn cho x· héi. Nh
vËy viÖc kh¼ng ®Þnh râ s¶n xuÊt vËt chÊt quyÕt ®Þnh trùc tiÕp sù tån
t¹i cña x· héi, t¸i s¶n xuÊt ra con ngêi lµ tiÒn ®Ò cña t¸i s¶n xuÊt vËt
chÊt.
Con ngêi cã ®ñ kh¶ n¨ng ®iÒu tiÕt c¸c qu¸ tr×nh d©n sè hîp lý
nh»m phôc vô tÝch cùc cho sù ph¸t triÓn, n©ng cao ®êi sèng vËt chÊt
tinh thÇn cña nh©n d©n. §©y lµ t tëng khoa häc mang tÝnh kinh ®iÓn
vÒ mèi quan hÖ gi÷a d©n sè vµ ph¸t triÓn lµm tiÒn ®Ò cho nghiªn cøu
D©n sè häc.
b. §èi tîng nghiªn cøu cña D©n sè häc.
- D©n sè häc lµ khoa häc nghiªn cøu vÒ d©n sè bao gåm quy
m«, thµnh phÇn, ph©n bè, sù gia t¨ng d©n sè vµ nh÷ng ®Æc trng kh¸c
vÒ d©n sè víi kinh tÕ - x· héi còng nguyªn nh©n, hËu qu¶ cña sù thay
®æi nh÷ng yÕu tè trªn.
Nói cách khác, Dân s h c là khoa h c v dân s , có nhi m v nghiênố ọ ọ ề ố ệ ụ
c u các quy lu t tái s n xu t dân c trong nh ng đi u ki n l ch s , kinh tứ ậ ả ấ ư ữ ề ệ ị ử ế
xã h i c th trên m t lãnh th nh t đnh.ộ ụ ể ộ ổ ấ ị
Tuy có nhi u đnh nghĩa v Dân s h c c a nhi u nhà nghiên c u khácề ị ề ố ọ ủ ề ứ
nhau đa ra, nh ng chung quy l i, các đnh nghĩa đu có m t s đi mư ư ạ ị ề ộ ố ể
chung nh t đnh: Dân s h c là môn khoa h c xã h i đc l p, nghiên c uấ ị ố ọ ọ ộ ộ ậ ứ
tính quy lu t c a tái s n xu t dân c thông qua các ch báo c b n nh sinh,ậ ủ ả ấ ư ỉ ơ ả ư
t , chuy n c , hôn nhân... và các đi u ki n kinh t xã h i liên quan đn nó.ử ể ư ề ệ ế ộ ế
- §èi tîng nghiªn cøu cña D©n sè häc: Khoa häc D©n sè häc cã
®èi tîng nghiªn cøu lµ qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt d©n sè; nghiªn cøu tÝnh
quy luËt cña qu¸ tr×nh d©n sè trong mèi liªn hÖ víi c¸c ®iÒu kiÖn kinh
tÕ x· héi cô thÓ.
- Mèi quan hÖ gi÷a D©n sè häc víi c¸c m«n khoa häc kh¸c.
D©n sè häc lu«n cã mèi quan hÖ víi c¸c m«n khoa häc kh¸c nh:
D©n téc häc, Sö häc, X· héi häc, T©m lý häc, Sinh häc, Y häc,
ChÝnh trÞ, Ph¸p luËt, §Þa lý
2. Chøc n¨ng cña D©n sè häc
a. Chøc n¨ng thÕ giíi quan cña D©n sè häc
- Cung cÊp nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n cña qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt
d©n sè.
- Trang bÞ c¸ch xem xÐt toµn diÖn, lÞch sö, cô thÓ, khoa häc
vÒ qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt d©n sè mét c¸ch ®óng ®¾n trong ®êi sèng
thùc tiÔn.
b. Chøc n¨ng dù b¸o
- Qua nghiªn cøu vÒ c¸c qu¸ tr×nh d©n sè trong lÞch sö; trong
hiÖn t¹i, t×m ra tÝnh quy luËt vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña c¸c qu¸ tr×nh
d©n sè, còng nh mèi liªn hÖ cña c¸c qu¸ tr×nh nµy víi ®iÒu kiÖn kinh
tÕ - x· héi cô thÓ.
- §a ra nh÷ng dù b¸o khoa häc vÒ c¸c qu¸ tr×nh d©n sè trong
giai ®o¹n tiÕp theo.
c. Chøc n¨ng tæ chøc qu¶n lý x· héi
- D©n sè häc cung cÊp luËn cø khoa häc cho ho¹ch ®Þnh
chÝnh s¸ch d©n sè thÕ giíi, khu vùc, quèc gia.
- D©n sè häc cßn tham gia vµo viÖc ®Þnh híng d luËn x· héi,
®iÒu chØnh hµnh vi, híng dÉn hµnh ®éng cña c¸ nh©n vµ céng ®ång
x· héi theo c¸c chuÈn mùc, hµnh vi d©n sè ®óng ®¾n.
3. NhiÖm vô cña D©n sè häc
D©n sè häc cã c¸c nhiÖm vô c¬ b¶n lµ:
a. Nghiªn cøu c¸c qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt d©n sè
- Qu¸ tr×nh sinh s¶n, tö vong, di d©n
- Qua ®ã, lµm phong phó thªm nhËn thøc vÒ vÊn ®Ò d©n sè .
b. Nghiªn cøu lµm râ c¸c nh©n tè t¸c ®éng ®Õn c¸c qu¸ tr×nh
d©n sè
D©n sè häc lµm râ mèi quan hÖ gi÷a d©n sè vµ ph¸t triÓn kinh tÕ
- x· héi..
c. Nghiªn cøu, ®Ò xuÊt nh÷ng gi¶i ph¸p nh»m n©ng cao chÊt lîng
d©n sè
Th«ng qua viÖc ®Èy m¹nh c¸c ho¹t ®éng truyÒn th«ng d©n sè
®Ó n©ng cao d©n trÝ, ý thøc ph¸p luËt trong thùc hiÖn chÝnh s¸ch
d©n sè cña toµn x· héi,
4. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu cña D©n sè häc.