SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC
SINH QUA MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP
DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG
CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 10
THPT
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong xu thế hội nhập và phát triển, thế kỉ XXI đòi hỏi con người phải
luôn năng động, sáng tạo; có khả năng tìm kiếm, xử lí thông tin và ứng phó với
các tình huống trong đời sống. Nhằm đáp ứng yêu cầu này, mục tiêu giáo dục
phổ thông của nước ta đã chuyển từ chủ yếu là trang bị kiến thức cho học sinh
(HS) sang trang bị những năng lực cần thiết cho các em, đặc biệt là năng lực
hành động, năng lực thực tiễn. Vì vậy, việc đổi mới phương pháp giảng dạy
cũng là tất yếu nhằm phát huy tính tích cực của học sinh. Với bản chất là hình
thành và phát triển cho HS khả năng làm chủ bản thân, khả năng ứng xử phù
hợp với những tình huống, phương pháp giáo dục kĩ năng sống (KNS) rõ ràng
là một trong những phương pháp ưu thế đáp ứng mục tiêu giáo dục hiện nay.
Hơn nữa, rèn luyện KNS cho HS còn được xác định là một trong những nội
dung cơ bản của Phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, HS tích
cực” trong các trường phổ thông, giai đoạn 2008-2013 do Bộ Giáo dục và Đào
tạo chỉ đạo.
Giáo dục KNS là một yêu cầu cấp thiết đối với thế hệ trẻ. Đó là lí do khiến
giáo dục KNS trở thành xu thế chung của nhiều nước trên thế giới. Dù Ngữ
Văn là một môn học có khả năng đặc biệt trong việc giáo dục KNS cho HS
nhưng thực tế cho thấy vấn đề giáo dục KNS ở trường phổ thông mới chỉ được
chú trọng từ năm học 2010-2011. Do vậy việc làm thế nào để tích hợp nội dung
giáo dục KNS trong nội dung bài học và thông qua các phương pháp triển khai
nội dung bài học đến nay vẫn là sự thử nghiệm tìm đường của các giáo viên
dạy văn.
Bản chất của môn Văn là sự kết hợp giữa tính khoa học và nghệ thuật.
Làm sao để HS vừa cảm thụ, rung động với tác phẩm văn chương lại vừa tích
hợp được các KNS cũng không phải là đơn giản. Hơn nữa, cùng với xu thế
chung của xã hội hiện nay, hầu như học sinh chỉ chú trọng đến các môn học
khoa học tự nhiên và không chú trọng các môn khoa học xã hội. Đây cũng là
tình hình chung của xã hội và chính điều này đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến
việc học tập nói chung cũng như việc tìm hiểu, cảm thụ, rung động với tác
phẩm văn chương nói riêng. Vì vậy, việc thiết kế những bài dạy sao cho vừa
đảm bảo yêu cầu về nội dung vừa giúp HS nhận thức được các giá trị trong
cuộc sống, hình thành lối sống, cách ứng xử có văn hóa trong các tình huống
giao tiếp đa dạng của cuộc sống mà vẫn tạo hứng thú cho học sinh trong một
thời lượng có hạn là vấn đề rất cần thiết đối với người giáo viên Ngữ Văn.
Đối với việc dạy học Văn ở các cấp học nói chung và ở trường THPT nói
riêng, việc làm sao để đảm bảo được nội dung kiến thức bài học mà đồng thời
học sinh lại phải chủ động chiếm lĩnh kiến thức bài học theo yêu cầu đổi mới
về phương pháp hiện nay quả thật là điều không dễ thực hiện. Văn học là khoa
học nhưng cũng là nghệ thuật, vì vậy việc dạy văn đòi hỏi người giáo viên phải
vận dụng nhiều kĩ năng, trong đó không chỉ là kiến thức mà đòi hỏi cả sự sáng
tạo, linh hoạt của người giáo viên ở mỗi bài dạy cụ thể. Sự chuẩn bị kĩ càng
cho việc lên lớp của người giáo viên từ khâu chuẩn bị - tức là phần thiết kế bài
dạy - là một trong những yếu tố góp phần không nhỏ vào hiệu quả của tiết học,
đặc biệt là trong việc vận dụng và phát huy tối đa công năng của các phương
pháp dạy học tích cực trong việc giáo dục KNS cho HS.
Trước thực tế đó, tôi đã tiến hành khảo sát tìm hiểu về phía HS. Cụ thể, tôi
đã phát câu hỏi cho học sinh ở ba lớp 10 mà tôi phụ trách giảng dạy, để cho
các em phát biểu những cảm nhận của mình về những tác dụng của bài học
trong việc rèn luyện KNS. Kết quả cụ thể như sau:
STT
NỘI DUNG CÂU HỎI KẾT QUẢ
1 Theo em, học Văn có giúp em nâng
cao khả năng nhận thức không?
- Có 83/132
- Có nhưng
không thực tế. 49
2 Theo em, học Văn có giúp em điều
chỉnh hành vi không?
Có 67
Không 4
Không biết
(Không trả lời) 41
3 Theo em, học Văn có ý nghĩa không? Có 132/132
4 Theo em, học Văn có cần thiết không? Cần 73
Không c
ần
59
Qua kết quả khảo sát, tôi nhận thấy có sự mâu thuẫn trong nhận thức của
HS khi các em nhận định văn học là môn học bổ ích, có ý nghĩa nhưng có đến
37,12% HS cho rằng học văn có giúp em nâng cao khả năng nhận thức nhưng
không thực tế vì các tác phẩm văn học toàn phản ánh những cái đã qua nên chỉ
giúp các em nhìn nhận lại quá khứ mà không giúp các em hội nhập với cuộc
sống hiện đại. Thậm chí có đến 31,1% HS không biết là học Văn có giúp em
điều chỉnh hành vi của mình hay không và 44,70% HS kết luận không cần học
môn Văn là một tỉ lệ không nhỏ. Từ đó ta dễ dàng nhận ra HS cảm nhận được
Văn là môn học có ý nghĩa nhưng còn mơ hồ về khả năng áp dụng thực tiễn
của môn học này. Thực tế ấy khiến người giáo viên dạy Văn không khỏi không
suy nghĩ.
Từ thực trạng trên, để việc dạy học môn Văn nói chung và giảng dạy môn
Văn ở chương trình lớp 10, lớp đầu cấp của khối THPT - HS còn nhiều bỡ ngỡ,
đạt hiệu quả, hấp dẫn, lôi cuốn và tác động tích cực hơn đối với HS nhằm giáo
dục KNS cho các em, chúng tôi đã mạnh dạn cải tiến nội dung, phương pháp
dạy học để nâng cao chất lượng giờ dạy bằng việc áp dụng một số phương
pháp dạy học như: dạy học nhóm, dạy học theo dự án và dạy học thông qua trò
chơi nhằm giúp cho HS phát triển và rèn luyện những kĩ năng cần thiết để hội
nhập cuộc sống một cách chủ động hơn.
Môn Ngữ Văn ở trường phổ thông nói chung và trường trung học phổ
thông (THPT) nói riêng có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu
giáo dục trong xu thế mới. Do đặc trưng của bộ môn, Văn học không chỉ giúp
HS nhận thức mà còn có khả năng điều chỉnh hành vi cũng như nâng cao cảm
quan thẩm mĩ để hướng đến định hình và hoàn thiện nhân cách của mình. Như
vậy, việc giáo dục KNS cho HS không phải đến nay mới có mà vấn đề là bằng
những phương pháp giảng dạy tích cực giáo viên sẽ giúp HS nâng cao KNS
của mình một cách nhẹ nhàng nhưng hết sức sâu sắc.
Từ thực tế dạy học qua nhiều năm và việc rút kinh nghiệm của bản thân
trong quá trình giảng dạy, cũng là để trao đổi với các đồng nghiệp giảng dạy
Ngữ Văn về hướng áp dụng các phương pháp dạy học tích cực để giáo dục
KNS cho HS lớp 10, khối lớp đầu cấp THPT, tôi mạnh dạn trình bày đề tài
“Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh qua một số phương pháp dạy học tích cực
trong chương trình Ngữ Văn lớp 10 trung học phổ thông” mà bản thân tôi nhận
thấy có hiệu quả trong quá trình thực hiện.
II. TỔ CHỨC THỰC HIỆN
1. Cơ sở lí luận
1.1. Quan niệm về kĩ năng sống
Theo WHO (1993) “Năng lực tâm lí xã hội là khả năng ứng phó một
cách có hiệu quả với những yêu cầu và thách thức của cuộc sống. Đó cũng là
khả năng của một cá nhân để duy trì một trạng thái khỏe mạnh về mặt tinh
thần, biểu hiện qua hành vi phù hợp và tích cực khi tương tác với người khác,
với nền văn hóa và môi trường xung quanh. Năng lực tâm lí xã hội có vai trò
quan trọng trong việc phát huy sức khoẻ theo nghĩa rộng nhất về mặt thể chất,
tinh thần và xã hội. KNS là khả năng thể hiện, thực thi năng lực tâm lí xã hội
này”.
Theo UNICEF, giáo dục dựa trên KNS cơ bản là sự thay đổi trong hành
vi hay một sự phát triển hành vi nhằm tạo sự cân bằng giữa kiến thức, thái độ
và hành vi. Ngắn gọn nhất đó là khả năng chuyển đổi kiến thức (phải làm gì)
và thái độ (ta đang nghĩ gì, cảm xúc như thế nào, hay tin tưởng vào giá trị nào)
thành hành động (làm gì và làm như thế nào).
Như vậy, KNS chính là năng lực của mỗi người giúp giải quyết những
nhu cầu và thách thức của cuộc sống một cách có hiệu quả. Việc đưa giáo dục
KNS vào nhà trường cho thấy mục tiêu của giáo dục trong thời kì mới chú
trọng tính hữu dụng, thiết thực của chương trình nhà trường, đồng thời tăng
khả năng đáp ứng yêu cầu đào tạo con người mới năng động, tích cực, tự tin,
hội nhập thành công trong xã hội.
