Tæ CHøC ADDA §AN M¹CH
Trung −¬ng Héi NDVN

1. Ph©n ñ l g× v t¸c dông cña nã nh− thÕ no?
Ph©n ñ l vËt chÊt h÷u c¬ gåm c¸c tn d− c©y trång v chÊt th¶i ®éng vËt
®−îc c¸c vi khuÈn v vi sinh vËt lm hoai môc sau mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh.
Cã nhiÒu lo¹i chÊt h÷u c¬ cã thÓ dïng lm ph©n ñ nh− l¸ c©y, r¬m, r¹ v bÑ rau,
ph©n chuång. Sö dông c¸c nguyªn liÖu ®Çu vo kh¸c nhau sÏ cho nh÷ng thnh
phÈm kh¸c nhau. Ph©n ñ tèt cã mu n©u sÉm, t¬i v cã mïi dÔ chÞu. Ph©n ñ rÊt rÎ
tiÒn, dÔ lm v rÊt cã t¸c dông lm c¶i thiÖn chÊt ®Êt v chÊt l−îng c©y trång.
; Ph©n ñ c¶i thiÖn cÊu tróc ®Êt, lm t¨ng l−îng kh«ng khÝ trong ®Êt, lm cho
®Êt dÔ tho¸t n−íc v gi¶m xãi mßn.
; Ph©n ñ gióp gi÷ Èm cho ®Êt tr¸nh bÞ kh« kiÖt khi gÆp h¹n h¸n.
; Th«ng qua viÖc c¶i thiÖn cÊu tróc ®Êt, ph©n ñ gióp c©y trång hÊp thô dinh
d−ìng trong ®Êt dÔ dng h¬n. Ph©n ñ còng cã thÓ c¶i thiÖn chÊt ®Êt th«ng qua viÖc
bæ sung dinh d−ìng. §iÒu ®ã sÏ gióp t¨ng n¨ng suÊt c©y trång.
; Ph©n ñ cã thÓ lm gi¶m bít s©u bÖnh trong ®Êt còng nh− trªn c©y trång.
C©y trång sÏ kháe m¹nh h¬n nªn nã cã kh¶ n¨ng chèng chÞu s©u bÖnh v nh÷ng
®iÒu kiÖn bÊt thuËn tèt h¬n.
Sö dông ph©n ñ t¨ng c−êng dinh d−ìng cho c©y trång tèt h¬n so víi sö dông
ph©n ho¸ häc. Ph©n ho¸ häc cung cÊp dinh d−ìng cho c©y trång th−êng chØ c¶i
thiÖn n¨ng suÊt c©y trång trong vô ®−îc bãn, nh−ng kh«ng cã t¸c dông trong viÖc
c¶i thiÖn cÊu tróc ®Êt v chÊt ®Êt. Ph©n ñ kh«ng bÞ röa tr«i nh− ph©n ho¸ häc nªn cã
t¸c dông cung cÊp dinh d−ìng cho c©y trång v c¶i t¹o ®Êt trong thêi gian di. C©y
trång ®−îc bãn ph©n ho¸ häc cã søc hÊp dÉn h¬n ®èi víi s©u bÖnh do xanh, non
h¬n. C©y trång ®−îc bãn ph©n ñ sinh tr−ëng chËm h¬n mét chót, nh−ng khoÎ m¹nh
h¬n nªn cã kh¶ n¨ng chèng chÞu sù x©m nhËp cña s©u bÖnh tèt h¬n. Ngoi ra, ph©n
ñ cßn chøa nhiÒu vi sinh vËt cã lîi cã thÓ tÊn c«ng trùc tiÕp s©u hoÆc bÖnh.
2. Kü thuËt ñ ph©n:
Cã nhiÒu nguån vËt liÖu ®−îc t¹o ra trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cã thÓ sö
dông lm ph©n ñ. Lm ph©n ñ sÏ tËn dông ®−îc nh÷ng vËt liÖu l c¸c chÊt th¶i
trong s¶n xuÊt. Mét sè chÊt th¶i còng cã thÓ sö dông cho nh÷ng môc ®Ých kh¸c
nhau. VÝ dô, r¬m, r¹ cã thÓ sö dông lm chÊt ®èt hoÆc nu«i gia sóc. CÇn ph¶i lùa
chän xem cã nªn sö dông chÊt th¶i ny ®Ó ñ ph©n hay kh«ng.
Cã thÓ b¹n ®V lm ph©n ñ.Ti liÖu ny cã thÓ gióp b¹n c¶i tiÕn ph−¬ng ph¸p
cña m×nh. ChÊt h÷u c¬ th−êng ®−îc chÊt ®èng m kh«ng cã sù kiÓm so¸t. Nh− vËy
còng sÏ t¹o thnh ph©n ñ, nh−ng vËt liÖu ñ sÏ mÊt nhiÒu thêi gian ph©n huû h¬n v
mét l−îng lín chÊt dinh d−ìng sÏ bÞ mÊt ®i. NÕu cã thÓ ®Çu t− thêi gian v c«ng
søc kiÓm so¸t ®èng ph©n ñ th× kÕt qu¶ rÊt ®¸ng khÝch lÖ.
Trong ®èng ph©n ñ cã sù kiÓm so¸t, l−îng dinh d−ìng bÞ mÊt ®i sÏ gi¶m
®¸ng kÓ , nªn khi ph©n ñ ®−îc sö dông sÏ cã nhiÒu chÊt dinh d−ìng cung cÊp cho
c©y h¬n. §èng ph©n ñ kiÓu ny th−êng cã nhiÖt ®é ®ñ lín ®Ó tiªu diÖt h¹t cá v
mÇm bÖnh cho c©y trång.
3! Quy tr×nh ñ ph©n:
Cã hai qu¸ tr×nh kh¸c nhau ®Ó ph©n huû chÊt h÷u c¬. Mét lqu¸ tr×nh ph©n
huû h¶o khÝ (nghÜa l cã « xy) cã sù tham gia cña c¸c vi sinh vËt sö dông « xy tõ
kh«ng khÝ hoÆc n−íc. Trong ñ ph©n kiÓu h¶o khÝ, mét l−îng nhiÖt lín ®−îc t¹o ra.
Th«ng th−êng, nhiÖt ®é ®èng ph©n tõ 50 ®Õn 60
0
C, tuy nhiªn còng cã thÓ ®¹t 70
0
C. Ph©n ñ theo kiÓu h¶o khÝ cã chÊt l−îng tèt.
Mét qu¸ tr×nh kh¸c l ph©n huû yÕm khÝ (nghÜa lkh«ng cã « xy). Trong
®iÒu kiÖn yÕm khÝ, nhiÖt ®é kh«ng v−ît qu¸ 45oC. C¸c vi sinh vËt yÕm khÝ kh«ng
ho¹t ®éng trong ®Êt v n−íc cã tån t¹i « xy tù do, m ho¹t ®éng rÊt tÝch cùc trong
m«i tr−êng thiÕu « xy. Chóng h« hÊp b»ng viÖc lÊy « xy tõ vËt chÊt bÞ « xi ho¸.
Còng gièng nh− trong qu¸ tr×nh h¶o khÝ, vi sinh vËt yÕm khÝ sö dông nit¬, phèt pho
v chÊt dinh d−ìng kh¸c ®Ó ph¸t triÓn. Tuy nhiªn, kh«ng gièng qu¸ tr×nh ph©n huû
h¶o khÝ, qu¸ tr×nh ny lm gi¶m l−îng ®¹m h÷u c¬ thnh axit h÷u c¬ v ®¹m
am«ni. C¸c bon tõ c¸c hîp chÊt h÷u c¬ ®−îc gi¶i phãng chñ yÕu d−íi d¹ng khÝ láng
(chñ yÕu l khÝ mª tan hoÆc CH4). Mét l−îng nhá c¸c bon cã thÓ l CO2.
Trong qu¸ tr×nh lªn men yÕm khÝ, c¸c axit h÷u c¬ nh− khÝ láng, axit l¾c tÝch
v axit butiric ®−îc t¹o ra. Nh÷ng chÊt ny cã h¹i ®èi víi c©y trång, v× chóng lm
suy yÕu v c¶n trë sù ph¸t triÓn cña rÔ c©y. Cã mét sè vi khuÈn cã lîi trong sè c¸c
vi khuÈn yÕm khÝ, nh−ng nãi chung, phÇn lín l cã h¹i cho c©y trång n«ng nghiÖp.
Khi c¸c vËt liÖu ®−îc ñ theo kiÓu yÕm khÝ cã thÓ t¹o ra mïi rÊt khã chÞu v× mét sè
hîp chÊt ®−îc t¹o ra (a;m«;ni;¾c v sun;phua hy;®ê;r«) cã mïi thèi ®Æc tr−ng.
Trong ñ ph©n theo kiÓu yÕm khÝ, mÇm bÖnh cã thÓ g©y ra vÊn ®Ò v× kh«ng ®ñ
nhiÖt ®Ó tiªu diÖt chóng, song ñ ph©n theo kiÓu h¶o khÝ l¹i t¹o ra ®ñ nhiÖt.
S¶n phÈm cuèi cïng cña ph©n ñ l mïn, cã nhiÒu mu kh¸c nhau, tõ n©u ®Õn
®en v chøa chñ yÕu l c¸c bon, ngoi ra l ®¹m, mét l−îng nhá phèt pho v sun;
phua. Mïn cã t¸c dông lín ®èi víi víi thnh phÇn lý tÝnh cña ®Êt do c¶i thiÖn cÊu
tróc ®Êt, n©ng cao kh¶ n¨ng hÊp thu v gi÷ n−íc, chèng xãi mßn cña ®Êt, còng nh−
gi÷ chÊt dinh d−ìng d−íi d¹ng dÔ hÊp thu ®èi víi c©y trång. Cã hai lo¹i mïn ®−îc
h×nh thnh th«ng qua qu¸ tr×nh ñ ph©n v khi sö dông sÏ lm cho ®Êt cã tÝnh axit
hoÆc trung tÝnh. Mïn ®−îc h×nh thnh th«ng qua ñ ph©n theo kiÓu h¶o khÝ l trung
tÝnh v rÊt h÷u hiÖu trong viÖc t¨ng ®é mu mì cho ®Êt. Tuy nhiªn, mïn ®−îc h×nh
thnh qua qu¸ tr×nh ph©n hñy yÕm khÝ cã tÝnh axit trong tù nhiªn nªn sÏ lm t¨ng
®é chua cña ®Êt.
4! C¸c vi sinh vËt tham gia vo trong qu¸ tr×nh ph©n huû.
Trong c¸c giai ®o¹n ®Çu cña qu¸ tr×nh "h¶o khÝ", phÇn lín vi khuÈn lm viÖc.
Nh−ng trong c¸c giai ®o¹n sau, c¸c sinh vËt lín h¬n nh− nÊm, rÖp, rÕt, nhÖn, giun
®Êt sÏ trî gióp qu¸ tr×nh ph©n huû.
HÇu hÕt c¸c sinh vËt tham gia qu¸ tr×nh ph©n huû cã kÝch th−íc nhá kh«ng
thÓ nh×n thÊy b»ng m¾t th−êng. C¸c sinh vËt ny cÇn n−íc, kh«ng khÝ v chÊt h÷u
c¬ ®Ó tån t¹i. Chóng ¨n chÊt h÷u c¬ v s¶n xuÊt ra « xÝt c¸c bon, n−íc v nhiÖt.
Cã 3 giai ®o¹n quan träng trong qu¸ tr×nh ph©n huû cña mét ®èng ph©n ñ;
giai ®o¹n nãng, giai ®o¹n lm m¸t v giai ®o¹n hon chØnh.
Trong giai ®o¹n nãng, nhiÖt ®é cao nhÊt ®¹t ®−îc ë gi÷a ®èng ph©n. §iÒu
ny cã t¸c dông vÖ sinh, tiªu diÖt bÖnh nÕu cã trong vËt chÊt h÷u c¬ v ®«i khi c¶
h¹t cá d¹i.
TiÕp theo ®ã ®èng ph©n ñ sÏ chuyÓn sang giai ®o¹n lm m¸t v nÊm trë nªn
quan träng. Chóng lm tan vì nh÷ng chÊt x¬ dai, nh− th©n c©y.
Trong giai ®o¹n cuèi cïng, giai ®o¹n hon chØnh, c¸c sinh vËt lín h¬n nh−
mèi v giun cã cã mét vai trß quan träng trong viÖc ph¸ vì v ho trén c¸c vËt liÖu.
Trong ®iÒu kiÖn khÝ hËu nãng, c¸c sinh vËt ho¹t ®éng tÝch cùc h¬n v chÊt
h÷u c¬ bÞ ph©n huû nhanh h¬n trong ®iÒu kiÖn khÝ hËu l¹nh. Lo¹i chÊt h÷u c¬ ®−îc
sö dông lm ph©n ñ v nång ®é axit trong ®Êt còng ¶nh h−ëng ®Õn tèc ®é ph©n huû.
5! Lùa chän vËt liÖu ñ phï hîp.
GÇn nh− tÊt c¶ c¸c vËt liÖu h÷u c¬ ®Òu cã thÓ sö dông ®Ó lm ph©n ñ, nh−ng
c¸c vËt liÖu kh¸c nhau sÏ cÇn nh÷ng kho¶ng thêi gian kh¸c nhau ®Ó ph©n huû v t¹o
ra c¸c lo¹i s¶n phÈm kh¸c nhau.
§Ó cã ®−îc s¶n phÈm tèt rÊt cÇn ph¶i trén lÉn nh÷ng vËt liÖu gi v dai ("vËt
liÖu mu n©u") víi vËt liÖu cßn non ("vËt liÖu mu xanh"). Bëi v× c¸c lo¹i vËt liÖu
h÷u c¬ kh¸c nhau chøa hm l−îng c¸c bon (C) v nit¬ (N) kh¸c nhau. C¸c bon v
nit¬ ®Òu cÇn thiÕt cho sù sinh tr−ëng cña vi sinh vËt. C¸c bon høu c¬ (chiÕm
kho¶ng 50% c¸c tÕ b¶o vi sinh) cung cÊp c¶ n¨ng l−îng v chÊt kiÕn thiÕt tÕ b¶o c¬
b¶n. Nit¬ l thnh phÇn kh«ng thÓ thiÕu cña chÊt ®¹m, axit amin v enzyne cÇn
thiÕt cho tÕ b¶o sinh tr−ëng v ho¹t ®éng.
Khi lùa chän vËt liÖu lm ph©n ñ, ®iÒu quan träng l ph¶i c©n nh¾c sù c©n
b»ng gi÷a tæng l−îng c¸c bon v tæng l−îng nit¬ trong vËt liÖu. Sù c©n b»ng ny gäi
l tØ lÖ c¸c bon/nit¬ (C/N).
TØ lÖ C/N lý t−ëng nhÊt cho qu¸ tr×nh ñ ph©n nãi chung l kho¶ng 30:1 hay
30 phÇn c¸c bon cho mét phÇn nit¬ theo träng l−îng. T¹i sao l¹i l tØ lÖ 30:1? NÕu ë
tØ lÖ thÊp h¬n, nit¬ ®−îc cung cÊp d− thõa v sÏ mÊt d−íi d¹ng khÝ amoniac t¹o ra
mïi kh«ng mong muèn. NÕu tØ lÖ cao h¬n cã nghÜa l kh«ng cã ®ñ l−îng nit¬ cho
sù ph¸t triÓn tèi −u cña quÇn thÓ vi sinh vËt, nªn ph©n ñ sÏ vÉn t−¬ng ®èi m¸t v
qu¸ tr×nh ph©n huû sÏ chËm l¹i.
Nãi chung, nh÷ng vËt liÖu cßn xanh v Èm cã xu h−íng chøa nhiÒu nit¬, vËt
liÖu mu n©u v kh« chøa nhiÒu c¸c bon. B¶ng trong Phô lôc 1 cho biÕt tæng qu¸t
vÒ tØ lÖ C/N v hm l−îng N,P,K trong mét sè vËt liÖu ñ ®−îc dïng phæ biÕn. V×
viÖc lm kh« v c©n vËt liÖu ñ ®−a vo ®èng l kh«ng thùc tÕ, nªn b¹n cã thÓ sö
dông nguyªn t¾c ®¬n gi¶n l ph©n ñ cÇn kho¶ng mét nöa "vËt liÖu mu n©u" v mét
nöa "vËt liÖu mu xanh" theo sè l−îng. B¹n cã thÓ ®iÒu chØnh tØ lÖ ny tuú theo sè
l−îng v chÊt l−îng vËt liÖu b¹n cã trong tay. ñ ph©n sím trë thnh vÊn ®Ò tù
nhiªn, gièng nh− ®Çu bÕp lm b¸nh m kh«ng cã c«ng thøc. NÕu nh− ®èng ph©n
kh«ng nãng lªn, b¹n cã biÕt r»ng ®ã l ch−a ®ñ "vËt liÖu xanh" trong hçn hîp, cßn
khi cã mïi amoniac nghÜa l cÇn thªm "vËt liÖu mu n©u".
6! T¹i sao ph¶i lm ®èng ph©n ñ (TiÓu môc v néi dung cã vÎ kh«ng logic)???
PhÇn lín c¸c vËt liÖu cã thÓ sö dông lm ph©n ñ l tõ ®ång ruéng cña b¹n.
NÕu b¹n kh«ng cã ®ñ vËt liÖu, b¹n cã thÓ thu gom vËt liÖu tõ nguån kh¸c trong lng
khi c¸c vËt liÖu ny kh«ng bÞ xö lý thuèc trõ s©u hoÆc trõ cá.
NÕu c¸c thnh phÇn vËt liÖu ñ kh«ng cã s½n, th× nh m¸y chÕ biÕn ë ®Þa
ph−¬ng cã thÓ cã c¸c s¶n phÈm phô h÷u Ých nh− sä dõa, x¬ dõa hoÆc vá h¹t c phª.
Còng cã thÓ cã ®−îc nh÷ng vËt liÖu phï hîp tõ hai bªn ®−êng. B¶ng 1 ë trang sau
cho biÕt c¸c lo¹i vËt liÖu cã thÓ cho vo ®èng ph©n ñ.
7! Nh÷ng vËt liÖu ñ s½n cã
Mét sè vËt liÖu ®Ò cËp trong B¶ng, nh− ®Êt hoÆc tn d− c©y trång cã thÓ thu
gom ®−îc trong ngy lm ®èng ph©n ñ. Mét sè thnh phÇn nh− tro bÕp ®−îc thu
gom th−êng xuyªn. Nh÷ng vËt liÖu ny nªn ®−îc thu gom v tÝch tr÷. Nªn gi÷
chóng kh«, m¸t v che phñ chóng ®Ó kh«ng cã qu¸ nhiÒu kh«ng khÝ th©m nhËp vo.
Cã thÓ phñ b»ng l¸ chuèi hoÆc cá. ViÖc xö lý ny cã thÓ ng¨n chÆn sù mÊt n−íc
tr−íc khi t¹o ®èng. Ph©n chuång còng ®−îc thu gom theo thêi gian, ch¼ng h¹n b¹n
cã thÓ lm chç gi÷ ph©n ngay c¹nh chuång lîn. Tuy nhiªn, cÇn ®¶m b¶o r»ng l−îng
n−íc tiÓu kh«ng ch¶y ra ®Ó ph©n bÞ qu¸ −ít khi l−u tr÷. NÕu b¹n thu gom n−íc tiÓu
riªng rÏ th× rÊt dÔ sö dông nã lm Èm cho ®èng ph©n ñ.
Ph©n ñ cã an ton khi sö dông?
Cã, nÕu tu©n thñ c¸c nguyªn t¾c vÖ sinh chung. HVy b¨ng, bã vÕt th−¬ng hay vÕt
c¾t l¹i v röa s¹ch tay tr−íc khi ¨n hoÆc uèng.
§èng ph©n ñ trong qu¸ tr×nh ph©n huû cã thÓ t¹o ra nhiÖt ®é tíi 60;
70oC. Do ®ã,
hVy cÈn thËn ®Ó tr¸nh lm báng tay hoÆc ch©n khi ®¶o ®èng ph©n hoÆc kiÓm tra
nhiÖt ®é
B¶ng 1: Nh÷ng vËt liÖu cã thÓ dïng ®Ó ñ ph©n h÷u c¬
VËt liÖu ChuÈn bÞ tr−íc khi ñ
Ghi chó Chó ý
T¹i gia ®×nh
Vá cñ, qu¶, rau Kh«ng cÇn Ph©n huû nhanh
Tro, than cñi Kh«ng cÇn Giu Kali v v«i
(can;ci) Sö dông l−îng võa
ph¶i
GiÊy v b×a c¸t;
t«ng XÐ nhá hoÆc c¾t vôn Ph©n huû chËm
Trén víi c¸c thnh
phÇn Èm −ít
R¸c tæng hîp trong
nh Kh«ng cÇn Kh«ng æn ®Þnh vÒ
c¶ sè l−îng v chÊt
l−îng
Ngoi v−ên
Gèc, c©y, l¸ cña
c¸c lo¹i c©y trång
(PhÇn cßn l¹i sau
khi ®V thu ho¹ch
c©y trång)
ChÆt nhá nh÷ng vËt liÖu
dai.
NÕu kh«, cÇn t−íi nhiÒu
n−íc tr−íc khi sö dông
NÕu vËt liÖu dai,
ph©n huû sÏ chËm Kh«ng sö dông nÕu
gÇn ®©y cã phun
thuèc trõ s©u hay trõ
cá trªn c©y trång
ny.
L¸ kh« NÕu kh«, t−íi Èm tr−íc
khi dïng
C©y trång chØ ®Ó
lm ph©n ñ ChÆt nhá nÕu c©y to Th−êng l nªn
dïng c©y hä ®Ëu
Cá ChÆt nhá nÕu lo¹i cá
ny to Tr¸nh rÔ c¸c lo¹i cá
l©u n¨m v h¹t gi
cña nh÷ng c©y hng
n¨m
C¸c nguån kh¸c
Ph©n chuång Kh«ng cÇn Nguån dinh d−ìng
v vi sinh vËt lý
t−ëng
Kh«ng sö dông
N−íc gi¶i (cña
ng−êi v sóc vËt)
Cã thÓ thu gom ë
chuång tr¹i
T−íi lªn ®èng
ph©n ñ, sÏ thóc ®Èy
m¹nh qu¸ tr×nh
ph©n huû
Sö dông l−îng võa
ph¶i
§Êt Sö dông ®Êt trªn bÒ mÆt
®Êt trång kho¶ng 10 cm
Kh«ng cÇn thiÕt
nh−ng r¶i mét chót
sÏ gi¶m l−îng ni;
t¬ bÞ mÊt do ®èng
ñ bÞ nãng. L
nguån vi sinh vËt
lý t−ëng. Cã thÓ sö
dông ®Êt phñ lªn
®èng nh−ng chØ
mét líp máng (2;3
cen;ti;mÐt)
NÕu líp ®Êt phñ lªn
®Ønh ®èng ph©n ñ qu¸
dy, kh«ng khÝ
kh«ng thÓ ®i vo
trong ®èng ph©n ñ v
qu¸ tr×nh ph©n huû sÏ
bÞ yÕm khÝ.