ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
HOÀNG PHAN THANH NGA
NGHIÊN CỨU PHẠM TRÙ “ĂN” TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG
VIỆT TỪ GÓC NHÌN NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN, CÓ LIÊN
HỆ VỚI PHẠM TRÙ “MEOKDA” TRONG TIẾNG HÀN
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC
Đà Nẵng – Năm 2023
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
HOÀNG PHAN THANH NGA
NGHIÊN CỨU PHẠM TRÙ “ĂN” TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG
VIỆT TỪ GÓC NHÌN NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN, CÓ LIÊN
HỆ VỚI PHẠM TRÙ “MEOKDA” TRONG TIẾNG HÀN
Ngành: Ngôn ngữ học
Mã số: 9229020
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC
Người hướng dẫn khoa học:
1. PGS.TS. PHAN VĂN HÒA
2. TS. LƯU TUẤN ANH
Đà Nẵng – Năm 2023
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình của riêng tôi. Các số liệu, kết quả thu được
trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình khoa
học nào.
Tác giả luận án
Hoàng Phan Thanh Nga
MỤC LỤC
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục viết tắt dùng trong luận án
Danh mục bảng
Danh mục hình vẽ
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 1
1. Lí do lựa chọn đề tài ................................................................................................ 1
2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ........................................................................... 2
2.1. Đối tượng nghiên cứu ...................................................................................... 2
2.2. Phạm vi nghiên cứu ......................................................................................... 2
2.3. Nguồn ngữ liệu………………………………………………………………2
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu ........................................................................... 4
3.1. Mục tiêu nghiên cứu ........................................................................................ 4
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu ....................................................................................... 4
3.3. Câu hỏi nghiên cứu .......................................................................................... 4
4. Phương pháp nghiên cứu ......................................................................................... 5
5. Đóng góp của luận án .............................................................................................. 5
6. Bố cục luận án ......................................................................................................... 6
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT ............. 9
1.1. TIỂU DẪN ............................................................................................................ 9
1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ....................................................... 9
1.2.1. Nghiên cứu trong nước ................................................................................. 9
1.2.1.1. Phạm trù “ăn” của tiếng Việt ..................................................................... 9
1.2.1.2. Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận .... 11
1.2.2. Nghiên cứu ở nước ngoài ............................................................................ 15
1.2.2.1. Phạm trù “meokda” trong tiếng Hàn ....................................................... 15
1.2.2.2. Nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Hàn dưới góc độ ngôn ngữ học tri
nhận ........................................................................................................................... 17
1.3. CƠ SỞ LÝ THUYẾT ......................................................................................... 20
1.3.1. Thành ngữ ................................................................................................... 20
1.3.1.1. Thành ngữ theo quan điểm ngôn ngữ học truyền thống .......................... 20
1.3.1.2. Thành ngữ theo quan điểm của ngôn ngữ học tri nhận ........................... 22
1.3.2. Ngôn ngữ học tri nhận ................................................................................ 24
1.3.2.1. Khái niệm “tri nhận” ................................................................................ 24
1.3.2.2. Ngôn ngữ học tri nhận ............................................................................. 25
1.3.2.3. Ý niệm và ý niệm hóa .............................................................................. 26
1.3.2.4. Phạm trù và phạm trù hóa ........................................................................ 28
1.3.2.5. Tính nghiệm thân ..................................................................................... 29
1.3.2.6. Phạm trù tỏa tia ........................................................................................ 30
1.3.2.7. Ẩn dụ tri nhận .......................................................................................... 31
1.3.2.8. Hoán dụ tri nhận ...................................................................................... 36
1.3.2.9. Phân biệt giữa ẩn dụ tri nhận và hoán dụ tri nhận ................................... 36
1.3.2.10. Tương tác ẩn dụ tri nhận và hoán dụ tri nhận ........................................ 44
1.3.2.11. Mô hình tri nhận lí tưởng hóa ................................................................ 46
1.4. TIỂU KẾT .......................................................................................................... 47
CHƯƠNG 2. CƠ CHẾ CHUYỂN DI Ý NIỆM “ĂN” TRONG TIẾNG VIỆT, CÓ
LIÊN HỆ VỚI TIẾNG HÀN .................................................................................. 49
2.1. TIỂU DẪN ......................................................................................................... 49
2.2. NGHIÊN CỨU VỀ “ĂN” DƯỚI GÓC NHÌN NGÔN NGỮ HỌC TRUYỀN
THỐNG ..................................................................................................................... 49
2.3. NGHIÊN CỨU SỰ CHUYỂN DI Ý NIỆM “ĂN” DƯỚI GÓC NHÌN NGÔN
NGỮ HỌC TRI NHẬN ............................................................................................ 53
2.4. LIÊN HỆ VỚI TIẾNG HÀN.............................................................................. 60
2.5. TIỂU KẾT .......................................................................................................... 67
CHƯƠNG 3. HOÁN DỤ TRI NHẬN TRONG CÁC THÀNH NGỮ CÓ CHỨA
THÀNH TỐ “ĂN” CỦA TIẾNG VIỆT, CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG HÀN ...... 69
3.1. TIỂU DẪN ......................................................................................................... 69
3.2. ĂN ĐẠI DIỆN CHO CUỘC SỐNG .................................................................. 69
3.2.1. Thuộc tính “bình yên” ................................................................................ 72
3.2.2. Thuộc tính “sung túc” ................................................................................. 73
3.2.3. Thuộc tính “nhàn rỗi” ................................................................................. 76
3.2.4. Thuộc tính “vất vả” ..................................................................................... 77
3.2.5. Thuộc tính “nghèo khó” .............................................................................. 80
3.2.6. Thuộc tính “quyền thế” ............................................................................... 82
3.2.7. Liên hệ với tiếng Hàn ................................................................................. 83