1
HỌC VIỆN THÁNH GIUSE – DÒNG TÊN VIỆT NAM
Triết lý giáo dục hướng tới con người và xã hội lý tưởng
của Phan Bội Châu
Luận văn tốt nghiệp
Chương trình Triết Học
Tại Học Viện Thánh Giuse – Dòng Tên Việt Nam
Học viên thực hiện
Phêrô Lê Công Đoàn
Giáo sư hướng dẫn
Lý Minh Tuấn
Tháng 05 năm 2021
1
Mục lục
Giới thiệu ........................................................................................................................................ 3
CHƯƠNG I: NHỮNG NỀN GIÁO DỤC TRUYỀN THỐNG CON NGƯỜI VIỆT NAM .......... 6
1. Nho giáo ................................................................................................................................. 6
2. Phật giáo ................................................................................................................................. 8
CHƯƠNG II: NỀN GIÁO DỤC THỰC DÂN ............................................................................. 10
1. Bối cảnh ................................................................................................................................ 10
2. Nền giáo dục cai trị .............................................................................................................. 11
CHƯƠNG III: XÂY DỰNG CON NGƯỜI LÝ TƯỞNG ............................................................ 13
1. Con người lý tưởng theo nho giáo – thánh nhân .................................................................. 14
1.1. Khái niệm con người lý tưởng ........................................................................................ 14
1.2. Tính cách con người lý tưởng ........................................................................................ 15
2. Giáo dục để trở thành con người lý tưởng ............................................................................ 15
2.1. Đức dục .......................................................................................................................... 16
2.1.1. Chiết tự chữ đức 德 .................................................................................................. 16
2.1.2. Lòng nhân là yếu tố tiên quyết trong đức dục để trở thành con người lý tưởng ...... 16
2.2. Trí dục ............................................................................................................................ 25
2.2.1. Chiết tự chữ trí 智 ..................................................................................................... 25
2.2.2. Trí dục là cầu nối hướng tới thế giới ........................................................................ 25
2
2.3. Thể dục ........................................................................................................................... 32
2.3.1. Chiết tự chữ thể 體 ................................................................................................... 32
2.3.2. Thể dục là yếu tố giúp đức dục và trí dục phát huy đến mức tối đa ......................... 33
CHƯƠNG IV: ĐỊNH HÌNH XÃ HỘI LÝ TƯỞNG .................................................................... 34
1. Cơ sở nền tảng định hình xã hội lý tưởng ............................................................................ 35
2. Xây dựng xã hội lý tưởng ..................................................................................................... 36
2.1. Công cuộc canh tân đất nước ......................................................................................... 37
2.1.1. Ý chí tiến thủ mạo hiểm ........................................................................................... 37
2.1.2. Tinh thần yêu thương ............................................................................................... 38
2.1.3. Tư tưởng tiến bước lên nền văn minh ...................................................................... 39
2.1.4. Thực hành yêu nước ................................................................................................. 40
2.1.5. Thực hành công đức ................................................................................................. 41
2.1.6. Hy vọng về danh dự và lợi ích ................................................................................. 41
2.2. Kết quả canh tân đất nước .............................................................................................. 42
CHƯƠNG V: NHẬN ĐỊNH ......................................................................................................... 48
Tóm kết ......................................................................................................................................... 53
Thư mục tham khảo ...................................................................................................................... 55
3
Giới thiệu
Thế giới và xã hội đang không ngừng biển đổi hàng ngày hàng giờ để cho ngày càng trở
nên hoàn thiện hơn về mọi mặt như kinh tế, chính trị, xã hội, khoa học, giáo dục… Những thao
thức tìm kiếm sự hoàn thiện hay nói đúng hơn là cái “đúng” trong mỗi lĩnh vực cũng đè nặng lên
vai những người sống cùng thời đại đó.
Vào khoảng thời gian cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, Việt Nam là một trong những
quốc gia phải gánh chịu nhiều sự thiệt thòi về mặt chính trị cũng như giáo dục bởi sự xâm lược
của thực dân Pháp – một trong những thế lực mạnh của châu Âu thời bấy giờ. Chính bởi sự hiện
diện của những “người Tây” trên đất nước Việt Nam, vô hình chung đã làm cho nền giáo dục
thuần phong kiến của đất nước Việt Nam trở nên “rối loạn”. Sự rối loạn không chỉ đến từ thực
dân Pháp mà còn từ chính nền giáo dục thuần phong kiến và cổ hũ của Việt Nam thời bấy giờ,
không còn đủ thích hợp để đáp ứng với thời đại.
Đứng trước những ưu tư cải cách của đất nước, có nhiều nhà tư tưởng, nhà yêu nước đã
đứng lên như những ngọn cờ tiên phong trong việc tìm kiếm cho thời đại một nền triết lý giáo
dục mới – nền triết lý lý tưởng cho con người và xã hội như Phan Chu Trinh. Thông qua đó, con
người có thể đạt tới sự hoàn thiện là trở thành “con người đích thực” trong “xã hội lý tưởng”.
Nói đến việc tìm ra triết lý giáo dục cho đất nước Việt Nam trong khoảng thời gian từ
cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, khó có ai có thể quên đề cập đến cụ Phan Bội Châu – một
nhà yêu nước, nhà tư tưởng, nhà chính trị, nhà thơ, nhà giáo dục. Những công trình tâm đắc như
“Việt Nam Quốc sử khảo”, “Ngục trung thư”, “Lưu cầu huyết lệ tân thư”, “Tân Việt Nam”, “Hải
ngoại huyết thư” của cụ đã đánh động đến thâm tâm của mỗi con người yêu nước thời bấy giờ về
những biến động và khó khăn của quê hương trong thời xâm lược. Tuy nhiên, qua năm tháng,
4
những công trình tâm đắc ấy bị thiếu hụt vì sự thất lạc. May thay, giáo sư Chương Thâu – một
nhà sử học - là một trong những người đầu tiên đứng lên để tìm lại những tác phẩm thất lạc ấy và
gom góp chúng thành trọn bộ “Phan Bội Châu toàn tập” với 10 cuốn.
Qua những ý tưởng, hành động và những phát biểu, diễn thuyết trước công chúng mang
đầy tính nhân văn đan xen với luồng tư tưởng khôi phục lại nhân cách con người và xã hội Việt
Nam. Phan Bội Châu muốn đánh bật lên những ý niệm trọng điểm về việc tìm kiếm và xây dựng
một nền giáo dục và xã hội lý tưởng cho mỗi người dân Việt trong giai đoạn khốn khó và tương
lai.
Không phải là lẽ đương nhiên với tư tưởng “bài ngoại” được ăn sâu vào trong máu thịt
của người Việt Nam khi Phan Bội Châu đứng lên để chống lại chủ nghĩa thực dân, mà khi nhận
thấy một nền giáo dục truyền thống chỉ gói gọn trong trường làng không đủ để phát triển tri thức
con người1 - nền giáo dục chuyên môn lấy từ chương khoa cử và một nền giáo dục thực dân chỉ
với mục đích dễ bề cai trị con người Việt – nền giáo dục đều do người Pháp quản lý với mục
đích chỉ làm cho người Việt Nam trở thành những con trâu, con ngựa cực kỳ ngoan ngoãn và dễ
bảo2.
Nhận ra chính sách của chủ nghĩa thực dân ảnh hưởng một cách “tiêu cực” đến con người
và xã hội Việt Nam và một nền giáo dục truyền thống cổ hủ đã không còn đáp ứng đủ nhu cầu
cho sự phát triển con người và xã hội, Phan Bội Châu đã lên tiếng cảnh tỉnh những con dân Việt
Nam để họ không đánh mất chính mình trước những nền giáo dục như thế và coi đó như là một
điều kiện cần thiết để tìm kiếm một tư tưởng triết lý giáo dục mới để đào tạo, nuôi dưỡng con
người và xây dựng xã hội.
1 Phan Bội Châu, Phan Bội Châu niên biểu (Sài Gòn: Nhóm nghiên cứu sử địa xuất bản, 1971), 17.
2 Chương Thâu, Phan Bội Châu toàn tập - tập 3 (Huế: Nxb Thuận Hóa, 1990), 529.
