Đề tài nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng:
“ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY GIÚP HỌC SINH LỚP 12
TRƯỜNG THPT TRẦN ĐẠI NGHĨA LÀM BÀI KIỂM TRA
ĐẠT HIỆU QUẢ CAO”
Giáo viên: TRẦN THỊ MAI
TỔ SỬ - ĐỊA - GDCD
Cần Thơ, năm 2021
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TP. CẦN THƠ
TRƯỜNG THPT TRẦN ĐẠI NGHĨA
MỤC LỤC
I. TÓM TẮT ĐỀ TÀI ............................................................................................... 1
II. GIỚI THIỆU ........................................................................................................ 2
1. Hiện trạng ......................................................................................................... 2
2. Giải pháp thay thế ............................................................................................. 2
3. Một số đề tài gần đây ........................................................................................ 3
4. Vấn đề nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu ....................................................... 4
III. PHƯƠNG PHÁP ................................................................................................ 4
1. Khách thể nghiên cứu ....................................................................................... 4
2. Thiết kế nghiên cứu .......................................................................................... 4
3. Quy trình nghiên cứu ........................................................................................ 5
4. Đo lường và thu thập dữ liệu ............................................................................ 8
IV. PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ ....................................... 9
1. Phân tích dữ liệu ............................................................................................... 9
2. Bàn luận kết quả ............................................................................................. 12
V. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .................................................................... 12
1. Kết luận ........................................................................................................... 12
2. Khuyến nghị .................................................................................................... 13
VI. TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................ 14
VII. CÁC PHỤ LỤC ............................................................................................... 15
1
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY GIÚP HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT
TRẦN ĐẠI NGHĨA LÀM BÀI KIỂM TRA ĐẠT HIỆU QUẢ CAO
I. TÓM TẮT ĐỀ TÀI
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học
theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến
thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ
máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để
người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực”. Nhất là
đối với học sinh lớp 12, việc hướng dẫn cho các em cách học hay phương pháp học
hiệu quả là cách để giúp các em đạt kết quả cao trong các kỳ kiểm tra, thi cử là
việc vô cùng quan trọng đối với mỗi giáo viên. Giáo viên phải hướng dẫn cho các
em học như thế nào, ghi bài ra sao để có thể dễ nhớ, dễ viết, nắm được kiến thức
sâu hơn, lâu hơn và biết cách vận dụng các kiến thức đó để làm bài tập nhằm nâng
cao kết quả làm bài.
Do đó, để giúp học sinh có thể ghi nhớ kiến thức sâu hơn, hiểu bài kỹ hơn và
biết cách vận dụng kiến thức để làm bài tập hiệu quả hơn, giải pháp của tôi là sử
dụng sơ đồ tư duy để hệ thống hoá kiến thức. Nghiên cứu được tiến hành trên hai
lớp 12A5 và 12A10 của trường THPT Trần Đại Nghĩa. Kết quả cho thấy tác động
ảnh hưởng không đáng kể đến kết quả kiểm tra và thi cử của học sinh. Học sinh
lớp thực nghiệm có điểm trung bình kiểm tra sau tác động không chênh lệch nhiều
so với lớp đối chứng. Điều đó chứng tỏ rằng chỉ sử dụng sơ đồ tư duy không thể
giúp học sinh nâng cao kết quả làm bài kiểm tra mà phải kèm theo nhiều phương
pháp, hình thức dạy học khác và còn phụ thuộc rất nhiều vào ý thức tự học của học
sinh.
Nghiên cứu được tiến hành trên hai nhóm tương đương: Lớp 12A5 làm đối
chứng và lớp 12A10 làm thực nghiệm. Lớp thực nghiệm được hướng dẫn học và
ôn bài, làm bài theo hệ thống từ khoá trong sơ đồ tư duy. Kết quả cho thấy, tác
động không ảnh hưởng đáng kể đến kết quả học tập của học sinh. Điểm trung bình
(giá trị trung bình) bài kiểm tra sau tác động của lớp thực nghiệm là 7.5, của lớp
đối chứng là 7.4. Kết quả kiểm tra T- Test độc lập cho thấy giá trị p = 0.3>0.05 có
nghĩa là chênh lệch này có khả năng xảy ra ngẫu nhiên dù có tác động hay không.
Điều đó chứng minh rằng việc chỉ sử dụng sơ đồ tư duy chưa chắc đã làm nâng cao
được kết quả học tập, kiểm tra của học sinh.
2
II. GIỚI THIỆU
1. Hiện trạng
Từ năm học 2016-2017, môn GDCD trở thành một môn học bắt buộc trong
bài thi tổ hợp Khoa học xã hội. Đề thi Tốt nghiệp Trung học phổ thông với hình
thức thi trắc nghiệm khách quan 100%, gồm bốn mức độ nhận thức như nhận biết,
thông hiểu, vận dụng và vận dụng cao. Trong đó, mức độ nhận biết và thông hiểu
không những đòi hỏi học sinh phải nắm vững lý thuyết mà còn phải hiểu được vấn
đề thì mới làm bài được, khi đã vững được lý thuyết mới có thể áp dụng để làm các
bài tập ở mức độ nâng cao, nếu không học sinh sẽ không đạt điểm cao trong bài
thi. Trong với tổ hợp Khoa học xã hội thì bài thi môn GDCD là bài thi tương đối
dễ lấy điểm nhất so với môn Địa và môn Lịch sử.
Tuy nhiên, thực tế qua quá trình giảng dạy môn GDCD lớp 12 nhiều năm liền
bản thân tôi nhận thấy: Kết quả làm bài kiểm tra, thi cử của học sinh không được
như mong muốn, số điểm 9, điểm 10 hàng năm vẫn còn khá thấp, trong toàn bộ đề
thi thì phần nhận biết và phần thông hiểu là bị sai nhiều nhất. Có nhiều nguyên nhân:
- Học sinh không nắm vững lý thuyết do không chăm chỉ học bài cũ;
- Học sinh không có phương pháp học phù hợp;
- Học sinh chưa có những kỹ năng cần thiết để giải bài tập trắc nghiệm;
- Học sinh chưa xác định được những từ khoá quan trọng trong câu hỏi, trong bài;
- Do chương trình học còn nặng về lý thuyết, không có nhiều tiết để làm bài
tập, ôn luyện giúp học sinh làm quen với câu hỏi trắc nghiệm của môn học;
- Do phương pháp dạy học của giáo viên chưa hấp dẫn học sinh, còn nặng nề
về lý thuyết;
- Học sinh chưa tự giải bài tập ở nhà, chưa tự giác tìm kiếm bài tập trên mạng,
sách tham khảo mà còn trông chờ và giáo viên;
- Giáo viên ít giao bài tập cho học sinh vì không có tiết sửa bài trên lớp, hoặc
có giao học sinh cũng không tự giác làm;
Như vậy, để khắc phục những khó khăn trước mắt và giúp học sinh có thể đạt
hiệu quả cao trong các kỳ thi, tôi chọn nguyên nhân “ Chưa xác định được những
từ khoá quan trọng trong câu hỏi, trong bài” để tìm cách khắc phục hiện trạng này.
2. Giải pháp thay thế
Để khắc phục nguyên nhân đã nêu ở trên, tôi đã thực hiện rất nhiều giải pháp như:
- Tăng cường trả bài cũ trên lớp bằng hệ thống các câu hỏi trắc nghiệm;
- Sử dụng kỹ thuật tia chớp trong dạy học giúp học sinh nắm được từ khóa
quan trọng trong bài;
- Giao bài tập trắc nghiệm ở nhà cho học sinh để các em rèn luyện;
- Hướng dẫn các em cách xác định từ khoá trong bài học, trong câu hỏi;
3
- Sử dụng sơ đồ tư duy để hệ thống hoá kiến thức, ôn tập;
Như vậy có rất nhiều giải pháp để khắc phục được hiện trạng trên, tuy nhiên
mỗi giải pháp đều có những ưu điểm cũng như những hạn chế nhất định. Trong tất
cả các giải pháp đó, tôi chọn giải pháp “ Sử dụng sơ đồ tư duy để hệ thống hoá
kiến thức, ôn tập” giúp học sinh tóm tắt nội dung bài học theo từ khoá, giúp bài
học ngắn gọn hơn, dể học, dễ hiểu và nắm được bài lâu hơn, từ đó nâng cao được
điểm số trong các lần kiểm tra.
Cách thực hiện như sau:
- Giáo viên tổ chức các hoạt động trên lớp như thường lệ, sau đó kết luận và
yêu cầu tóm tắt nội dung bài học bằng sơ đồ tư duy, với mỗi nội dung kiến thức,
yêu cầu học sinh nêu được những từ khoá quan trọng.
- Sau đó, giáo viên hướng dẫn học sinh học bài theo sơ đồ tư duy bằng cách
đặt các câu hỏi trắc nghiệm dựa trên các từ khoá trong sơ đồ tư duy và cho học
sinh trả lời.
- Đến giai đoạn luyện tập củng cố, giáo viên hướng dẫn học sinh làm bài tập
trắc nghiệm, yêu cầu các em phải xác định được từ khoá trong câu hỏi và chọn đáp
án đúng dựa trên từ khoá có trong sơ đồ tư duy.
- Khi xây dựng các đề kiểm tra, giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi kiểm tra,
đánh giá dựa trên hệ thống từ khoá trong sơ đồ tư duy, hướng dẫn học sinh các
phương pháp, mẹo làm bài tập.
- Trên lớp, giáo viên tăng cường kiểm tra bài cũ bằng hình thức hỏi nhanh,
đáp lẹ, với hình thức trả bài này, chỉ khi học sinh nằm kỹ bài, thuộc được từ khoá
mới có thể trả lời nhanh theo yêu cầu.
- Trong giai đoạn ôn tập thi tốt nghiệp, giáo viên tổ chức cho học sinh giải đề
thi các năm trước và đối với mỗi câu hỏi, yêu cầu học sinh phải gạch dưới các từ
khoá quan trọng và chọn ra đáp án, để khi các em tự giải bài tập ở nhà, có thể nhìn
vào từ khoá đó và biết mình sẽ chọn đáp án nào. Với cách thực hành liên tục như
thế, học sinh sẽ ghi nhớ rất lâu bài học của mình và quan trọng sẽ giúp học sinh
tránh được tâm lý nhàm chán khi phải học quá nhiều lý thuyết.
3. Một số đề tài gần đây
Về vấn đề sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học cho học sinh trung học phổ
thông, đã có rất nhiều bài viết, sáng kiến kinh nghiệm được thực hiện. Ví dụ như:
- Sáng kiến kinh nghiệm “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học môn GDCD
lớp 12 ở trường THPT” của tác giả Trần Thị Vân Anh, trường trung học phổ thông Nam
Khoái Châu;
- Sáng kiến kinh nghiệm “ Vận dụng sơ đồ tư duy cho học sinh trong hoạt
động củng cố bài học môn GDCD khối 10” của trường trung học phổ thông Nam
Hà, Đồng Nai;