Tính chất Carnaval
trong tiếng cười của
Mark Twain
1. Là nhà văn hài hước, Mark Twain chủ động khai thác tốiđa cái ân huệlớn
nhất mà nhân loạiđược hưởng thụtừThượng đế: tiếng cười.
Chính tiếng cười phức hệ đa tầng trong tác phẩm của Mark Twain đã dấy lên
chất men hút hồnđộc giả, kiến tạo nên phong cách của Mark Twain - nhà văn hài
hước bậc thầy. Cho dù các nhà nghiên cứuđã khai thác tiếng cười của Mark Twain
dưới nhiều góc độ thì vẫn còn một phạm vi chưa thểkhai thác hết. Chúng tôi chọn
“kẽhở” này làm điểm xuất phát: nghiên cứu tiếng cười Mark Twain dưới cái nhìn
văn hoá dân gian,đặc biệt chỉra tính chất carnaval trong tiếng cườiđa sắc thái ấy.
Bakhtin khi bàn vềsáng tác của Rabelais đã rất tán thành với quan điểm của
nhà sửhọc Michelet: “Rabelais thu thập trí anh minh từmôi trường dân gian của
những phương ngữtỉnh lẻcổxưa, những phong ngôn tục ngữ, những hài kịch học
đường, từmiệng những thằng ngốc và những anh hề. Với sựkhúc xạqua những trò
hề ấy, thiên tài của thờiđạiđã bộc lộtất cảsựvĩ đại và sức mạnh tiên tri”(1).
Tiếp thu nguồn mạch văn hoá dân gian, sáng tạo và nâng lên một tầm cao
mới, Rabelais được xem là đỉnh cao của văn học Phục hưng. Đến lượt mình, Mark
Twain tiếp thu tiếng cười Rabelais, đồng nghĩa với việc tiếp thu tiếng cười dân gian,
và không chỉdân gian mà còn tiếp thu nhiều nguồn mạch khác nữa. Tiếng cười
Mark Twain vì thếvừa rất dân gian vừa rất hiệnđại. Một tiếng cười mang đậm bản
sắc Hoa Kỳ- ngạo nghễ, yêu đời, thách thức với cái cũvà khát khao tìm kiếm sự
đổi thay.
Quảthật, sáng tác của Mark Twain có nguồn gốc sâu đậm từvăn hoá dân
gian. Điều này đã được các nhà nghiên cứu thừa nhận. Henry Nash Smith trong khi
viết bài giới thiệu mang tính chất tổng kết các khuynh hướng nghiên cứu vềMark
Twain, đã khẳng định: “Không còn nghi ngờgì nữa Mark Twain là một nghệsĩtiếp
thu nguồn mạch dân gian. Cách sửdụng chất liệu, kỹthuật văn học, từngữ… của
tác giảrõ ràng có nhiều chỗgiống với dòng văn học dân gian”(2). Tiêu biểu cho
khuynh hướng nghiên cứu này là Leo Marx và G.Hoffman khi chỉra phong cách
trần thuật khẩu ngữvà yếu tốfolklore trong Huck Finn.
Căn cứvào tính chất của tất cảcác biểu hiện và thểhiện thiên hình vạn trạng
của nền văn hoá trào tiếu dân gian, Bakhtin đã chia thành ba loại cơbản:
Những hình thức nghi lễdiễn trò (các hội hè kiểu hội giảtrang, các trò
diễn trào tiếu công cộng khác nhau,…)
Những tác phẩm ngôn từtrào tiếukhác nhau (trong đó có các tác phẩm
giễu nhại): truyền khẩu và thành văn, bằng tiếng Latin và các thứtiếng dân dã.
Những hình thức và thểloại ngôn ngữsuồng sã chợbúa quảng
trường (mắng chửi, nguyền rủa, thềbồi, các lối nói chếnhạo dân gian…)
Mộtđiều kì lạlà sáng tác của Mark Twain đều ghi dấuấn của cảba hình thức
này. Ở đây chúng tôi chỉ đặt ra mục tiêu giải quyết hình thức thứnhất, đặc biệt chú
trọng nhấn mạnh tính chất carnaval trong tiếng cười của Mark Twain, với ba đặc
trưng tiêu biểu: tính toàn dân, tính phổquát và tính nhịchức năng.
2. Hành động đầu tiên trong hội giảtrang bao giờcũng là hành động đeo mặt
nạ. Mặt nạtrởthành “mô típ cực kỳphức hợp và đa nghĩa trong văn hoá dân gian.
Mặt nạgắn liền với niềm vui của sự đổi thay và hoá thân… mặt nạliên quan đến
những đổi dạng biến hình, những sựphá vỡcác giới tuyến tựnhiên, liên quan đến
cười nhạo, đặt ra tục danh. Mặt nạhiện thân cho yếu tốchơi diễn của sựsống. Nằm
sâu trong nền tảng của nó là mối tương quan giữa hiện thực và biểu tượng, tương
quan này điển hình cho những hình thức nghi lễdiễn trò cổxưa nhất… Cũng cần
phải chú thêm rằng những hiện tượng nhưgiễu nhại, châm biếm, bĩu môi, nhăn mặt,
nhún vai… thực chất cũng phát sinh từmặt nạ.Ởmặt nạbiểu lộrất rõ nét bản chất
của hình tượng nghịch dị”(3).
Mang trong mình tất cảnhững ý nghĩa trên, mô típ mặt nạ được Mark Twain
vận dụng một cách độcđáođầy sáng tạo, đem lại tiếng cườiđa tầng nghĩa trong các
tác phẩm. Mở đầuTom Sawyer, Mark Twain đã tặng độc giảmột tràng cười thoải
mái bằng cách sửdụng mô típ mặt nạ: việcđeo kính của dì Polly. Theo nhưcách
giải thích của người kểchuyện: “Đây là một thứkính, giống nhưáo đại trào, để
mang những khi đại lễ, niềm tựhào của bà, một thứkính dùng để đeo cho bảnh, chứ
không cốtđể nhìn. Bởi vì thực ra mắt bà còn tốt lắm, giảsửcó nhìn qua hai lỗbếp
lò thì bà vẫn nhìn rõ mọi vật nhưthường”(4). Rõ ràng cặp kính của dì Polly là một
mặt nạvà mỗi khi mang “mặt nạ” này vào dì Polly được sống trong một cuộc sống
khác, để lúc trởvềvớiđời sống thật – ở đây là đang tìm Tom – dì Polly phải lột cái
mặt nạ ấy ra: “Bà cụkéo đôi kính trễxuống sống mũi, nhìn qua phía trên đôi kính,
đưa mắt nhìn quanh khắp phòng, rồi lại kéo kính lên trán nhìn quanh qua phía dưới
đôi kính một lần nữa”(5). Tiếng cười khôi hài dành cho hành vi ngây thơcủa dì
Polly, và cũng không ngoại trừnhững kẻ“tri thức rởm” – thời nào cũng có - đích
thịlà “tiếng cười giữa nhân gian”, một phẩm chất quan trọng của tiếng cười
carnaval.
Mark Twain cũng sửdụng hình thức mặt nạnày để tạo tiếng cười ngay trong
mở đầu tác phẩmHuck Finn.Để được gia nhập“đảng cướp” nhưlời hứa của Tom,
Huck đành miễn cưỡng quay trởvềnhà bà goá Douglas, đồng nghĩa với việc Huck
buộc phải khoác lên mình “mặt nạ” củađời sống văn minh theo lời kểcủa Huck:
“Bà goá lại bắt tôi phảiđóng những bộquần áo mới”. Bản thân việc này chưa có gì
đáng cười, tiếng cười phủ định toát lên là ởcách bình luận của Huck khi phải mang
“mặt nạ” này: “cái thứquần áo mặc vào cứtoát cảmồhôi, chân tay lúng túng,
người cứnhưbịtrói chặt lại”(6).
Vốnđã quen với cuộc sống bản năng, đầy tựdo, Huck không thểnào “thoả
hiệp” được với cuộc sống văn minh “ăn theo kẻng”, “ngủtheo kẻng” – một cuộc
sống nói thẳng ra là con người bịtrói buộc cảvềthểxác lẫn tinh thần. Bởi vậy tìm
mọi cách để trốn chạy khỏi cuộc sống văn minh đồng nghĩa với việc tìm kiếm tựdo
là cách duy nhất Huck có thểlàm được cho mình. Điều thú vịlà trước khi trốn chạy,
Huck lại phải tạo ra một mặt nạ, và đây không chỉlà lần cuối mà còn nhiều lần nữa,
trong suốt cuộc viễn du của mình Huck đều chủ động hoặc bị động mang mặt nạ.
Độc giảcó thểsay sưa mỉm cười với cách tạo dựng hiện trường giảcủa Huck mà
quên mấtđâyđích thịlà một cách tạo “mặt nạ”.Để đánh lạc hướng mọi người
nhằm trốnđi một cách an toàn nhất, đồng nghĩa với việc tìm con đường sống: tái
sinh, Huck đã tựkhai tửcho chính mình, tất nhiên chỉlà mặt nạ. Có thểvới Huck,
việc này đơn thuần là một hành động. Nhưng với Mark Twain, đây là một tình
huống mang tính chất biểu tượng vềsựsống và cái chết trong vòng đời: sựsống
luôn mang theo những yếu tốdẫnđến cái chết, và cái chết tiềmẩn những dấu hiệu
cho sựsống mới. Tiếng cười xoay quanh việc tạo dựng hiện trường giảcủa Huck vì
vậy: vừa khai tửvừa tái sinh.
ĐọcHuck Finn, độc giảkhông thểnào nhịnđược cười trước cảnh Huck cải
trang thành cô gái để lên thám xét tình hình. Trong chương XI, Huck kểlại chuyện
này: “Chúng tôi đem cái váy vảy cắt ngắn, tôi xắnống quần lên đầu gối rồi mặc váy
vào. Jim lấy cái lưỡi câu túm váy lên để trông vừa vặn hơn. Tôi đội mũrộng vành
và buộc dây mũdưới cằm, và giảdụcó một người nào đó muốn nhìn tận vào mắt
của tôi thì cũng nhưcúi xuống nhìn vào ống khói bếp lò”(7).
Trong bộdạng vốnđã quá buồn cười này, cộng thêm cuộcđối thoại dí dỏm
đầy trí tuệgiữa Huck và ngườiđàn bà có tên là Judith Loftus, Huck đã cống hiến
cho độc giảmột tràng cười giòn giã hân hoan. Không chỉcải trang bằng bộdạng,
Huck còn cải trang cảhoàn cảnh gia đình lẫn tên họvà không chỉmột lần mà đến
những ba lần bởi vì Huck vốn có tính hay quên, nói câu sau đã vội quên câu trước
(hay trong hoàn cảnh ấy người ta thường mất bình tĩnh, cũng có thểHuck vẫn là
một cậu bé). Thật buồn cười, khi ngườiđàn bà hỏi lại tên của Huck một lần nữa, do
sơsuất, nên từcái tên ban đầu “Sarah Williams”, Huck lại sáng tạo thêm một cái
tên mới “Mary Williams”. Huck cũng kịp nhận ra là mình đã nhầm: “Quái, hình
nhưlúc nãy không phải tôi nói là Mary hay sao ấy”, bởi vậy dù có lúng túng nhưng
sựnhanh trí đã giúp Huck chống chếvới bà Loftus: “Sarah là cái tên đầu của tôi. Có
người gọi là Sarah, có người gọi là Mary”. Tiếng cười tiếp tục vang lên trong cuộc
đối thoại tiếp theo giữa Huck và bà Loftus. Một người cốkhai thác sựthật, một
người lại tìm mọi cách để che dấu. Tình huống này là môi trường hiện hữuđể Mark
Twain thểnghiệm minh trí dân gian, đặc biệt qua đoạnđối thoại sau:
“Này cậu hãy nói ngay, khi một con bò đang nằm dướiđất mà lúc nó đứng
dậy thì đứng đằng nào lên trước? Trảlời ngay đi, không được suy nghĩ.Đằng nào
đứng lên trước.
–Đằng đuôi, thưa bà.
–Được, thếcòn con ngựa?
–Đằng đầu.
– Thếcòn rêu mọc trên thân cây thì mọcởphía nào?
– Phía Bắc.
– Nếu mười lăm con bò đang gặm cỏtrên đồi thì bao nhiêu con chụmđầu về
cùng một hướng?
– Cả15 con, thưa bà”.
–Được, nhưvậy là cậuđã sống ởnông thôn. Tôi tưởng là cậuđang bịp tôi
nữa”(8).
Đó là cách bà Loftus “xác minh” lại hoàn cảnh xuất thân của Huck, sau khi
bà biết Huck là một cậu bé cải trang. Sởdĩchúng tôi dẫn mẩuđối thoại dài này, bởi
nó thểhiện minh trí dân gian - nhận thức chủyếu bằng trải nghiệm, thểnghiệm,
kinh nghiệm trực tiếp. Mark Twain đã dùng trí tuệdân gian qua tiếng cườiđể soi
sáng nhiều vấnđề của cuộc sống. Tuy nhiên, điều gây cười hơn nữa trong tình
huống này là, “bằng minh trí dân gian” của mình bà Loftus những tưởng đã hoàn
toàn khám phá ra sựthật, nhưng thực ra mới chỉlà một nửa sựthật. Bà làm sao có
thểngờrằng, cậu bé Huck mà mọi ngườiđều tưởng là đã bịgiết (căn cứvào hiện
trường mà Huck dựng nên), lạiđang ngồi ngay trước mặtđể cùng đối thoại với bà.
Tiếng cười dân gian vui nhộn, hân hoan đếnđâyđã chuyển sang tiếng cười mỉa
mai: con người ta nhầm tưởng mình đã nắmđược sựthật, thực ra đó mới chỉlà một
nửa sựthật, thậm chí nhiều khi chỉlà ảo tưởng vềsựthật mà thôi. Tiếng cườiở đây
đã đạtđến chiều sâu triết học. Sựkết hợp nhuần nhịgiữa tiếng cười dân gian và