Tóm tắt Luận án Tiến sĩ: Quyền văn hóa tại các khu di sản thế giới ở Việt Nam

Các khu di sản thế giới (DSTG) được UNESCO công nhận là tài sản vô giá, đồng thời là hình mẫu cho phát triển bền vững. Tuy nhiên, tại Việt Nam, thực tiễn quản lý di sản đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt trong việc dung hòa giữa bảo tồn và quyền lợi của cộng đồng địa phương. Cách tiếp cận truyền thống thường xem nhẹ quyền văn hóa của người dân, dẫn đến những quyết định chưa tối ưu và tiềm ẩn rủi ro. Bối cảnh quốc tế đang chuyển dịch mạnh mẽ sang tiếp cận dựa trên quyền con người, nhấn mạnh tầm quan trọng của quyền văn hóa tại các khu DSTG. Luận án này ra đời nhằm lấp đầy khoảng trống nghiên cứu chuyên sâu về quyền văn hóa tại các khu di sản thế giới ở Việt Nam, cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để nâng cao hiệu quả quản lý di sản và thúc đẩy phát triển bền vững.

Các nhà nghiên cứu, học giả trong lĩnh vực quản lý văn hóa, di sản, nhân quyền; các nhà hoạch định chính sách, cán bộ quản lý di sản tại Việt Nam và các tổ chức quốc tế liên quan; cộng đồng dân cư tại các khu di sản.

Luận án tiến sĩ này tập trung nghiên cứu nhận thức và thực thi quyền văn hóa tại các khu di sản thế giới ở Việt Nam, với mục tiêu đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý di sản và góp phần vào sự phát triển bền vững. Nghiên cứu xuất phát từ nhận định rằng các phương pháp quản lý truyền thống thường bỏ qua vai trò chủ thể văn hóa của cộng đồng địa phương, làm mờ nhạt khía cạnh quyền văn hóa và tạo ra những rủi ro cho công tác bảo tồn. Bằng việc phân tích sâu sắc các chính sách quốc tế và bối cảnh thực tiễn tại Việt Nam, luận án xây dựng một khung lý luận toàn diện về quyền văn hóa, bao gồm bốn nội hàm cốt lõi: quyền tiếp cận và tham gia, quyền duy trì và thực hành, quyền thụ hưởng và chia sẻ lợi ích, cùng quyền sáng tạo và biểu đạt văn hóa. Để đạt được mục tiêu này, nghiên cứu áp dụng phương pháp luận lấy con người làm trung tâm và sử dụng đa dạng các phương pháp nghiên cứu như tổng hợp phân tích tài liệu, khảo sát điền dã, phỏng vấn sâu với các chuyên gia và cộng đồng, cũng như phương pháp so sánh. Ba trường hợp điển hình – Đô thị cổ Hội An, VQG Phong Nha Kẻ Bàng, và Quần thể danh thắng Tràng An – được lựa chọn để đánh giá thực trạng và rút ra các bài học kinh nghiệm. Những đóng góp của luận án không chỉ mang tính khoa học, hệ thống hóa các vấn đề lý luận về quyền văn hóa tại khu di sản, mà còn mang giá trị thực tiễn cao, cung cấp cái nhìn tổng quan, đánh giá khách quan về việc thực thi quyền văn hóa và đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm thúc đẩy tiếp cận dựa trên quyền con người trong quản lý di sản tại Việt Nam, qua đó tăng cường tính thuyết phục của các báo cáo và chia sẻ tại các cơ chế quốc tế về di sản.