Tranh Sơn Thủy và Giá Trị Văn
Hóa, Tư Tưởng Phương Đông
Trung Hoa là đất nước có nền văn hoá phát triển vô cùng đồ sộ cả về bề dày lịch sử
lẫn chiều sâu. Trong đó, hội hoạ đạt nhiều thành công rực rỡ. Hội hoạ trong con
mắt người Trung Hoa là sự tổng hoà quan niệm về vũ trụ và con người trong đó
hình vẽ là những biểu hiện cao cả về khả năng sáng tạo. Thành công rực rỡ của hội
hoạ cổ Trung Hoa phải nói tới mảng tranh sơn thuỷ.
Ở châu Âu thế kỷ XVII, cùng với Claude Lorrain tranh phong cảnh mới ra đời với
tư cách là thể loại độc lập. Trong khi đó ở Trung Hoa, người ta quan tâm đến thể
loại tranh phong cảnh sớm hơn và sáng tạo ra loại tranh sơn thuỷ từ thế kỷ VII.
Tranh sơn thuỷ được thâm nhập sâu vào quan niệm thẩm mỹ của mọi tầng lớp
trong xã hội Trung Hoa bất kể thời kỳ nào và lòng yêu thiên nhiên phổ cập ở mọi
người dân Trung Hoa.
Chùa trên đỉnh núi – Lý Thành(li Cheng)
Khác với tranh phong cảnh của người châu Âu, tranh sơn thuỷ không chỉ là những
hình vẽ mang tính sao chép thiên nhiên mà là những sáng tạo. Ở đây các hiện tượng
thiên nhiên trở thành những biểu tượng của tinh thần. Chính vì vậy nói đến tranh
sơn thuỷ Trung Hoa là nói đến tư tưởng, lối sống, quan điểm nhân sinh, sự suy nghĩ
và tinh thần của người nghệ sỹ trước tạo vật. Tranh sơn thuỷ không chỉ dừng lại ở
một bức tranh phong cảnh đẹp mà người xem còn thưởng thức cả phần tư tưởng
của tranh. Nó bao quát những quan niệm vũ trụ, biểu thị nguyên lý sống của tạo
vật.
Người Trung Hoa từ xưa không có tư tưởng cho mình với vũ trụ, thiên nhiên có gì
ngăn cách xa lạ nên người nghệ sỹ thường mượn cảnh nói tình, lấy núi sông trời đất
để biểu hiện tư tưởng của mình. Vì vậy tranh phong cảnh Trung Hoa mở ra cho
chúng ta một thế giới khác – thế giới đầy mơ mộng nhưng được xây dựng bằng trí
tuệ, không vay mượn hiện thực mà là những điều được gợi lên từ cái nhìn bên trong
của người nghệ sỹ.
Người phương Tây thường chú trọng và đề cao kinh nghiệm, ý chí, khả năng của
mình để tiếp cận chân lý. Họ nỗ lực khám phá, thu hoạch, chiếm đoạt cái vũ trụ
khách quan, cái tự nhiên và xã hội bờn ngoài. Tuy nhiên, họ lại tỏ ra đối lập lạnh
nhạt và ngờ vực cái vũ trụ khách quan đó. Người phương Tây vẽ tranh phong cảnh
với một cái nhìn phân tích bằng thị giác và phản ánh nó bằng các yếu tố của nghệ
thuật hội hoạ như đường nét, hình khối, màu sắc. Họ tả khoảng cách và tạo không
gian xa gần của cảnh vật bằng cách vẽ mọi vật ở càng xa thì càng nhỏ vút về một
điểm tụ ở đường chân trời, các sự vật chịu sự chi phối của ánh sáng và vờn nổi khối
theo quy luật ánh sáng. Giá trị của nó ở chỗ làm cho người xem như được nhìn thấy
cảnh thực và có sự rung động theo cảnh thực.
Người nghệ sỹ Trung Hoa coi tâm hồn của một người là tâm hồn của trời đất. Cái lý
của một vật là cái lý chung cho cả vạn vật. Vận chuyển của một hơi thở cũng như
vận chuyển của một ngày. Vì thế tranh sơn thuỷ không chỉ là cảnh sắc khách quan
mà chính là tâm hồn, lối tư duy của tác giả. Xem tranh là qua hình tượng, cách biểu
hiện khí chất khi biểu tả để thấu hiểu chính tác giả. Trong đó, nó chứa đựng cả sự
gửi gắm tình cảm, tâm hồn, tư tưởng của người vẽ. Cũng chính vì vậy tranh sơn
thuỷ không lấy lối vẽ phân tích theo cái nhìn tinh tế mô tả chi tiết cho giống với thực
thu nhận qua thị giác làm trọng mà thiên về tả ý, lưu lại những hình ảnh, giữ lại cái
bóng của sự vật. Họ dường như không nhìn thấy cảnh thật để sao chép nó, họ vẽ
những cái tồn tại trong tình cảm của mình, do họ cảm nhận được gây cho người