VIN HÀN LÂM
KHOA HC XÃ HI VIT NAM
HC VIN KHOA HC XÃ HI
TRN TH THÁI
VĂN HÓA ẨM THC CỦA NGƯỜI CHĂM AHIÉR
HUYỆN NINH PHƯỚC, TNH NINH THUN
Ngành: Văn hóa học
Mã s: 9 22 90 40
LUN ÁN TIN SĨ VĂN HÓA HC
HÀ NI - 2023
Công trình đã được hoàn thành tại:
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
Người hướng dn khoa hc: PGS.TS. Vương Xuân Tình
Phản biện 1: GS.TS. Lê Hng Lý
Phản biện 2: GS.TS. Bùi Quang Thanh
Phản biện 3: GS.TS. Nguyn Văn Chính
Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ, họp tại Học viện
Khoa học xã hội, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội
Vào lúc h phút, ngày tháng năm 2023
Có thể tìm hiểu luận án tại:
Thư viện Quốc gia
Thư viện Học viện Khoa học xã hội.
1
MỞ ĐẦU
1.nh cấp thiết của đề tài
Trong ngôn ngữ Chăm, bên cạnh từ “yêu” (anit) thì từ “ăn” (mbang)
cũng tần suất rất cao khi biểu đạt. Lúc đói, người Chăm nói Mbang owk
bbang lipa - Ăn đói ăn khát, ăn để cầm hơi. Nhà nghèo, khách đến nhà
không món cao sang tbảo Mbang mưthin mbang xara: Ăn mắm, ăn
muối, lấy thảo. Lúc món ăn thật ngon thì nói Mbang jan gok jan glah -
Ăn đập nồi đập niêu. Kẻ thấp hèn đành chấp nhận Mbang lisei hok kamang
jruh- Ăn cơm vãi, cơm thừa canh cặn. Người có chữ nghĩa, kẻ sang lại được
Mbang ngok dok dahlau - Ăn trên ngồi trước. Người Việt cũng những
đúc kết đa dạng về việc ăn uống như “Ăn vóc học hay”, “Ăn để mà sống
chứ không phải sống để ăn”, “Miếng ăn quá khẩu thành tàn”, “Ăn
mời, làm có khiến”.
Như vậy, có thể thấy ở mọi thời đại, mọi dân tộc việc ăn uống đều có ý
nghĩa rất quan trọng đối với đời sống con người. Việc ăn uống không chỉ
hoạt động mang tính sinh học nhằm duy trì sự sống còn thể hiện văn
hóa của một tộc người hay cộng đồng hội khác. Đặc trưng của các món
ăn được tạo nên từ những điều kiện địa lý, lịch sử, hội. Qua các món ăn
chúng ta thể hiểu được tập quán, cung cách ứng xử của con người với
môi trường; thậm chí thân phận hay địa vị của con người cũng được thể
hiện qua ăn uống. Bởi vậy, ẩm thực không chỉ mang khía cạnh vật chất
còn mang ý nghĩa tinh thần, được coi một thành tố quan trọng tạo nên
bản sắc tộc người.
Theo kết quả Tổng điều tra dân số năm 2019, người Chăm tỉnh Ninh
Thuận có 67.517 người, đông nhất so với người Chăm trong cả nước. Chăm
Ahiér (còn gọi Chăm la môn) một trong ba nhóm Chăm sinh sống
từ lâu đời Ninh Thuận. Đây nhóm Chăm chiếm số đông trong dân số
của người Chăm huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận so với các tín đồ
tôn giáo khác. Họ được nhận diện cộng đồng Ahiér qua hình thức của lễ
tang: “khi chết làm đám thiêu”. Họ thờ cúng tổ tiên (muk key, trauk patra),
xây dựng đền tháp để thờ vua thần và các vị anh hùng dân tộc, danh nhân
2
văn hóa. Về đời sống tinh thần, người Chăm Ahiér hệ thống nghi lễ
cùng phong phú. mỗi giai đoạn trong nghi lễ của người Chăm những
nghi thức khác nhau lễ vật được chuẩn bị cho các nghi lễ vào giai đoạn
đó cũng có những sự khác biệt. Các vật phẩm dâng cúng cho đến đồ ăn thức
uống không chỉ đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của con người còn hàm
chứa nhiều giá trị văn hóa, phản ánh thế giới quan và cấu trúc xã hội của tộc
người Chăm.
Trong bức tranh chung của mỗi tộc người, ẩm thực luôn được xem
thành tố quan trọng thể hiện điều kiện tự nhiên, sự thích ứng của con
người với tnhiên chứa đựng nhiều khía cạnh đáng quan tâm của sự
biểu đạt kiến tạo văn hoá. vậy, ẩm thực luôn chủ đề thu hút được
sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Người Chăm là một trong những dân
tộc luôn dành được sự quan tâm, chú ý của nhiều nhà nghiên cứu, và nhiều
khía cạnh khác nhau của người Chăm văn hóa Chăm như lịch sử tộc
người, sự phân bố dân cư, dân số học tộc người, quan hệ hôn nhân, quan hệ
xã hội, quan hệ tộc người, tập tục, lối sống, tôn giáo tín ngưỡng,… đã được
đề cập và đào sâu. Tuy nhiên, tính tới thời điểm hiện tại, chưa có một công
trình chuyên biệt nào nghiên cứu về ẩm thực Chăm dưới góc nhìn văn hoá
học, coi ẩm thực như tấm gương phản chiếu văn hoá hội của tộc
người. Đề tài luận án “Văn hóa ẩm thực của người Chăm Ahiér huyện
Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận” được tác giả lựa chọn thực hiện nhằm hướng
đến việc bổ khuyết các khoảng trống này, cả về hướng tiếp cận các thực
hành ẩm thực cũng như tìm những diễn giải phù hợp về sự hiện diện của
các thực hành văn hoá trong đời sống của người Chăm tại Ninh Thuận. Kết
quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần làm thêm về văn hoá ẩm thực
Chăm trong mối quan hệ với các khía cạnh khác nhau của văn hoá như cấu
trúc hội, giới, trụ quan hay thực hành tôn giáo, tín ngưỡng. Những
đóng góp này không chỉ góp thêm nguồn tư liệu khoa học mới cho các công
trình nghiên cứu văn hoá Chăm dưới khía cạnh ẩm thực còn cung cấp
một hệ thống luận cứ có giá trị cho việc tham khảo để thực hiện thành công
chính sách bảo tồn và phát huy các giá trị của ẩm thực trong phát triển kinh
3
tế - hội của nhóm Chăm Ahiér tại huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận.
Theo đó, luận án cũng góp thêm một nghiên cứu trường hợp cho lĩnh vực
nghiên cứu về văn hoá ẩm thực của ngành nghiên cứu Văn hoá.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của luận án nghiên cứu ẩm thực của người
Chăm Ahiér để hiểu về các khía cạnh văn hoá, hội của tộc người, như
các vấn đề về thế giới quan, nhân sinh quan quan hệ hội. Với mục
đích như vậy, đề tài sẽ tập trung giải quyết hai câu hỏi chính sau:
-Thực hành văn hoá ẩm thực trong đời sống thường ngày trong
nghi lễ của người Chăm Ahiér diễn ra như thế nào?
- Các thực hành văn hoá ẩm thực đó phản ánh gì về vũ trụ quan, nhân
sinh quan và quan hệ xã hội của người Chăm Ahiér?
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Từ mục đích nghiên cứu trên, luận án đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu
sau:
- Tổng hợp, phân tích tài liệu thành văn có liên quan đến chủ đề nghiên
cứu. Trên sở đó, tổng quan tài liệu và xác định sở thuyết làm định
hướng cho luận án, lựa chọn phương pháp phù hợp với đề tài nghiên cứu.
- tả phân tích các thực hành văn hoá ẩm thực của người Chăm
Ahier trong đời sống hàng ngày và trong nghi lễ.
- Phân tích, các đặc điểm về trụ quan, nhân sinh quan và quan hệ
hội của người Chăm Ahiér thông qua các thực hành văn hóa ẩm thực.
- Trao đổi, bàn luận về văn hoá Chăm qua các yếu tố được lưu giữ
trong ẩm thực của dân tộc này.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu của luận án ẩm thực trong đời sống thường
ngày trong nghi lễ của người Chăm Ahiér huyện Ninh Phước, tỉnh
Ninh Thuận giai đoạn hiện nay. Đề tài tập trung vào các vấn đề như cơ cấu
chuẩn bị bữa ăn lễ vật, tổ chức ăn uống, các kiêng kỵ những bối