305
XÁC ĐỊNH MỨC ĐỘ ƯU TIÊN CỦA CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG
TỚI CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC TRỰC TUYẾN
TẠI ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
Nguyễn Thị Hoa Hạnh1, Lê Thị Duyên2, Vũ Hoàng Đức3
Email: nthhanh@vnu.edu.vn
Tóm tắt: Dạy học trực tuyến được xem là một xu thế tất yếu của giáo dục đại học trên
thế giới. Mục tiêu của nghiên cứu này là xem xét mức độ ảnh hưởng của 03 nhóm yếu tố tới
chất lượng dạy học trực tuyến, gồm có: giảng viên (với 06 yếu tố thành phần), sinh viên (05
yếu tố thành phần) và công nghệ (03 yếu tố thành phần). Dữ liệu trong nghiên cứu được thu
thập thông qua phỏng vấn chuyên gia với đối tượng là các giảng viên có nhiều kinh nghiệm
trong giảng dạy trực tuyến. Phương pháp phân tích thứ bậc được áp dụng để xác định mức độ
ảnh hưởng của các nhóm yếu tố và yếu tố. Kết quả cho thấy nhóm giảng viên được xem có ảnh
hưởng lớn nhất, tiếp đến là nhóm yếu tố thuộc về sinh viên và công nghệ.
Từ khóa: Dạy học trực tuyến, chất lượng dạy học, phương pháp phân tích thứ bậc.
I. Giới thiệu chung
Dạy học trực tuyến là một xu thế đào tạo của các quốc gia trên thế giới, đặc biệt
trong giai đoạn giãn cách xã hội do đại dịch Covid 19. Giáo dục đại học có nhiều đặc điểm
phù hợp để triển khai dạy học trực tuyến như trình độ của giảng viên, năng lực của người
học và khả năng tiếp cận công nghệ. Đã có nhiều nghiên cứu xem xét các yếu tố ảnh hưởng
tới chất lượng dạy học trực tuyến. Andersson và Grưnlund (2009) đã chỉ ra các thách thức
đối với triển khai học trực tuyến, bao gồm: người học, công nghệ, khóa học và bối cảnh. Puri
(2012) đã xác định được 6 trong số các yếu tố có tác động đến sự thành công của học trực
tuyến (xếp theo thứ tự quan trọng), đó là: sư phạm, thể chế, công nghệ, đánh giá, hỗ trợ, và
giao diện. Musa và Othman (2012) đã chỉ ra rằng công nghệ là yếu tố quan trọng nhất, bên
cạnh 3 yếu tố khác là sự tham gia của người học, vai trò của người dạy trong thúc đẩy tương
tác, thảo luận, và việc cung cấp tài liệu học tập kịp thời trên hệ thống. Ali và các tác giả
(2018) đã xem xét 259 công trình có liên quan đến các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của
học tập trực tuyến. Các tác giả xác định được 68 yếu tố có thể gây ngăn trở cho sự thành
công của e-learning. Các khía cạnh này được tác giả đề nghị gộp thành ba chiều là sư phạm,
công nghệ và người học. Li và cộng sự (2021) đã sử dụng phương pháp phỏng vấn, bảng hỏi
và xây dựng mô hình để nghiên cứu các phương pháp giảng dạy trực tuyến được thực hiện
1 Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội
2 Trường Đại học Công đoàn
3 Trường Đại học Mở Hà Nội
306
trong thời kỳ đại dịch Covid-19. Kết quả cho thấy, yếu tố từ giảng viên gồm: Số buổi học
được thiết kế, các phương pháp giảng dạy, các vấn đề trong thực tế giảng dạy trực tuyến,
tương tác trên lớp và yếu tố từ sinh viên gồm: giới tính, số lượng nền tảng lớp học được chấp
nhận, số lượng khóa học tham gia, những khó khăn gặp phải khi học trực tuyến và phong
cách học tập ưa thích có ảnh hưởng đáng kể đến với hiệu quả học tập và thái độ học tập của
sinh viên đối với thái độ ủng hộ. Nguyễn Thị Giang (2022) đã tập trung nghiên cứu các nhân
tố ảnh hưởng đến hiệu quả giảng dạy trực tuyến. Kết quả nghiên cứu cho thấy các yếu tố ảnh
hưởng đến hiệu quả giảng dạy gồm: yếu tố công cụ, ứng dụng, nền tảng dạy học trực tuyến,
phương pháp giảng dạy của giảng viên, yếu tố của người học. Kết quả này cho thấy rằng để
nâng cao hiệu quả giảng dạy trực tuyến cần có sự đầu tư nhiều hơn vào trình độ sử dụng
công cụ, ứng dụng, nền tảng dạy học trực tuyến cũng như cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin,
đồng thời cần có sự cố gắng từ cả phía sinh viên, giảng viên và trường đại học để đạt được
hiệu quả giảng dạy tốt nhất. Phạm Lê Hồng Nhung (2023) đã cho thấy có bốn nhân tố quan
trọng tác động tích cực đến hiệu quả học tập trực tuyến của sinh viên, bao gồm: thiết kế khóa
học, tài liệu học tập, sự tương tác giữa giảng viên và sinh viên, và sự tương tác giữa sinh
viên và sinh viên. Trong đó, nhân tố thiết kế khóa học có sự tác động đáng kể nhất đến hiệu
quả học tập trực tuyến của sinh viên.
Đại học Quốc gia Hà Nội là cơ sở giáo dục Đại học đa ngành, đa lĩnh vực, có sứ
mệnh đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, bồi dưỡng nhân tài, sáng tạo, nghiên cứu công
nghệ tiên tiến, chuyển giao tri thức; đóng vai trò nòng cốt, tiên phong trong việc đổi mới hệ
thống giáo dục đại học Việt Nam. Trong những năm gần đây, ĐHQGHN đã có sự đầu tư
trong chuyển đổi số, quản trị, bảo đảm chất lượng… như xây dựng và triển khai dự án đại
học số, chủ trương đổi mới giảng dạy, xây dựng nền tảng đào tạo trực tuyến, thành lập Trung
tâm Quản trị đại học số.
Do đó, mục tiêu của nghiên cứu này là đánh giá các các yếu tố ảnh hưởng đến chất
lượng dạy học trực tuyến tại ĐHQGHN. Trong nghiên cứu này, phương pháp phân tích thứ
bậc được vận dụng để đánh giá mức độ tác động của các nhóm yếu tố và yếu tố.
II. Tổng quan các yếu tố ảnh hưởng tới chất lượng dạy học trực tuyến các trường đại
học công lập
2.1. Giảng viên
Giảng viên là khía cạnh quan trọng hàng đầu quyết định chất lượng dạy học nói
chung và giảng dạy trực tuyến nói riêng. Có một số nghiên cứu đã chỉ ra các yếu tố thuộc về
giảng viên có ảnh hưởng đến chất lượng dạy học trực tuyến. Các yếu này bao gồm: sự sẵn
sàng (Dakduk và các cộng sự, 2018), nội dung bài giảng (Wong và cộng sự, 2018), phương
pháp giảng dạy phù hợp (Trần Định Mạnh, 2021; Nguyễn Thị Giang, 2022), năng lực công
nghệ (Mahdizadeh et al., 2008) và phương pháp đánh giá người học (Chu và cộng sự, 2019).
Liễu (2017) đã xác định vai trò của giảng viên trong đào tạo đại học theo hình thức học trực
307
tuyến đã được thay đổi so với hình thức đào tạo truyền thống. Từ một người thuyết giảng là
chủ yếu đã chuyển sang bình luận và chia sẻ là chủ yếu. Điều này vừa phù hợp với tính chất
đào tạo trực tuyến vừa phát huy được ý tưởng sáng tạo của cả người học lẫn người dạy. Đây
được xem là yếu tố ảnh hướng đến hiệu quả giảng dạy trực tuyến, để nâng cao hiệu quả giảng
dạy tác giả đã đề cập đến các yếu tố về phương pháp, kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng của
người giảng viên. Nguyễn Thị Hoa và các cộng sự (2021) đã xác định chất lượng giảng viên
và thiết kế khóa học, các điều kiện thuận lợi và quản lý thời gian có ảnh hưởng quan trọng
đến hiệu quả của việc học trực tuyến của sinh viên. Lê Thái Phượng (2022) đã chỉ ra các yếu
tố thuộc về giảng viên có ảnh hưởng đến chất lượng học trực tuyến trong bối cảnh Covid-19
như bối cảnh Covid-19 gồm: thiết kế giảng dạy, nội dung giảng dạy và đặc điểm giảng viên.
Nguyễn Hai Khoa và các cộng sự (2023) đã cho rằng sự sinh động của bài giảng từ giảng
viên và kỹ năng tương tác với giảng viên của sinh viên có ảnh hưởng đến chất lượng dạy và
học trực tuyến của sinh viên. Bên cạnh thiết kế khóa học và tài liệu học tập, sự tương tác
giữa giảng viên và sinh viên cũng có tác động đáng kể nhất đến hiệu quả học tập trực tuyến
của sinh viên (Phạm Lê Hồng Nhung, 2023).
2.2. Người học
Bên cạnh yếu tố giảng viên, các yếu tố thuộc về người học cũng có vai trò quan trọng
quyết định chất lượng dạy học trực tuyến các trường đại học công lập (Trần Đình Mạnh,
2021; Nguyễn Thị Giang, 2022). Các yếu tố thuộc về người học như các trang thiết bị, kỹ
năng số, kỷ luật bản thân, thái độ học tập,... Akbarov và các cộng sự (2015) đã chỉ ra rằng
mối quan hệ thuận chiều giữa thái độ học tập tích cực và kết quả học tập của sinh viên. Một
số nghiên cứu đã chỉ ra rằng các trang thiết bị phục vụ học tập của sinh viên như điện thoại
thông minh, máy tính, cũng như năng lực sử dụng các ứng dụng, phương tiện kỹ thuật có vai
trò quan trọng quyết định chất lượng hoạt động dạy học trực tuyến (Ellen và các cộng sự,
2018; Yilmaz-Na và Sönmez, 2022). Bên cạnh đó, động lực học và phương pháp học chủ
động cũng có ảnh hưởng tới chất lượng dạy học (Dai và các cộng sự, 2021),
2.3. Công nghệ
Công nghệ phục vụ giảng dạy trực tuyến tại các trường đại học bao gồm hệ thống
phần cứng, phần mềm và hoạt động hỗ trợ kỹ thuật (Ahmed, 2010; Trần Định Mạnh, 2021;
Lê Thái Phượng, 2022). Trong đó, hệ thống phần mềm hay hệ thống quản lý học tập bao
gồm toàn bộ một hệ sinh thái bao trùm tiến trình học tập, giao diện tương tác và các đối
tượng tham gia bao gồm: Giáo viên, sinh viên, các trợ giảng cho tới các thành viên quản trị
và điều hành hệ sinh thái này. Các hoạt động hỗ trợ kỹ thuật liên quan đến nền tảng công
nghệ (hệ thống phần cứng và phần mềm) giúp cho hoạt động dạy học trực tuyến diễn ra một
cách hiệu quả (Lê Thái Phượng, 2022). Nguyễn Thị Giang (2022) đã chỉ ra rằng yếu tố công
cụ, ứng dụng và nền tảng dạy học trực tuyến có tác động mạnh tới hiệu quả hoạt động trực
tuyến. Nguyễn Hai Khoa và các cộng sự (2023) đã cho rằng chất lượng kết nối internet có
ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học trực tuyến của sinh viên.
308
III. Phương pháp nghiên cứu
Mô hình AHP là một mô hình được sử dụng cho những bài toán ra quyết định đa tiêu
chuẩn, được nghiên cứu và phát triển bởi Saaty từ những năm 80. Sau khi sử dụng phương
pháp phỏng vấn chuyên gia để so sánh giữa các tiêu chí với nhau, ta tổng hợp lại thành mộ
ma trận vuông có dạng:
• 𝑨= _𝒂𝒊𝒋𝒏×𝒏=[𝟏 𝒂𝟏𝟐
𝒂𝟐𝟏 𝟏… 𝒂𝟏𝒏
… 𝒂𝟐𝒏
⋮ ⋮
𝒂𝒏𝟏 𝒂𝒏𝟐 ⋮ ⋮
… 𝟏] ;
Trong đó:
a
ij
thể hiện mức độ quan trọng của chỉ tiêu hàng i so với chỉ tiêu cột j.
Mức độ quan trọng giữa các chỉ tiêu được phân cấp theo tỷ lệ đều nhau từ 1/9 đến 9
và lấy mốc 1 làm trung điểm:
Để xác định tính nhất quán của dữ liệu trong ma trận so sánh cặp đôi, Saaty đề xuất
chỉ số nhất quán theo công thức sau:
𝑪𝑹= 𝑪𝑰
𝑹𝑰
CI: Chỉ số nhất quán (Consistency Index)
RI: Chỉ số ngẫu nhiên (Random Index)
CR: chỉ số nhất quán của dữ liệu
𝑪𝑰= 𝝀𝒎𝒂𝒙− 𝒏
𝒏−𝟏
n: số chỉ tiêu
Bảng 1. Chỉ số ngẫu nhiên RI
n
1
2
3
4
6
7
8
9
10
RI
0
0
0.52
0.90
1.24
1.32
1.41
1.45
1.49
Nếu tính ra được CR<0,1 là có thể chấp nhận được và nếu lớn hơn sẽ cần phải xem
xét lại và đòi hỏi sẽ phải phỏng vấn lại chuyên gia để thay đổi mức độ quan trọng giữa các
chỉ tiêu.
IV. Xác định các yếu tố ảnh hưởng tới chất lượng dạy học trực tuyến
Nghiên cứu áp dụng phương pháp phân tích thứ bậc để xác định các yếu tố ảnh
hưởng tới chất lượng dạy học trực tuyến tại Đại học Quốc gia Hà Nội. Trong nghiên cứu
1/9
1/7
1/5
1/3
1
3
5
7
9
Vô cùng
ít quan
trọng
Rất ít
quan
trọng
Ít quan
trọng
nhiều
hơn
Ít
quan
trọng
hơn
Quan
trọng
như
nhau
Quan
trọng
hơn
Quan
trọng
nhiều
hơn
Rất
quan
trọng
hơn
Vô cùng
quan
trọng
hơn
309
này, 03 nhóm yếu tố được xem xét, gồm có: giảng viên (GV), sinh viên (SV) và công
nghệ (CN). Trong đó, nhóm yếu tố thuộc về giảng viên gồm các yếu tố: sự sẵn sàng giảng
dạy trực tuyến (GV1), nội dung bài giảng (GV2), phương pháp giảng day (GV3), năng
lực công nghệ (GV4), phương pháp đánh giá người học (GV5) và sự tương tác với sinh
viên (GV6); nhóm yếu tố thuộc về sinh viên gồm các yếu tố: thái độ học tập (SV1), kỹ
năng số (SV2), trang thiết bị cá nhân phục vụ học trực tuyến (SV3), kỹ năng quản lý thời
gian (SV4) và phương pháp học chủ động (SV5); nhóm yếu tố thuộc về công nghệ gồm
các yếu tố: chất lượng kết nối internet (CN1), phần mềm học trực tuyến (CN2), và hướng
dẫn, hỗ trợ học trực tuyến (CN3).
Dữ liệu trong nghiên cứu được thu thập thông quan phỏng vấn 03 chuyên gia là
các giảng viên có nhiều kinh nghiệm trong hoạt động giảng dạy trực tuyến. Kết quả so
sánh cặp đôi mức độ ảnh hưởng của các nhóm yếu tố và yếu tố của 03 chuyên gia, cũng
như giá trị trung bình của hội đồng được trình bày trong Bảng 2 - 5. Kết quả cho thấy các
hệ số CR của các chuyên gia đều < 0.1, do đó đảm bảo tính nhất quán của dữ liệu.
Bảng 2. Giá trị so sánh cặp đôi mức độ ảnh hưởng của các nhóm yếu tố
Chuyên gia
Nhóm yếu tố
GV
GV
CN
D1
CR = 0
GV
1
2
4
GV
0.5
1
2
CN
0.25
0.5
1
D2
CR = 0
GV
1
2
2
GV
0.5
1
1
CN
0.5
1
1
D3
CR = 0
GV
1
1
0.50
GV
1
1
0.50
CN
2
2
1
Giá trị trung
bình hội đồng
GV
1.00
1.67
2.17
GV
0.60
1.00
1.17
CN
0.46
0.86
1.00