ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
----------***---------
HOÀNG THỊ HỒNG NGA
XÂY DỰNG NỀN VĂN HOÁ TRONG KHÁNG
CHIẾN CHỐNG PHÁP (1945-1954)
CHUYÊN NGÀNH: LỊCH SỬ VIỆT NAM
MÃ SỐ: 60.22.54
LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS TRƢƠNG THỊ TIẾN
HÀ NỘI - 2009
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU.....................................................................................................................1
CHƢƠNG 1: MỘT SỐ NHÂN TỐ CỦA BỐI CẢNH QUỐC TẾ VÀ BỐI
CẢNH TRONG NƢỚC ẢNH HƢỞNG TỚI QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NỀN
VĂN HÓA KHÁNG CHIẾN (1945-1954) .................. Error! Bookmark not defined.
1.1. Một số nhân tố của bối cảnh quốc tế ................... Error! Bookmark not defined.
1.1.1. Ảnh hưởng từ Liên Xô ................................. Error! Bookmark not defined.
1.1.2. Ảnh hưởng từ Trung Quốc ......................... Error! Bookmark not defined.
1.2. Một số nhân tố của bối cảnh trong nƣớc ............ Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Đời sống kháng chiến .................................. Error! Bookmark not defined.
1.2.2. Đời sống văn hóa .......................................... Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 2: XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA TRONG KHÁNG CHIẾN
CHỐNG PHÁP (1945-1954).......................................... Error! Bookmark not defined.
2.1. Xây dựng lý luận nền văn hoá kháng chiến ....... Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Tiếp tục xây dựng lý luận của nền văn hóa kháng chiến trên nền tảng
cơ bản của Bản “Đề cương văn hóa Việt Nam”(1943) (2/9/1945- 7/1948)
..................................................................................... Error! Bookmark not defined.
2.1.2. Từng bước phát triển lý luận văn hóa, phục vụ kháng chiến- kiến
quốc (7/1948-1954) .................................................. Error! Bookmark not defined.
2.2. Xây dựng thiết chế văn hoá ................................... Error! Bookmark not defined.
2.2.1. Trong lĩnh vực thông tin tuyên truyền, văn học nghệ thuật .......... Error!
Bookmark not defined.
2.2.2. Trong lĩnh vực giáo dục .............................. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 3: MỘT SỐ THÀNH TỰU CƠ BẢN CỦA NỀN VĂN HÓA
KHÁNG CHIẾN .............................................................. Error! Bookmark not defined.
3.1. Báo chí tuyên truyền ............................................... Error! Bookmark not defined.
3.2. Văn học nghệ thuật .................................................. Error! Bookmark not defined.
3.3. Giáo dục ..................................................................... Error! Bookmark not defined.
3.4. Xây dựng quan hệ văn hóa đối ngoại .................. Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN ....................................................................... Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................... 11
LỜI MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Văn hóa vốn gắn liền với toàn bộ cuộc sống và với sự phát triển của toàn xã
hội. Một dân tộc tồn tại trƣớc tiên là do dân tộc ấy có nền văn hóa của mình. Trong
các hoạt động của con ngƣời, văn hóa là một trong những hoạt động mang dấu ấn
đặc sắc, bền bỉ và tiêu biểu. Dân tộc này khác với dân tộc khác, trƣớc tiên cũng ở lối
sống, cách nghĩ, cảm xúc, ở hiện thực, ở cuộc sống đấu tranh đời này qua đời khác
để tồn tại và phát triển. Văn hóa là sức sống của một dân tộc, hay nói cách khác, sức
sống của một dân tộc thể hiện tập trung ở một nền văn hóa.
Từ ngày Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời và đảm nhận sứ mệnh lãnh đạo
cách mạng Việt Nam trong hơn nửa thế kỷ qua, mặt trận văn hoá luôn luôn sôi
động. Đảng ta coi văn hoá là một mặt trận đấu tranh cách mạng cực kỳ quan trọng
nhằm đánh thắng kẻ thù, một vũ khí tƣ tƣởng sắc bén góp phần xoá bỏ xã hội cũ,
xây dựng xã hội mới và con ngƣời mới.
Sau cách mạng Tháng Tám 1945, sự thành lập một nhà nƣớc kiểu mới của
nhân dân lao động do chính đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo đã kéo theo sự ra
đời của một nền văn hóa mới. Bởi vì văn hóa là một hình thái ý thức xã hội kiến
trúc thƣợng tầng, văn hóa cũng biến đổi một khi cơ sở hạ tầng thay đổi. Từ trong
bản chất, nền văn hóa mới gắn bó chặt chẽ với chế độ mới. Chế độ mới đòi hỏi một
nền văn hóa mới và sự ra đời, phát triển của nền văn hóa mới góp phần củng cố và
thúc đẩy xã hội mới phát triển. Đó là phép biện chứng của lịch sử và phép biện
chứng giữa văn hóa và cách mạng. Phép biện chứng đó không phải diễn ra một cách
tự phát, vô ý thức, mà trái lại một cách tự giác thông qua quá trình hoạt động thực
tiễn của Đảng Cộng sản.
Trong chín năm kháng chiến toàn dân, toàn diện chống thực dân Pháp (1945-
1954), vấn đề kháng chiến về mặt văn hóa đƣợc đặt ra nhƣ một trong những bộ
phận đấu tranh vô cùng quan trọng của nhân dân ta. Đồng chí Trƣờng Chinh khẳng
định “kháng chiến về mặt quân sự, chính trị, kinh tế chƣa đủ gọi là kháng chiến toàn
diện. Phải kháng chiến về mặt văn hóa nữa”[33, tr.46]. Sự nghiệp văn hóa đƣợc
Đảng coi là một những mặt trận kháng chiến quan trọng, không thể thiếu đƣợc. Để
củng cố chính quyền, để kháng chiến thắng lợi, Đảng cần lãnh đạo chặt chẽ văn hóa
yêu cầu văn hóa phải tham gia chính trị, tham gia kháng chiến.
Trong chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp, với hạt nhân ban đầu là
bản “Đề cương văn hóa Việt Nam” (1943) và Hội Văn hóa cứu quốc, chúng ta đã
xây dựng nên một nền văn hóa mới của chính thể nhà nƣớc mới. Quá trình xây
dựng nền văn hóa mới đó là rất bền bỉ và gian khổ, là quá trình Đảng lãnh đạo văn
hóa cƣơng quyết chống lại văn hóa phản động, vừa phê phán, thuyết phục những
quan điểm văn hóa lạc hậu, chủ nghĩa cá nhân trong văn hóa. Đồng thời tiếp thu
những ảnh hƣởng của các mô hình, các nguyên tắc xây dựng nền văn hóa mới mang
tính chất vô sản nhƣ Liên Xô, nền văn hóa dân chủ mới nhƣ Trung Quốc để xây
dựng nên những nền tảng cơ bản nhất cho đƣờng lối lý luận văn hóa Việt Nam
trong giai đoạn mới. Công tác tổ chức các lĩnh vực văn hóa cụ thể cũng đƣợc đặt ra
phù hợp với từng thời kỳ kháng chiến, lôi kéo đƣợc đông đảo đội ngũ các nhà văn
hóa, các văn nghệ sĩ phục vụ công tác xây dựng nền văn hóa mới.
Quá trình xây dựng nền văn hóa mới trong kháng chiến chống Pháp đã đạt
đƣợc một số thành tựu căn bản đáng ghi nhận. Đây đƣợc xem nhƣ là một thời kỳ
bản lề, có tính chất quyết định xây nền, dựng móng cho một nền văn hóa Việt Nam.
Tìm hiểu, nghiên cứu về các nội dung, thành tựu của nền văn hóa mới thời kỳ này
sẽ rút ra đƣợc nhiều bài học về lý luận cũng nhƣ thực tiễn quan trọng đối với lịch
sử, đặc biệt là đối với chính sách xây dựng nền văn hóa Việt Nam dân chủ, tiên tiến,
đậm đà bản sắc dân tộc hiện nay. Những bài học lý luận về văn hóa, cũng nhƣ
những bài học vận động của thực tiễn lịch sử cũng góp phần rút ra đƣợc nhiều nhận
định quý báu để bổ sung cho hiện tại.
Với ý nghĩa đó, tôi quyết định lựa chọn đề tài “Xây dựng nền văn hóa trong
kháng chiến chống Pháp (1945-1954)” làm đề tài cho luận văn thạc sĩ của mình.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Lịch sử của cuộc kháng chiến thần thánh chín năm trƣờng kỳ của dân tộc
Việt Nam từ 1945-1954 là một hƣớng đề tài hấp dẫn, thu hút đƣợc rất nhiều nhà
nghiên cứu quan tâm. Từ trƣớc đến nay, giới nghiên cứu lịch sử hiện đại chủ yếu
tập trung vào các đề tài quân sự, ngoại giao, kinh tế, xã hội... Nghiên cứu về đề tài
văn hóa kháng chiến cũng có một số công trình nhƣng số lƣợng còn rất khiêm tốn
và chủ yếu tập trung ở một số mảng đề tài:
Một số giáo trình, sách chuyên khảo có nội dung đề cập tới đề tài văn hóa mà
chủ yếu là tập trung làm nổi bật đƣờng lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam,
trong đó có đƣờng lối văn hóa của Đảng thời kỳ 1945-1954 tiêu biểu nhƣ:
- Học viện CTQG HCM, Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn hóa
của đảng Cộng sản Việt Nam, NXB CTQG, Hà Nội, 2002.
- Học viện CTQG HCM, Học viện chính trị khu vực I, Khoa văn hóa và phát
triển, Tìm hiểu đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam, (Sách tham khảo),
NXB CTQG, Hà Nội, 2006.
- Hoàng Xuân Nhị, Tìm hiểu đường lối văn nghệ của Đảng và sự phát triển
của văn học cách mạng Việt Nam hiện đại, NXB Giáo dục, 1962.
- Hoàng Trinh, Phong Lê: Đường lối văn nghệ của Đảng và thành tựu của
văn học cách mạng (Đọc xây dựng nền văn nghệ lớn xứng đáng với nhân dân ta,
thời đại ta của Tố Hữu), Tạp chí Học tập 9/1975.
- Lê Đình Kỵ, Đại cương về đường lối văn nghệ của Đảng, trong cuốn Cơ sở
lý luận văn học, tập 3, NXB Đại học Và THCN, 1983.
- Hà Xuân Trƣờng, Đường lối văn nghệ của Đảng, vũ khí ánh sáng, trí tuệ,
NXB Sự thật, Hà Nội, 1977.
Về phƣơng diện lịch sử của ngành văn hóa thông tin, cũng đã có một số cuốn
sách biên niên, tổng kết lịch sử của ngành nhƣ:
- Ban tƣ tƣởng, văn hóa TW, Lịch sử biên niên công tác tư tưởng, văn hóa
của Đảng Cộng sản Việt Nam, 03 tập, NXB CTQG, 2005.
- Bộ VH-TT, Năm mươi năm ngành văn hóa thông tin Việt Nam, Hà Nội,
1995.