Ch ng mơi năm ờ
chi n d ch nế ị c pháp và s thoáI v l n th nh t c a na-pô-lê-ông 1814 ớ ự ị ầ ứ ấ ủ
Trong năm 1814, cũng nh trong su t cu c đ u tranh c a Na v i Châu Âu năm 1813, Na ch huy hoàn toànố ộ ấ ủ ớ ỉ
trông c y vào l c lậ ự ng vũ trang. Tuy nhiên Na cũng nhân th y r ng, sau tr n Lai-xích và trợ ấ ằ ậ c ngày quânớ
Liên minh xâm l c nợc Pháp thì không th hành đ ng nhớ ể ộ h i tháng 7 và tháng 8 năm 1813 đồc n a, h i Naợ ữ ồ
c tình phá ho i h i ngh Pra-ha. Ngoài nố ạ ộ ị c Pháp ra, lúc b y gi ngớ ấ ờ i ta còn đ ng ý đ l i cho Na t t cờ ồ ể ạ ấ ả
nh ng đ t đai đã chi m đữ ấ ế c, tr vùng I-ly-ri, các thành ph đ ng minh thợ ừ ố ồ ng nghi p mi n tây-b c nơ ệ ở ề ắ cớ
Đ c và m t vài v trí nứ ộ ị ở c Đ c cùng v i t t c các danh v và quy n đ c l i, tr danh v và quy n l iớ ứ ớ ấ ả ị ề ặ ợ ờ ị ề ợ
c a ngủi b o h Liên bang sông Ranh. Nhờ ả ộ ng Na đã phá v các cu c đàm phán, nh ng mong thanh toánỡ ộ ữ
g n kh i Liên minh b ng m t tr n đánh. Nh ng đi u ki n mà hi n nay ngọ ố ằ ộ ậ ữ ề ệ ệ i ta đờa ra v i Na ch c ch n làớ ắ ắ
t h n, Nhệ ơ ng Na bi t r ng nông dân và th thuy n, tế ằ ợ ề s n thảng nghi p và công nghi p và t ng l p côngơ ệ ệ ầ ợ
ch c đông đ o mà Na đã t o nên, và đi u quan tr ng nh t là b tứ ả ạ ề ọ ấ ộ l nh t i cao c a quân đ i đ ng đ u làệ ố ủ ộ ứ ầ
các th ng ch , nói tóm l i, toàn th nhân dân bao g m m i giai c p, tr m t s r t ít trố ế ạ ể ồ ọ ấ ừ ộ ố ấ ng h p ngo i l ,ờ ợ ạ ệ
đ u đã m t l vì chi n tranh và khao khát hoà bình. Cho nên Na không tr ng tr n t ch i cu c đàm phánề ệ ả ế ắ ợ ừ ố ộ
do Xanh E-nhăng chuy n đ t, đ ng th i còn làm ra v mong mu n hoà bình, nhể ạ ồ ờ ẻ ố ng Na đã kéo dài công vi cệ
trong g n hai tháng tr i (k t ngày 15 tháng 11 năm 1813, ngày Na nh n đầ ờ ể ừ ậ c nh ng đi u ki n gi ngợ ữ ề ệ ả
hoà). Không ph i vô c mà Na hy v ng quân Liên minh s vi ph m nh ng đi u ki n do chính h đã đả ớ ọ ẽ ạ ữ ề ệ ọ a ra
và nh v y h s ph i ch u trách nhi m v vi c chi n tranh ti p di n. Na bi t r ng tr nậ ọ ẽ ả ị ệ ề ệ ế ế ễ ế ằ ừ c áo ra thì khôngớ
m t nộc nào hi n đang chi n tranh v i ông l i mong mu n tri u đ i c a ông t n t i lâu dài và đ c bi t làớ ệ ế ớ ạ ố ề ạ ủ ồ ạ ặ ệ
n c Anh t s không hài lòng ch ng nào t nh Ăng-ve còn n m trong tay Na. Nhớ ắ ẽ ừ ỉ ằ ng, theo nh ng đi u ki nữ ề ệ
t Phrăng-pho g i đ n cho Na thì toàn b nừ ử ế ộ c B (ch không riêng gi t nh Ăng-ve) v n s ti p t c n mớ ỉ ứ ỉ ẫ ẽ ế ụ ằ
trong đ qu c Pháp. Na còn bi t r ng càng làm trì tr công vi c thì càng t o c h i t t cho Cát-tế ố ế ằ ệ ệ ạ ơ ộ ố n-rít, bộ
tr ng B ngo i giao Anh, bác b nh ng đi u ki m mà Thở ộ ạ ỏ ữ ề ệ ng ngh sĩ A-béc-đin đã ợ ị ng thu n Phrăng-phoậ ở
h i đ u tháng 11, dồ ầ i áp l c c a Mét-te-ních. Nhớ ự ủ ng trong khi ch đ i, Na c n ph i làm ra v r ng hi nờ ợ ầ ả ẻ ằ ệ
nay ông ta không h gây tr ng i gì cho cu c đàm phán hoà bình và n u nhề ở ạ ộ ế Na có trng binh m t l n n a thìộ ầ ữ
không ph i đ chi n tranh mà ch đ làm h u thu n cho thi n chí hoà bình c a ông ta. "Tô không ph nả ể ế ỉ ể ậ ẫ ệ ủ ả
đ i gì vi c l p l i hoà bình - đó là l i c a Na trong bài di n văn khai m c khoá h p c a Thố ệ ậ ạ ờ ủ ễ ạ ọ ủ ng ngh vi nợ ị ệ
ngày 19 tháng 12 năm 1813 - Tôi r t hi u và r t thông c m v i quan ni m c a ngấ ể ấ ả ớ ệ ủ i Pháp, tôi nói ngờiờ
Pháp b i vì không m t ngở ộ i Pháp nào mu n đ i danh d l y hoà bình. R t ti c tôi ph i đòi h i nhânờ ố ổ ự ấ ấ ế ả ỏ ở
dân hào hi p này nh ng hy sinh m i; nhệ ữ ớ ng nh ng hy sinh y đ u do nh ng quy n l i cao c và quý báuữ ấ ề ữ ề ợ ả
nh t c a h đòi h i. Tôi đã ph i tăng cấ ủ ọ ỏ ả ng quân đ i c a tôi b ng nhi u cu c đ ng viên m i; các qu c giaờ ộ ủ ằ ề ộ ộ ớ ố
ch có th yên n thỉ ể ổ ng thuy t b ng cách tung h t l c lơ ế ằ ế ự ng c a mình ra". Rõ ràng Na không mu n hoàợ ủ ố
bình. "Sao cho nh ng th h mai sau đ ng nói v chúng ta r ng: H đã hy sinh nh ng quy n l i căn b nữ ế ệ ừ ề ằ ọ ữ ề ợ ả
c a đ t nủ ấ c; h đã ph c tùng nh ng quy n l c mà t b n th k nay nớ ọ ụ ữ ề ự ừ ố ế ỷ c Anh đã không b t n i nớ ắ ổ c Phápớ
ph i theo". Di n t c a Na k t thúc nhả ễ ừ ủ ế v y đ đáp l i cu c đàm phán hoà bình c a các cậ ể ạ ộ ủ ng qu c đã khaiờ ố
m c t h n m t tháng nay. Tháng 1 năm 1814, 11 v n tân binh đạ ừ ơ ộ ạ c g i nh p ngũ. M t cu c đ ng viênợ ọ ậ ộ ộ ộ
m i đớc quy t đ nh. Na phái m t s Thợ ế ị ộ ố ng ngh sĩ kh p nợ ị ắ c Pháp đ đ ng viên nhi t tình c a các c pớ ể ộ ệ ủ ấ
chính quy n đ a phề ị ng trong vi c tuy n quân và thu các th thu thơ ệ ể ứ ế ng l và b t thờ ệ ấ ng đ nuôi quân đ i.ờ ể ộ
Ngay t tháng 1 năm 1814, ngừi ta đờc tin r ng cu i cùng quân đ i đ ch đã vợ ằ ố ộ ị t qua sông Ranh và làn sóngợ
xâm l c đã tràn vào An-đát và Phăng-x Công-tê, r ng Oen-linh-t n đã vợ ơ ằ ơ t qua r ng Pi-rê-nê và đang tiênợ ặ
vào mi n Nam nềc Pháp... "Tôi không s ph i thú nh n vi c đó, - đó là l i hoàng đ nói v i các Thớ ợ ả ậ ệ ờ ế ớ ngợ
ngh sĩ địc phái đi các t nh - tôi đã chi n tranh quá nhi u , tôi đã có nh ng d án l n lao, tôi đã mu n b oợ ỉ ế ề ữ ự ớ ố ả
đ m cho nảc Pháp quy n bá ch trên th gi i. Tôi đã nh m, nh ng d án đó không tớ ề ủ ế ớ ầ ữ ự ng x ng v i l c lơ ứ ớ ự -
ng dân s c a dân chúng nợ ố ủ c ta. Đáng l ph i g i toàn dân nh p ngũ, và tôi đã nh n th y đớ ẽ ả ọ ậ ậ ấ c đi u đó,ợ ề
nhng nh ng yêu c u c ti n b xã h i và c s thu n hoá phong t c đã không cho phép bi n c m t qu cữ ầ ả ế ộ ộ ả ự ầ ụ ế ả ộ ố
gia thành toàn dân vi binh". N u các Thếng ngh sĩ không mu n m t kh u khi u trong su t th i gian tr vìợ ị ố ấ ẩ ế ố ờ ị
c a Na thì t h đã có th tr l i ông hoàng đ r ng hoàng đ đã quá khiêm t n và rõ ràng là hoàng đ đãủ ắ ọ ể ả ờ ế ằ ế ố ế
bi n c nế ả c thành binh lính, tr đàn bà, con tr và ngớ ừ ẻ i già. "Tôi ph i ch u l i vì quá tin vào v n h i c aờ ả ị ỗ ậ ộ ủ
tôi, và tôi s ch u... tôi m c sai l m thì chính tôi ph i ch u - hoàng đ nói ti p - ch không ph i là nẽ ị ắ ầ ả ị ế ế ứ ả cớ
Pháp. N c Pháp không m c sai l m, nớ ắ ầ c Pháp đã không ti c cho tôi máu, đã không t ch i m t s hy sinhớ ế ừ ố ộ ự
nào đ i v i tôi...". Na coi vi c ký k t hoà bình là m t s hy sinh mà cá nhân ông ph i ch u. Na nói: "Cònố ớ ệ ế ộ ự ả ị
tôi, tôi ch dành l i cho tôi cái vinh d là ph i can đ m phi thỉ ạ ự ả ả ng, t c là can đ m t b cái tham v ng caoờ ứ ả ừ ỏ ọ
quý nh t chấa t ng có, và, vì h nh phúc c a dân chúng, tôi can đ m hy sinh nh ng d ki n l n lao ch cóừ ạ ủ ả ữ ự ế ớ ỉ
th th c hi n để ự ệ c b ng nh ng c g ng mà tôi không mu n đòi h i n a". R t ít khi Na nói thành th t nhợ ằ ữ ố ắ ố ỏ ữ ấ ậ
trong d p này. Nhịng Na không tính nhi m gì m y các Thệ ấ ng ngh sĩ. Ngợ ị i ta có th tóm t t ý ki n c a Naờ ể ắ ế ủ
v các Thềng ngh sĩ nhợ ị th này: hôm nay là nô l , ngày mai là k ph n b i. Na không còn nghi ng gìế ệ ẻ ả ộ ờ
n a v s ph n b i c a Tan-lây-răng. V a m i tr v đ n Pa-ri sau tr n Lai-xích vào tháng 11 năm 1813,ữ ề ự ả ộ ủ ừ ớ ở ề ế ậ
trong m t cu c đ i trào, Na đã d ng l i trộ ộ ạ ừ ạ c m t Tan-lây-răng, l n ti ng h i: "Ông đ n đây làm gì? Tôiớ ặ ớ ế ỏ ế
bi t là ôn tin r ng ông s làm th lĩnh n u nhế ằ ẽ ủ ế v a r i tôi ch t đi. Hãy coi ch ng, thừ ồ ế ừ a ông, ch ng l i quy nố ạ ề
l c c a tôi, không đự ủ c đâu. Xin báo đ ông bi t r ng n u tôi m nguy k ch thì ông s ch t trợ ể ế ằ ế ố ị ẽ ế c tôi!". Tuyớ
v y, Na cũng không cho x b n Tan-lây-răng, nhậ ử ắ đã có lúc con cáo già y lo s , mà tháng 1 năm 1814, Naấ ợ
l i còn yêu c u Tan-lây-răng cùng đi v i Cô-lanh-cua đ ti n hành đàm phán v i quân Liên minh, và đãạ ầ ớ ể ế ớ
gi n m đ m do khi Tan-lây-răng t ch i. Na không còn tin Phu-sê, cũng nhơ ắ ấ ạ ừ ố các th ng ch c a ông ta;ố ế ủ
ông ta ch còn tin vào binh lính, nhỉng ch tin các c u chi n binh, ch không ph i nh ng binh lính chỉ ự ế ứ ả ữ a đ nế
tu i thành niên mà, trong hai năm sau cùng, ông ta đã b c h ph i lìa b gia đình. Song s c u chi n binhổ ứ ọ ả ỏ ố ự ế
ch ng còn là bao: vùng thôn quê La Mã, trên cáo nguyên Ma-đrít, nh ng vùng lân c n Giê-ruy-da-lem,ẳ ở ở ữ ậ
trên con đ ng t Mát-xc -va v đ n sông Bê-rê-di-na, trên kh p cánh đ ng Lai-xích, xờ ừ ơ ề ế ắ ồ ng c t c a h cònơ ố ủ ọ
ph i tr ng ng n ngang. Na đã ph i c p t c g i v nh ng ngơ ắ ổ ả ấ ố ọ ề ữ i còn s ng sót trong s nh ng đám quân cũờ ố ố ữ
Tây Ban Nha, Hà Lan và ý. Tuy nhiên, Na v n mu n chi n tranh, không mu n nói đ n hoà bình. Vở ở ở ẫ ố ế ố ế ả
l i, sau hai tháng l n l a và sau khi đã chà đ p lên đ t nạ ầ ữ ạ ấ c Pháp thì uân Liên minh, tin vào vi c nớ ệ c Phápớ
đã m t m i rã r i và vào t l đ o ngũ ngày càng nhi u trong các t ng l p binh lính m i g i nh p ngũệ ỏ ờ ỷ ệ ả ề ầ ớ ớ ọ ậ
c a quân đ i Pháp, đã xác đ nh trong tủ ộ ị t ng r ng s ch đ l i cho Na nh ng đở ằ ẽ ỉ ể ạ ữ ng biên gi i cũ c a nờ ớ ủ cớ
Pháp vào năm 1790, nghĩa là không bao g m nồc B , nớ ỉ c Hà Lan, x Xa-voa và t n ng n sông Ranh chi mớ ứ ả ạ ế
đ c t th i kỳ cách m ng. Nhợ ừ ờ ạ v y là v n còn ít h n so v i nh ng đ ngh h i tháng 11 năm 1813, nhậ ẫ ơ ớ ữ ề ị ồ ng
l n này phe Liên minh đ u đ ng ý, k c thầ ề ồ ể ả ng ngh sĩ Cát-tun-rit, ngợ ị i đã thân chinh đ n t n t ng hànhờ ế ậ ổ
dinh c a quân Liên minh. H i ngh hoà bình đã h p Sa-ti-ông, nhủ ộ ị ọ ở ng các cu c đàm phán đã không mangộ
l i k t qu gì. "Trạ ế ả c b n đ ngh nh c nhã mà ông đã g i cho tôi, tôi b kích đ ng đ n n i th y r ng dùớ ả ề ị ụ ử ị ộ ế ỗ ấ ằ
ch đ t tôi vào cái th mà ngỉ ặ ế i ta đã đ ngh v i ông cũng đã là m t h t danh d r i...". Na vi t nhờ ề ị ớ ấ ế ự ồ ế v yậ
cho Cô-lanh-cua, đ i di n c a ông ta h i ngh , khi Cô-lanh-cua báo cho Na bi t đo là s hy v ng cu iạ ệ ủ ở ộ ị ế ự ọ ố
cùng đ gi để ữ c ngai vàng và ngăn ng a s ph c hợ ừ ự ụ ng c a dòng h Bu c-bông đủ ọ ố c quân đ i Liên minhợ ộ
giúp đ . "Lúc nào ông cũng nói đ n b n Bu c-bông. ch ng thà tôi đành th y b n Bu c-bông ph c hỡ ế ọ ố ẳ ấ ọ ố ụ ng ở
n c Pháp nhớng là tôi ph i ch u nh n nh ng đ ngh nh c nhã mà ông g i". Chi n tranh, chi n tranh ph iả ị ậ ữ ề ị ụ ử ế ế ả
đ nh đo t t t c . h i ngh gi i tán, không làm nên đị ạ ấ ả ộ ị ả c trò gì, nhợng cũng đã vào giai đo n gi a cu cở ạ ữ ộ
chi n tranh tuy t v ng c a Na ch ng kh i Liên minh. Đêm 24 r ng ngày 25 tháng 1 năm 1814, Na lên đế ệ ọ ủ ố ố ạ -
ng chinh chi n. Ông giao quy n nhi p chính cho v là Ma-ri Lu-i-d . Trờ ế ề ế ợ ơ ng h p hoàng đ ch t thì đ aờ ợ ế ế ứ
con trai c a hoàng đ , ông vua nh thành Rôm, lên ba tu i, s đủ ế ỏ ổ ẽ c đ t lên ngôi ngay, và Ma-ri Lu-i-d v nợ ặ ơ ẫ
gi quy n nhi p chính. Trong đ i mình, Na chữ ề ế ờ a h yêu ai nhề đ a tr này. Nh ng ngứ ẻ ữ i bi t rõ hoàng đ đãờ ế ế
không th ng để ờ c r ng hoàng đ l i có th quy n luy n v i đ a bé đ n nhợ ằ ế ạ ể ế ế ớ ứ ế v y, h n v i b t c ai. Khiậ ơ ớ ấ ứ
hoàng đ ng i làm vi c trong phòng c a mình, bên c nh lò sế ồ ệ ủ ạ i, đang vi t ho c đ c sách, đ a bé không r iở ế ặ ọ ứ ờ
kh i đ u g i c a hoàng đ , đ a bé không mu n r i kh i gian phòng và đòi b ph i ch i lính chì v i nó,ỏ ầ ố ủ ế ứ ố ờ ỏ ố ả ơ ớ
Mê-nê-ven, m t trong nh ng bi t thộ ữ ệ riêng c a Na đã k l i nhủ ể ạ v y. So v i t t c m i ngậ ớ ấ ả ọ i trong tri u,ờ ở ề
chú bé này là ng i duy nh t không e s hoàng đ chút nào và chú ta c m th y mình hoàn toàn làm chờ ấ ợ ế ả ấ ủ
trong phòng làm vi c c a hoàng đ . Su t c ngày 24 tháng , Na ng i trong phòng làm vi c, b n gi i quy tệ ủ ế ố ả ồ ệ ậ ả ế
g p các công vi c kh n c p trấ ệ ẩ ấ ng khi lên đớng đi đánh tr n quy t đ nh này, cu c đ gờ ậ ế ị ộ ọ m đáng s v iơ ợ ớ
toàn th Châu Âu đ ng lên ch ng Na. Chú bé v i con ng a g v n qu n quanh bên b nhể ứ ố ớ ự ỗ ẫ ẩ ố th ng l , vàờ ệ
cu i cùng l y làm khó ch u khi th y b mi t mài trên đ ng gi y t , nó kéo áo b đ b t ph i chú ý t i nó.ố ấ ị ấ ố ệ ố ấ ờ ố ể ắ ả ớ
Hoàng đ nh c b ng đ a con tung lên không r i l i b t l y đ nô đùa v i nó. Thích thú, chú vua nhế ấ ỗ ứ ồ ạ ắ ấ ể ớ ỏ
thành Rôm cu ng quýt hôn b . T i đ n, ngố ố ố ế i ta m nó đi ng . Vào h i ba gi sáng, ngờ ẵ ủ ồ ờ i vú, đêm y đ nờ ấ ế
phiên tr c trong phòng c a thái t , b t ch t th y Na "rón rén bự ủ ử ấ ợ ấ c vào", còn Na thì không bi t ngớ ế i vú đangờ
nhìn mình. Na đ n đ ng bên c nh cái nôi c a đ a con đang ng say sế ứ ạ ủ ứ ủ a, chăm chú ng m nghía h i lâu. Látắ ồ
sau, Na đã lên xe và đ n v i quân đ i. T đó, không bao gi còn g p l i đ a con trai c a ông ta n a. IIế ớ ộ ừ ờ ặ ạ ứ ủ ữ
Vi c hu n kuy n tân binh chệ ấ ệ a xong, vi c trệng binh v n ti p t c, hoàng đé và các th ng ch m i ch có 4ẫ ế ụ ố ế ớ ỉ
v n 7 nghìn quân s n sàng chi n đ u đạ ẵ ế ấ c, còn Liên minh đã dàn ra 23 v n quân và m t s quân g n b ngợ ạ ộ ố ầ ằ
th n a đang c p t c kéo đ n tăng cế ữ ấ ố ế ng trên nhi u ng đờ ề ả ng khác nhau. H u h t các th ng ch , k cờ ầ ế ố ế ể ả
Nây, đ u ngã lòng. Na là ngềi duy nh t còn đ y hăng say và khí th , và ông ta v n c g ng truy n l i choờ ấ ầ ế ẫ ố ắ ề ạ
các th ng ch tinh th n l c quan y. "Na t ra cố ế ầ ạ ấ ỏ ng ngh và nhơ ị tr l i", nh ng ngẻ ạ ữ i đ c ch ng ki n đã kờ ọ ứ ế ể
l i nhạ v y. Đ n Vít-t -ri ngày hôm trậ ế ơ c thì ngày hôm sau, 26 tháng 1, Na cho t p trung h t l c lớ ậ ế ự ng và đãợ
đánh b t đậc Bluy-khe ra kh i Xanh Đi-di-ê. T Xanh Đi-di-ê, sau khi đã quan sá đợ ỏ ừ c hành đ ng c a quânợ ộ ủ
Ph , Na ti n đánh quân Ph và đánh quân đoàn Nga c a t-xren X c-ken. Ngày 31 tháng 1, Biên, Na đãổ ế ổ ủ ố ắ ở
đánh th ng m t tr n m i vô cùng gay go, và tr n này đã khôi ph c tinh th n cho binh sĩ, lúc đo đang b cắ ộ ậ ớ ậ ụ ầ ạ
nh c lên r t nhi u. Bluy-khe b đánh b i, v i vã lui v Ba xuya Ô-b , n i mà ch l c quân c a Svác-xen-ợ ấ ề ị ạ ộ ề ơ ơ ủ ự ủ
be đã đ n t p trung. Quân Liên minh đi u đ ng m t kh i 12 v n 2 nghìn quân kho ng gi a Sô-mông vàế ậ ề ộ ộ ố ạ ở ả ữ
Ba Xuya Ô-b . Trong tay ch còn h n 3 v n quân, nhơ ỉ ơ ạ ng Na quy t tâm nghênh chi n, không lui. Tr n Rô-ti-ế ế ậ
e đã di n ra t tinh m ngày 1 tháng 1, kéo dài đ n 10 gi . Sau đó, Na vễ ừ ơ ế ờ t sông Ô-b không b đ ch truyợ ơ ị ị
kích và t i T -roay vào ngày 3 tháng 2. Rô-ti-e, quân Pháp có th tin r ng mình s p th ng l i hoàn toàn;ớ ơ ở ể ằ ắ ắ ợ
th ng l i c a Na trong vi c ch ng l i đắ ợ ủ ệ ố ạ c nh ng l c lợ ữ ợ ng đông g p b n, g p năm l n th t vô cùng toợ ấ ố ấ ầ ậ
l n. Nhớng không ph i vì th mà tình hình không còn c c kỳ nguy hi m, quân đ i nh n đả ế ự ể ộ ậ c vi n binh r t ítợ ệ ấ
và r t ch m. Nây, M c-đô-nan, Béc-ti-ê, Mác-mông đ u cho r ng bi n pháp duy nh t đ c u vãn ngaiấ ậ ắ ề ằ ệ ấ ể ứ
vàng là đàm phán hoà bình và khi h i ngh Sa-ti-ông b th t b i thì h t ra bu n b c. Nhộ ị ị ấ ạ ọ ỏ ồ ự ng ngh l c c aị ự ủ
Na ngày càng l n m nh song song v i s hi m nghèo. Ngay t năm 1812, các th ng ch đã nh n xét th yớ ạ ớ ự ể ừ ố ế ậ ấ
Na có nh ng bi u hi n trì tr , m t m i, hình nhở ữ ể ệ ệ ệ ỏ thiên tài quân s c a Na b gi m sút. Nhự ủ ị ả ng vào tháng 2
và tháng 3 năm 1814, các th ng ch không còn tin vào con m t c a mình n a và th y trố ế ắ ủ ữ ấ c m t h v n là tớ ặ ọ ẫ -
ng Bô-na-pác, ngới anh hùng tr tu i ý và Ai C p t a h nhờ ẻ ổ ở ở ậ ự ồ Na đã trút b đỏc cái gánh n ng c a 15ợ ặ ủ
năm tr vì, 15 năm chi n tranh đ m máu, 15 năm cai r m t cách đ c đoán cái đ qu c r ng l n c a ông vàị ế ẫ ị ộ ộ ế ố ộ ớ ủ
Châu Âu ch h u. Na gi v ng tinh th n cho các th ng ch và binh lính, làm yên lòng cho các b trầ ữ ữ ầ ố ế ộ ng cònở
l i Pa-ri. Ngày 10 tháng 2, sau vài cu c hành quân mau l , Na ti n công vào quân đoàn On-su-phi0épạ ở ộ ẹ ế
đóng Săm-pô-be và đánh cho nó th t b i tan tành. H n 1 nghìn 5 năm trăm quân Nga b gi t ch t, b b tở ấ ạ ơ ị ế ế ị ắ
làm tù binh ch ng 3 nghìn, trong đo có c viên từ ả ng ch huy, s còn l i b ch y. Chi u t i, Na nói v i cácớ ỉ ố ạ ỏ ạ ề ố ớ
sĩ quan thân c n: "N u ngày mai a cũng g p may măn nhậ ế ặ hôm nay thì 15ngày n a, ta s đánh b t quân đ chữ ẽ ậ ị
v đ n sông Ranh, và t sông Ranh đ n sông Vi-xtuyn ch còn m t bề ế ừ ế ỉ ộ c chân". Ngày hôm sau, Na ti n tớ ế ừ
Săm-pô-be v Mông-mi-ray, n i quân Nga và quân Ph đang trú quân. Tr n Mông-mi-ray di n ra ngày 11ề ơ ổ ậ ễ
tháng 2, đã k t thúc b ng m t th ng l i m i và r c r c a Na. Trong s 2 v n quân chi n đ u dế ằ ộ ắ ợ ớ ự ỡ ủ ố ạ ế ấ i c c aớ ờ ủ
Liên minh thì h b t n th t g n 8 nghìn ngọ ị ổ ấ ầ i, còn Na m t chờ ấ a đ y 1 nghìn ngầi. Quân Liên minh v i vãờ ộ
rút kh i chi n trỏ ế ng. hoàng đ l p t c ti n v Sa-tô Ti-e-ri, đó còn kho ng 1 v n 8 nghìn quân Ph và 1ờ ế ậ ứ ế ề ở ả ạ ổ
v n quân Nga. Sau này, Na nói là mình đã l i tìm th y đôi hài trong chi n d ch nạ ạ ấ ế ị c ý. Nh ng nhà bình lu nớ ữ ậ
quân s đánh giá chi n d ch nự ế ị c Pháp năm 1814 nhớ m t trong nh ng chi n d ch đ c s c nh t c a thiênộ ữ ế ị ặ ắ ấ ủ
hùng ca Na và là m t chi n d ch trong đo thiên tài chi n lộ ế ị ế ng c a hoàng đ đã lên t i đi m t t cùng. Tr nợ ủ ế ớ ể ộ ậ
Sa-tô Ti-e-ri (ngày 12 tháng 2) là m t chi n th ng m i c a Na. N u M c-đo-nan hành quân không m cộ ế ắ ớ ủ ế ắ ắ
ph i sai l m và ch m tr thì có l quân Liên minh đã b tiêu di t. Ngày 13 tháng 2, Bluy-khe đánh và đãả ầ ậ ễ ẽ ị ệ
đu i lui đổc Mác-mông nhợng ngày hôm sau, Na đ n ng c u và đã đánh b i đế ứ ứ ạ c Bluy-khe Vô-săng.ợ ở
Trong tr n này, tậng Ph m t 9 nghìn quân. Tuy Na đã nh n thêm đớ ổ ấ ậ c vi n binh và quân Liên minh đã bợ ệ ị
thua li n m y tr n nhề ấ ậ ng tình th c a hoàng đ v n nguy ng p vì l c lế ủ ế ẫ ậ ự ng c a quân Liên minh đông g pợ ủ ấ
b i c a Na. Nhộ ủ ng nh ng chi n th ng b t ng và x y ra hàng ngày đó đã gieo hoang mang trong hàng ngũữ ế ắ ấ ờ ả
quân đ i Liên minh, đ n n i Svác-xen-be, t ng ch huy quân Liên minh, ít nh t cũng là trên danh nghĩa đãộ ế ỗ ổ ỉ ấ
ph i phái m t trong nh ng sĩ quan h u c n đ n t ng hành dinh c a Na đ đ ngh hoãn binh. Hai tr nả ộ ữ ầ ậ ế ổ ủ ể ề ị ậ
đánh m i n a Mooc-măng và Vin-l -n cũng l i đã k t thúc có l i cho quân Pháp và b c quân Liênớ ữ ở ở ơ ơ ạ ế ợ ứ
minh ph i ti n hành m t cu c hoãn binh b t ng . Na đã t ch i h i ki n riêng v i bá tả ế ộ ộ ấ ờ ừ ố ộ ế ớ c Pa, phái viênớ
c a Svác-xen-be nhủng đã nh n b c thậ ứ c a tủng áo và không tr l i ngay. "Ta đã b t đớ ả ờ ắ c t 3 đ n 4 v n tùợ ừ ế ạ
binh, ta đã thu đ c 2 nghìn c pháo và b t đợ ỗ ắ c r t nhi u tợ ấ ề ng lĩnh". Na đã vi t nhớ ế v y cho Cô-lanh-cua vàậ
tuyên b r ng ông ta ch b ng lòng l p l i hoà bình v i quân Liên minh v i đi u ki n là nố ằ ỉ ằ ậ ạ ớ ớ ề ệ c Pháp giớ ữ
nguyên đ c "các đợng biên gi i thiên nhiên" (sông Ranh, dãy núi An-p , dãy núi Pi-rê-nê). Na t ch i đìnhờ ớ ơ ừ ố
chi n. Ngày 18 tháng 2, m t tr n đánh m i l i di n ra Mông-t -rô, đó quân Liên minh đã b đánh lui,ế ộ ậ ớ ạ ễ ở ơ ở ị
b thi t h i 3 nghìn ngị ệ ạ i v a b gi t v a b thờ ừ ị ế ừ ị ng và 4 nghìn b b t làm tù binh. Theo l i c a các nhà quanơ ị ắ ờ ủ
sát và c a các ký gi , ngay c c a bên đ i phủ ả ả ủ ố ng, thì trong chi n d ch năm 1814 dơ ế ị ng nhờ hoàn toàn tuy tệ
v ng y, tài năng c a Na đã tr i h n lên. Song vì Na có ít quân quá, các th ng ch (Vích-to, Ô-gi -rô) đãọ ấ ủ ộ ẳ ố ế ơ
suy s p đ n cùng c c, ph m h t sai l m này đ n sai l m khác, nên đã làm cho Na không th khuy ch trụ ế ự ạ ế ầ ế ầ ể ế -
ng ti t đ đơ ệ ể c nh ng th ng l i v a r c r v a kỳ quan c a ông. Na lóng n y khi n trách, t c gi n laợ ữ ắ ợ ừ ự ỡ ừ ủ ả ể ứ ậ
m ng các tắng tá c a mình, thúc ép h hành đ ng: "Cái lý do mà ông đớ ủ ọ ộ a ra nghèo nàn l m, Ô-gi -rô . Tôiắ ơ ạ
đã tiêu di t 8 v n quân đ ch b ng nh ng ti u đoàn tân binh không có b o d n và v a m i m c qu n áo...ệ ạ ị ằ ữ ể ạ ạ ừ ớ ặ ầ
N u sáu ch c tu i đ i c a ông đã đè n ng lên ông thì ông hãy thôi đi, đ ng ch huy n a". "Hoàng đ nh tế ụ ổ ờ ủ ặ ừ ỉ ữ ế ấ
đ nh không mu n hi u r ng t t c nh ng ngị ố ể ằ ấ ả ữ i dời quy n c a hoàng đ không ph i là nh ng Na", m tớ ề ủ ế ả ữ ộ
trong nh ng tững lĩnh c a Na vi t trong t p h i ký nhớ ủ ế ậ ồ v y. Sau khi đã nhóm h p h i đ ng quân s . Svác-ậ ọ ộ ồ ự
xen-be th nh th ý ki n hoàng đ A-l ch-xan, vua nỉ ị ế ế ế c Ph , hoàng đ nớ ổ ế c áo, và ông đã quy t đ nh đìnhớ ế ị
chi n vói Na m t l n n a. Đ ti n hành vi c này, ngế ộ ầ ữ ể ế ệ i ta c hoàng thân Lit-s -en-xrai, ngờ ử ơ i đ ng đ uờ ứ ầ
m t trong nh ng l nh t c có ti ng tăm c a nộ ữ ệ ộ ế ủ c áo, mang theo nh ng đ ngh m i đ n g p Na. Hi nớ ữ ề ị ớ ế ặ ể
nhiên là quân Liên minh r t lo l ng và m t s trong b n h đã mu n gi i quy t th t s m công vi c b ngấ ắ ộ ố ọ ọ ố ả ế ậ ớ ệ ằ
cách ký m t đi u ộ ề c hoà gi i. Na không t ch i ti p nh n phái viên c a Liên minh. B ng nh ng l i r tớ ả ừ ố ế ậ ủ ằ ữ ờ ẽ ấ
nhã nh n, Lít-s -en-xtai cam k t v i Na r ng Liên minh th t s mong mu n hoà bình và không mu nặ ơ ế ớ ằ ậ ự ố ố
ph c hụng dòng h Bu c-bông. tuy nhiên, cu c đàm tho i đã không mang l i k t qu gì. V i nh ng th ngọ ố ộ ạ ạ ế ả ớ ữ ắ
l i r c r đ n c c đi m, lúc b y gi Na cho r ng mình đã tiêu di t đợ ự ỡ ế ự ể ấ ờ ằ ệ c gân m t n a quân s c a Liênợ ộ ử ố ủ
minh (8 v n trong s 20 v n) nên ông đã vào ạ ố ạ ỷ u th thuy t đôi v thiên tài quân s c a mình, cái thiên tàiế ệ ề ự ủ
00ã giúp ông đánh m t k đ ch vô cùng m nh m ph i th t b i liên ti p. T Pa-ri, Tan-lây-răng và đ ngộ ẻ ị ạ ẽ ả ấ ạ ế ừ ồ
loã, t lâu đã có nh ng m i liên l c bí m t r t ch t ch v i quân Liên minh đ chu n b cho dòng hừ ữ ố ạ ậ ấ ặ ẽ ớ ể ẩ ị ọ
Bu c-bông tr l i. Đ i v i b này, phe Liên minh gi thái đ h t s c dè d t và chính ngay k thù khôngố ở ạ ố ớ ọ ữ ộ ế ứ ặ ẻ
đ i tr i chung v i Na, nhộ ờ ớ A-l ch-xan ch ng h n, l i ế ẳ ạ ạ ng đ ông vua nh thành Rôm lên ngôi, mi n là Naể ỏ ễ
thoái v . Nhịng lúc này ng i ta không bàn đ n chuy n thoái v n a. Ngờ ế ệ ị ữ i ta bi t r ng m t tên quý t c cũờ ế ằ ộ ộ
ng i Pháp, nam tờc vùng Gu-hô, quê quán T -roay, đã g i lên A-l ch-xan b n ki n ngh ng h dòngớ ở ơ ử ế ả ế ị ủ ộ
h Bu c-bông. A-l ch-xan tr l i là quân Liên minh chọ ố ế ả ờ a h có quy t đ nh gì v vi c thay th tri u đ i Naề ế ị ề ệ ế ề ạ
b ng tri u đ i Bu c-bông và khuyên nh ng k ký ki n ngh (không ph i ch có m t mình Gu-ho) nênằ ề ạ ố ữ ẻ ế ị ả ỉ ộ
tránh nh ng cu c v n đ ng nguy hi m nhữ ộ ậ ộ ể v y. Vài ngày sau khi Na ti n vào T -roay thì Gu-hô b b t, bậ ế ơ ị ắ ị
đa ra toà án binh và b x b n. Sau này, A-l ch-xan l y làm l r ng không h th y xu t hi n nh ngị ử ắ ế ấ ạ ằ ề ấ ấ ệ ở ữ
vùng nông thôn n c Pháp ý mu n l t đ Na. Trái l i, vùng núi V t-gi , vùng Lo-ren, vùng núi Giuy-ra,ớ ố ậ ổ ạ ở ố ơ
chính nông dân đã b t đ u ti n công vào nh ng binh lính Liên minh đi r t l i sau, và bi u th rõ r t m iắ ầ ế ữ ớ ạ ể ị ệ ố
căm h n đ i v i k xâm lờ ố ớ ẻ c. Nh ng s vi c y x y ra m t ph n là do nông dân ph n ng ch ng l iợ ữ ự ệ ấ ả ộ ầ ả ứ ố ạ
nh ng v cữ ụ p bóc c a quân Liên minh cũng nhớ ủ vì h lo s l i ph i ch u đ ng dòng h Bu c-bông đọ ợ ạ ả ị ự ọ ố c đợa
v b ng "nh ng xe vân t i c a nề ằ ữ ả ủ c ngoài" và vi c l p l i nh ng lu t l phong ki n. Na đã nhanh chóngớ ệ ậ ạ ữ ậ ệ ế
c m th y đi u đó. "C n ph i dùng l i phả ấ ề ầ ả ạ ng pháp công kích và cách gi i quy t v n đ trong năm 1793"ơ ả ế ấ ề
c a ông ta. Na vi t nhủ ế v y cho các th ng ch . Nhậ ố ế ng, m c d u th t b i, quân Liên minh v n không ngãặ ầ ấ ạ ẫ
lòng. R t nhi u quy n l i b đe do . M t lo t chi n th ng kỳ di u, mà Na liên ti p thu đấ ề ề ợ ị ạ ộ ạ ế ắ ệ ế c vào lúc tìnhợ
th Na dếng nhờ tuy t v ng, đã d n h đ n ch lo âu t h i r ng r i đây s tình s ra sao n u con ngệ ọ ẫ ọ ế ỗ ự ỏ ằ ồ ự ẽ ế iờ
y, con ngấi mà t lâu t t c b n h đã ph i coi là nhà ch huy l i l c nh t c a l ch s th gi i, v n cònờ ừ ấ ả ọ ọ ả ỉ ỗ ạ ấ ủ ị ử ế ớ ẫ
ng i trên ngai vàng, khôi ph c đồ ụ c s c l c và hùng cợ ứ ự ng tr l i? Lúc y, m t ho c hai năm n a, ai s làờ ờ ạ ấ ộ ặ ữ ẽ
k đi t i đích. Vào thẻ ớ ng tu n tháng 3, hoàng đ đã t p h p đợ ầ ế ậ ợ c h n 7 v n 5 nghìn ngợ ơ ạ i; ông tách ra 4ờ
v n quân đ bám sát ho t đ ng c a Svác-xen-be đang rút lui, còn l i 3 v n 5 nghìn quân, Na ném truy kíchạ ể ạ ộ ủ ạ ạ
Bluy-khe. Viên quan cai tr khu Xoát-xông đã n p thành ph cho Bluy-khe, ch nh sai l m y c a Bluy-ị ộ ố ỉ ờ ầ ấ ủ
khe m i thoát kh i b tiêu di t. 1. T c là năm Pô-ná-pác ch huy quân đ i c ng hoà anh dũng đè b p cu cớ ỏ ị ệ ứ ỉ ộ ộ ẹ ộ
n i d y c a b n b o hoàng Yu-lông - ND. Nhổ ậ ủ ọ ả ở ng sau khi tránh kh i b b t. Bluy-khe đã không th l nỏ ị ắ ể ẩ
tránh giao chi n: ngày 7 tháng 3, Na đã đu i k p và đánh b i Bluy-khe Cra-on; sau khi b th t b i n ngế ổ ị ạ ở ị ấ ạ ặ
n , Bluy-khe ch y tr n vào La-ông; đó, Na đã c s c đ đánh b t Bluy-khe ra nhề ạ ố ở ố ứ ể ậ vô hi u (vào ngày 9,ệ
10 tháng 3). Tuy v y, ít lâu sau, hoàng đ cũng đu i đậ ế ổ c Bluy-khe ra kh i đ y, m c d u không tiêu di tợ ỏ ấ ặ ầ ệ
g n đọc nhợ đã d đ nh. U-đi-nô và M c-đo-nan, đự ị ắ c hoàng đ giao cho 4 v n quân đ bám ch c Svác-ợ ế ạ ể ắ
xen-be đã ph i tháo ch y vào vùng Prô-vanh. Ngày 9 tháng 3, đ i di n c a các cả ạ ạ ệ ủ ng qu c Liên minh đã kýờ ố
Sô-mông m t giao ở ộ c cùng nhau cam k t trớ ế c h t là s bu c Na ph i thu nớ ế ẽ ộ ả c Pháp tr v nh ng đớ ở ề ữ ngờ
biên gi i nhớ tr c năm 1792, gi i phóng hoàn toàn nớ ả c Hà Lan, nớc ý, nớc Tây Ban Nha, nớc Thu Sĩ, t tớ ỵ ấ
c các qu c gia Đ c, và s không x p khí gi i ch ng nào m c đích trên còn chả ố ứ ẽ ế ớ ừ ụ a th c hi n đự ệ c; ngoài ra,ợ
n c Nga, nớc Ph và nớ ổ c áo cam k t m i nớ ế ỗ c s cung c p 15 v n quân, còn nớ ẽ ấ ạ c Anh cung c p quân Liênớ ấ
minh m i năm m t kho n vi n tr là5 tri u đ ng b ng Anh trong su t th i gian chi n tranh. Quân Liênỗ ộ ả ệ ợ ệ ồ ả ố ờ ế
minh cũng không th ph ng đoán để ỏ c đ n bao gi và làm th nào đ b gãy đợ ế ờ ế ể ẻ c s kháng c tuy t v ngợ ự ự ệ ọ
c a Na, ngủi mà hi n nay cũng nhờ ệ tr c đây không bao gi mu n nghe nói đ n biên gi i cũ. Trong th i gianớ ờ ố ế ớ ờ
này, các th ng ch c a Na g p h t r i ro này đ n r i ro khác. phía nam, quân đ i Anh c a Oen-linh-t nố ế ủ ặ ế ủ ế ủ ở ộ ủ ơ
ti n v Booc-đô, sau khi đã đánh lui đế ề c các th ng ch Xun và Xuy-sê. Khuy ch trợ ố ế ế ng chi n qu . Svác-ơ ế ả
xen-be ti p t c đánh M c-đô-nan và U-đi-nô. Không đ cho quân đ i và chính mình có th i gian ngh ng iế ụ ắ ể ộ ờ ỉ ơ
sau tr n La-ông. Na lao vào đánh quân đoàn Nga, Ph đang chi m đóng Rem c a viên tậ ổ ế ở ủ ng công tớcớ
Xanh Pri, m t k lộ ẻ u vong ng i Pháp ch y sang ph c v nờ ạ ụ ụ c Nga. Tr n Rem (ngày 13 tháng 3) đã k t thúcớ ậ ế
b ng cu c ch y dài c a quân Liên minh, v i m t n a s quân b m t và Xanh Pri ch t tr n. Nhằ ộ ạ ủ ớ ộ ử ố ị ấ ế ậ ng nh ngữ
chi n th ng m i y không th làm thay đ i gì tình th , vì quân Liên minh đã kiên quy t không nhân nhế ắ ớ ấ ể ổ ế ế -
ng, và Na cũng kiên quy t không ch p nh n nh ng đi u ki n c a phe Liên minh và thà m t h t, k cợ ế ấ ậ ữ ề ệ ủ ấ ế ể ả
ngai vàng, còn h n ch u đ đ qu c ph i thu h p l i trong nh ng đơ ị ể ế ố ả ẹ ạ ữ ng biên gi i cũ. Khi Cô-lanh-cua, theoờ ớ
l nh c a Na, tuyên b v i các đ i bi u Anh, Nga, Ph và áo h p h i ngh Sa-ti-ông r ng Na d t khoátệ ủ ố ớ ạ ể ổ ọ ở ộ ị ằ ứ
g t b nh ng đ ngh c a h , và đòi t ng n sông Ranh cùng v i Cô-lô-nh và May-ăng, Ăng-ve vàạ ỏ ữ ề ị ủ ọ ả ạ ớ ơ
Phlăng-đr , Xa-voa và Ni-x v n n m trong biên gi i c a đ qu c nhơ ơ ẫ ằ ớ ủ ế ố tr c đây, thì cu c đàm phán cũng bớ ộ ị
tan v . Vỡt qua phòng tuy n c a Na và các v trí ti n tiêu c a quân Nga, bá tợ ế ủ ị ề ủ c Vi-t -ron, tay sai c aớ ơ ủ
buyên Bu c-bông và m t phái c a Tan-lây-răng, đã t Pa-ri đ n b n doanh c a quân Liên minh ngày 17ố ậ ủ ừ ế ả ủ
tháng 3 và đ c A-l ch-xan ti p đón ngay. Y đem đ n cho A-lêch-xan tin t c và ý ki n c a Tan-lây-răngợ ế ế ế ứ ế ủ
cho r ng quân Liên minh ph i ti n g p v Pa-ri ch không nên đu i theo Na; Vi-t -ron còn nói ch c r ngằ ả ế ấ ề ứ ổ ơ ắ ằ
Pa-ri ngởi ta đang ch quân Liên minh, và khi h t i, ngờ ờ ọ ớ i ta có th s tuyên b ngay s tru t ngôiờ ể ẽ ố ự ấ
hoàng đ c a Na và s lên ngôi c a Lu-i XVIII (nhế ủ ự ủ lâu nay bá t c x Prô-văng v n t xớ ứ ẫ ự ng) đ ph c hể ụ ng
dòng h Bu c-bông). Nhọ ố ng Vi-t -ron đã ho ng h t r ng r i khi phát hi n đơ ả ố ụ ờ ệ c r ng m c d u A-l ch-xanợ ằ ặ ầ ế
r t mong mu n Na s p đ , song l i cho r ng quân Liên minh tuy t đ i không nên can thi p vào s l aấ ố ụ ổ ạ ằ ệ ố ệ ự ự
ch n ngọi k nghi p Na, và Nga hoàng l i đã coi n n c ng hoà nhờ ế ệ ạ ề ộ m t gi i pháp t t đ p. Vi-t -ron khôngộ ả ố ẹ ơ
còn tin hai tai c a h n n a. "L y chúa, r i chúng ta s đi đ n đâu?". Vi-t -ron th t lên nhở ủ ắ ữ ạ ồ ẽ ế ơ ố v y khi báoậ
cáo l i cu c g p g . Hình nhạ ộ ặ ỡ A-l ch-xan đã b cái th c t sau đây đ p m nh vào óc: nh ng s ph nế ị ự ế ậ ạ ữ ự ả
kháng Pháp b t đ u mang tính ch t m t cu c kháng chi n c a nở ắ ầ ấ ộ ộ ế ủ c Pháp sau Cách m ng ch ng l i quânớ ạ ố ạ
đ i nộc ngoài kéo vào đ l p l i ch đ xã h i cũ và ph c hớ ể ậ ạ ế ộ ộ ụ ng dòng h Bu c-bông, và hình nhọ ố hi u r ngể ằ
tình th này s c ng c v trí c a Na đ n m c nào, m t con ngế ẽ ủ ố ị ủ ế ứ ộ i luôn luôn đáng s và luôn luôn chi nờ ợ ế
th ng, nên A-l ch-xan đã không mu n đ t nắ ế ố ặ c Pháp, và nh t là "đám dân đen" c a nớ ấ ủ c Pháp đ ng trớ ứ c haiớ
con đ ng: Na hay là b n Bu c-bông. A-l ch-xan đã đ t h đ ng trờ ọ ố ế ặ ọ ứ c hai con đớng khác: Na hay ch đờ ế ộ
c ng hoà. Đó là m t mánh l i tinh vi, nhộ ộ ớ ng kh i óc ch t ch i c a k n nh th n chính th ng và tên lố ậ ộ ủ ẻ ị ầ ố u vong
Vi-t -ron không th nào hi u đơ ể ể c đi u đó nên h n đã s ng s kinh ng c ki phát hi n ra cái ch nghĩaợ ề ắ ữ ờ ạ ệ ủ
C ng hoà Pháp c a Sa hoàng c a toàn th các qu c gia Nga. A-l ch-xan luôn luôn xác đ nh r ng b nộ ủ ủ ể ố ế ị ằ ọ
Bu c-bông và nh ng tên Vi-t -ron tuy t ch ng hi u chút gì v tình tr ng tố ữ ơ ệ ẳ ể ề ạ t ng Pháp, nhở ở ng ông ta cũng
chú ý đ n l i khuyên c a Tan-lây-răng do Vi-t -ron đem l i cùng lúc v i m t b c thế ờ ủ ơ ạ ớ ộ ứ không ký tên và c ýố
vi t ngo n ngoèo nhế ằ m t ngội t p vi t. S b m t đ u, vì Vi-t -ron có th b c nh binh c a Na b t d ờ ậ ế ợ ị ấ ầ ơ ể ị ả ủ ắ ữ ở
d c đọng, và m c d u ch vi t khác đi và sai văn ph m, c nh binh v n có th truy ra đờ ặ ầ ữ ế ạ ả ẫ ể c, nên Tan-lây-ợ
răng đã kh n kho n khuyên A-l ch-xan và phe Liên minh ti n quân v Pa-ri, dù có ph i b Na còn chẩ ả ế ế ề ả ỏ a bị
đánh qu và hai bên sỵ ở n. Nguy c không ph i t trong b n ch t c a tên ph n b i qu quy t Tan-lây-ờ ơ ả ừ ả ấ ủ ả ộ ỷ ệ
răng mà ra, song l i ch h n đã hoàn toàn bi t rõ tình tr ng dao đ ng và hoang mang đang bao trùm lênạ ở ỗ ắ ế ạ ộ
Pa-ri, t dân chúng đ n quân đ i. Ngày 20 tháng 3, tr n ác-xít-xuya Ô-b đã di n ra gi a Na lúc đó g nừ ế ộ ậ ơ ễ ữ ở ầ
3 v n quân v i quân Liên minh do Svác-xen-be ch huy lúc đ u giao chi n có ngót 11 v n quân và sau nàyạ ớ ỉ ầ ế ạ
cu i tr n đánh đã đi u đ ng t i g n 9 v n. M c d u Na đã giành ph n th ng và th c t đã đánh lui đố ậ ề ộ ớ ầ ạ ặ ầ ầ ắ ự ế cợ
quân đ ch trên nhi u đi m, nhị ề ể ng k t qu tr n đánh v n chế ả ậ ẫ a rõ r t: Na không truy kích Svác-xen-be, đã vệtợ
qua sông Ô-b và phá c u. Trong tr n này, Na m t 3 nghìn ngơ ầ ậ ấ i, quân Liên minh m t 9 nghìn, nhờ ấ ng c l nả ầ
này n a, Na đã không th tiêu di t đữ ể ệ c quân Liên minh. Quân Liên minh kinh s m t cu c chi n đ u dânợ ợ ộ ộ ế ấ
t c, m t cu c d y lên c a toàn dân Pháp nhộ ộ ộ ấ ủ cu c chi n tranh trong th i kỳ Cách m ng anh hùng đã c u nộ ế ờ ạ ứ -
c Pháp thoát kh i cu c xâm lớ ỏ ộ c c a nợ ủ c ngoài và s ph c hớ ự ụ ng c a tri u đ i Bu c-bông... Nhủ ề ạ ố ng A-l ch-ế
xan, Phri-đrích, Vin-hen, Phran-x , Svác-xen-be và Mét-te-ních h n s yên tâm n u h đơ ẳ ẽ ế ọ c nghe câuợ
chuy n gi a Na và tệ ữ ng Xê-bát-xti-a-ni sau tr n ác-xit-xuya Ô-b . "Này, tớ ậ ơ ng quân, tình hình này tớngớ
quân b o sao?". "H th n cho r ng ch c h n hoàng thả ạ ầ ằ ắ ẳ ng còn nhi u ngu n d tr khác mà h th n khôngợ ề ồ ự ữ ạ ầ
bi t t i". "Ch có th thôi đ y, ch ng còn gì n a đâu". "V y sao hoàng thế ớ ỉ ế ấ ẳ ữ ậ ng không nghĩ đ n vi c kíchợ ế ệ
đ ng qu c dân đ ng lên". " o tộ ố ứ ả ng, th t là o tở ậ ả ng n u vay mở ế n kinh nghi m c a cu c chi n tranh Tayợ ệ ủ ộ ế
Ban Nha và c a cu c Cách m ng Pháp, n u kích đ ng nhân dân c a cái nủ ộ ạ ế ộ ủ c mà cách m ng đã th tiêu b nớ ạ ủ ọ
quy n quý và b tăng l , mà chính b n thân tôi thì l i là th tiêu cách m ng. Na đã th u su t s th : đãề ọ ữ ả ạ ủ ạ ấ ố ự ể
th a s c kiên trì trong vi c th tiêu. M i d u tích c a cách m ng, thì bây gi đây, trong cu c chi n đ uừ ứ ệ ủ ọ ấ ủ ạ ờ ộ ế ấ
s ng mái đ gi l y Pa-ri này, d u cho Na có mu n chăng n a cũng không th kêu g i đố ể ữ ấ ẫ ố ữ ể ọ c s giúp đợ ự ỡ
c a cu c Cách m ng Pháp mà trủ ộ ạ c kia ông ta đã chà đ p và bóp ngh t đớ ạ ẹ c. Cu c nói chuy n trên đây gi aợ ộ ệ ữ
Na và t ng Xê-bát-xti-a-ni x y ra ba ngày sau cu c h i đàm gi a A-l ch-xan và Vi-t -ron: Na coi vi cớ ả ộ ộ ữ ế ơ ệ
đ ng viên qu n chúng đông đ o n i d y v i tinh th n, khí th nhộ ầ ả ổ ậ ớ ầ ế năm 1792 - mà k t thúc là s tuyên bế ự ố
thành l p n n c ng hoà - là o tậ ề ộ ả ng; còn nhở A-l ch-xan, k thù không đ i tr i chung c a Na, thì đúng làế ẻ ộ ờ ủ
đang mu n tốc b m i ch d a c a Na trong nhân dân Pháp b ng cách kh i đ ng, v ra trớ ỏ ọ ỗ ự ủ ở ằ ơ ộ ẽ c m t h sớ ắ ọ ự
ph c hụng ch đ c ng hoà. III Sau tr n ác-xit-xuya Ô-b , Na đ nh đánh vào h u phế ộ ộ ậ ơ ị ậ ng c a quân đ ch đơ ủ ị ể
c t đ t liên l c c a h v i sông Ranh, nhắ ứ ạ ủ ọ ớ ng quân Liên minh đã quy t tâm ti n th ng v Pa-ri. Nh ng b cế ế ẳ ề ữ ứ
th c a hoàng h u Ma-ri Lu-i-d và c a b trủ ậ ơ ủ ộ ng B công an Xa-va-ri vi t cho Na, b quân Cô-d c ch nở ộ ế ị ắ ặ
b t đắc, đã làm cho. A-l ch-xan tin ch c r ng Pa-ri ngợ ế ắ ằ ở i ta không hy v ng gì vào cu c kháng toàn dânờ ọ ộ
và n u quân Liên minh vào đếc th đô thì s k t thúc đợ ủ ẽ ế c chi n tranh, s quy t đ nh luôn c s s p đợ ế ẽ ế ị ả ự ụ ổ
c a Na. Quân Liên minh đi đủc đ n bợ ế c quy t đ nh y là nh có P t-dô đi Boóc-gô, ngớ ế ị ấ ờ ố i đ o Coóc;ờ ả
Boóc-gô là k v n có m i thù v i Na t lâu, và chính vì th nên đã đẻ ố ố ớ ừ ế c A-l ch-xan tin c y. Sau tr n ác-ợ ế ậ ậ
xit-xuya Ô-b , khi quân Liên minh đơc tin là Na đ nh c t đợ ị ắ ng liên l c c a h , thì Boóc-gô tuyên b :ờ ạ ủ ọ ố
"M c tiêu c a chi n tranh là P i. Ch ng nào các ngài còn nghĩ đ n giao chi n thì các ngài còn b đánhụ ủ ế ở ả ừ ế ế ị