Dải yếm – Biểu tượng văn hóa của người Việt
trong ca dao tình yêu
1. Là một bộ phận không nhỏ của thơ ca dân gian, ca dao tình yêu đã để lại
trong tâm hồn người đọc những ấn tượng đậm đà sâu sắc. Đó là tiếng tơ đàn muôn
điệu chắt lọc từ trái tim yêu của nam nữ thanh niên nông thôn vừa mộc mạc hồn
hậu, vừa tinh tế thanh cao. Tình yêu ấy được bộc lộ bằng nhiều cách khác nhau,
song cách thông qua các vật dụng thông dùng của cá nhân thu hút sự chú ý hơn cả
… Trong số đó chúng tôi nhận thấy chiếc dải yếm được nhắc lại nhiều lần như
một môtíp, một ám ảnh nghệ thuật, một tín hiệu thẩm mĩ độc đáo mà có lẽ hiếm có
sự vật khác nào có được.
Dải yếm - biểu tượng vẻ đẹp người con gái:
So với nhiều vật dụng đi vào ca dao như áo
khăn, gương lược, bát đũa, chiếu giường, dải yếm
thường gắn liền với vẻ đẹp người con gái hơn cả.
Nó không chỉ là trang phục có chức năng bảo vệ,
che chắn mà còn tôn thêm vẻ đẹp cho người phụ nữ. Nhắc đến dải yếm là nhắc
đến người con gái xinh đẹp được khẳng định và nâng niu dưới ánh mắt của người
nam tử: Tấm yếm đào sao em khéo giữ màu/ Răng đen nhưng nhức, mái tóc đầu
em hãy còn xanh/ Sao em ở vậy cho đành?
Đẹp như tiên giáng trần - đó là cách ví von quen thuộc của người bình dân khi
nói về một người con gái đẹp. Dẫu cô tiên chỉ có trong trí tưởng tượng mà thôi
nhưng hình ảnh về cô tiên vẫn không thể thiếu đôi dải yếm tươi tắn điểm tô: Mỗi
tranh vẽ một cô tiên/ Cô đàn cô sáo, cô gõ sênh tiền đẹp sao/ Cô nào yếm cũng
lòng đào/ Cô nào mắt cũng như sao trên trời. Thế đấy, người phụ nữ đẹp đâu chỉ
nhờ môi thơm mắt sáng, quần lĩnh áo the mà còn nhờ em đeo dải yếm đào nữa.
Tạo hóa đã sinh ra người phụ nữ với “vóc dáng thiên thần” để mang lại sắc
hương cho cuộc đời. Không phải không có lí khi tác giả dân gian viết: Ba cô đội
gạo lên chùa/ Một cô yếm thắm bỏ bùa cho sư/ Sư về sư ốm tương tư/ Ốm lăn ốm
lóc cho sư trọc đầu. Con người ai cũng yêu cái đẹp. Nên dẫu có tếu và có phần hơi
quá nhưng người đọc vẫn cảm nhận được “cô yếm thắm” kia có sức thu hút như
một thỏi nam châm.
Người con gái có lẽ đẹp nhất ở độ xuân thì với những dấu hiệu môi đỏ má
hồng, yếm thắm khăn nhung. Dễ hiểu khi thấy vẻ đẹp ở người con gái “hao hụt” đi
rất nhiều vì không còn mang yếm thắm: Chưa chồng yếm thắm đeo hoa/ Chồng
rồi hai vú bỏ ra tày gành. Câu ca dao miêu tả sự đối lập giữa hai chân dung - hai
hoàn cảnh - hai quãng đời khác nhau để từ đó khẳng định vai trò của dải yếm trong
việc làm đẹp thêm cho người con gái. Nhờ nó mà vẻ đẹp của họ được tôn lên rất
nhiều.
Trong ca dao tình yêu, dải yếm đã trở thành vật dụng trang sức gần gũi thân
thiết vừa che chắn bảo vệ vừa làm đẹp làm duyên cho người con gái. So với áo
khăn gương lược, dải yếm có vẻ gần gũi với thịt da - nơi thể hiện rất rõ vẻ đẹp của
người phụ nữ - mang hơi ấm mùi hương gợi sức quyến rũ nhiều hơn cả. Cho nên
dải yếm chính là biểu tượng cho vẻ đẹp của người con gái đẹp. Họ mặc yếm đâu
chỉ làm đẹp cho mình mà còn để đẹp mắt bạn tình, vì thế dải yếm trong ca dao còn
là cái cớ để gặp gỡ, giao duyên, tình tự trăm năm.
Dải yếm - cầu nối để gặp gỡ, tình tự, giao duyên:
Trầu thường xuất hiện trong mảng ca dao cổ truyền viết về tình yêu nam nữ.
“Miếng trầu là đầu câu chuyện”. Mời trầu còn để bày tỏ tình yêu: Trầu xanh cau
đắng chày vàng, Cơi trầu bịt bạc, thiếp mời chàng ăn chung. Nhận trầu đồng
nghĩa với nhận tình yêu – nhận lời trăm năm: Em đi ăn miếng trầu anh, Đi ra
không dám vui cười với ai… Đó là quan niệm mang tính truyền thống của người
dân lao động. Song ta sẽ tìm thấy sự thú vị ở cách mời trầu rất khác, táo bạo mà
cũng đầy nữ tính của cô gái trong bài ca dao: Trầu anh trầu đãy, trầu khăn/ Trầu
em dải yếm, có ăn em mời. Không mối lái, không cần bâng quơ, không bị động ăn
trầu để rồi làm dâu nhà người, “em” rất khéo léo mà cũng rất thật khi hé mở tấm
lòng thông qua dải yếm thắm. Chẳng ai tin lời mời khác người thế, nhưng không ai
bắt bẻ em. Bởi vì đó là cách nói chân thành cốt để chứa đựng cái “thần” của câu ca
dao. Tấm lòng yêu thương của em dành cho người con trai mình đã phải lòng. Dải
yếm ở đây đã trở thành miếng trầu đặc biệt.
Một cô gái khác dùng dải yếm để thể hiện khát vọng và tính cách theo cách
riêng của mình: Ước gì dải yếm em dài/ Để em buộc lấy những hai anh chàng.
Nghịch ngợm nhưng đáng yêu. Sự phóng túng trong điều ước đã bộc lộ trí tưởng
tượng phong phú, dồi dào của cô gái ở độ tuổi mười tám đôi mươi. Nói chỉ để mà
nói thế thôi, vì trong tim mỗi người chỉ mong ước lưu giữ một bóng hình. Ao ước
của cô gái trong bài ca dao này có lẽ là khát khao yêu thương, khát khao được thể
hiện chính mình.
Cũng là điều ước nhưng hay nhất, đẹp nhất, nên thơ và gợi cảm nhất vẫn là:
Ước gì sông hẹp một gang/ Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi. Con sông vốn
là biểu tượng ngăn cách chia lìa, cây cầu lại là biểu tượng của sự đoàn viên, hạnh
phúc. Khao khát được gần nhau cho thỏa nhớ mong đã thúc giục ước mơ bắc chiếc
cầu dải yếm trong trí tưởng tượng của cô gái. “Người nữ kiến trúc sư thiên tài
này” đã thiết kế nên chiếc cầu dải yếm thật độc đáo dành tặng riêng cho chàng
sang chơi. Mỗi người đều có quyền mơ ước nhưng có lẽ ước mơ “bắc cầu dải
yếm” riêng cho một người mà ta vẫn ngưỡng mộ là trường hợp hi hữu. Chỉ có
nghệ thuật dân gian mới có thể sáng tạo ra một cái cầu như thế. Chỉ khi luôn nghĩ
đến người yêu, luôn nuôi khát vọng yêu thương cháy bỏng, chân thành, người
thiếu nữ mới làm nên điều kì diệu vậy. “Khi yêu cũng như khi say, con người
thường thoát li điều kiện thực tế vào suy nghĩ một cách tự do, hồn nhiên theo khát
vọng mãnh liệt của trái tim mình” (1). Thiết nghĩ, khát khao bắc chiếc cầu dải yếm
qua dòng sông hẹp một gang của cô gái đâu chỉ là mong muốn thu hẹp khoảng
cách địa lí thông thường mà còn là khát vọng xoá bỏ ranh giới ngăn cách trong
tình yêu, ước mong về một tình yêu đủ đầy, trọn vẹn cả thể xác lẫn tâm hồn - khát
vọng mang tính nhân bản, nhân văn sâu sắc. Nói như một nhà nghiên cứu, khi còn
sống, đó là những ước mơ mãnh liệt, những khát khao cháy bỏng của người con
gái (Ước gì dải yếm em to, Để em buộc lấy mũi đò kéo lên, Ước gì dải yếm em
bền, Để em buộc lấy kéo lên trên bờ) thì đến khi chết ước mơ lại càng kì diệu đẹp
đẽ hơn(2)
Kiếp sau đừng hóa ra người
Hóa ra dải yếm buộc người tình nhân
Dải yếm thanh mảnh được đeo để che chắn, bảo vệ vị trí vốn rất gợi cảm của
người phụ nữ đâu chỉ thực hiện chức năng thông thường mà còn để làm duyên, để
thực hiện cái duyên thầm của mỗi người con gái. Do đó, dải yếm trong ca dao
thường là cái cớ để giao duyên: Cái cò lặn lội bờ ao/ Hỡi cô yếm đào lấy chú tôi
