HỆ THỐNG HÓA NHỮNG ĐIỂM CĂN CỐT CỦA DU LỊCH VĂN HÓA
TS. Lê Mạnh Hùng1
TS. Nguyễn Văn Lưu2
Tóm tắt: Bài viết này mong muốn cung cấp thêm thông tin về những điểm căn cốt của du lịch văn
hóa, tập trung vào: 1) Khái niệm du lịch văn hóa; 2) Đặc trưng du lịch văn hoá; 3) Phân loại du lịch
văn hoá; 4) Vai trò của du lịch văn hoá; và 5) Nguồn lực phát triển văn hóa.
Từ khóa: Du lịch văn hóa, khái niệm, đặc trưng và loại hình, nguồn lực phát triển, vai trò của du
lịch văn hoá.
Abstract: According to the Invitation Letter of the Vietnam Tourism Training Association to write
an article for the International Scientific Conference, we chose the topic “Systematizing the core
points of cultural tourism” for our study. The article hopes to provide more information about the
core points of cultural tourism, focusing on: 1) Concept of cultural tourism; 2) Characteristics of
cultural tourism; 3) Classification of cultural tourism; 4) Role of cultural tourism; and 5) Resources
for cultural development.
Keywords: Cultural tourism, concept, characteristics and types, resources for development, role
of cultural tourism
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Đã có rất nhiều nghiên cứu về du lịch văn hóa, tuy có sự khác nhau,
nhưng đã nêu những điểm căn cốt của du lịch văn hóa. Việc hiểu rõ các
điểm căn cốt của du lịch văn hóa để nhận thức đúng bản chất của nó,
giúp định hướng đúng và có giải pháp phù hợp phát triển du lịch văn
hóa bền vững và hiệu quả là một nhu cầu thiết thực đối với tất cả các cá
nhân và tổ chức tham gia vào hoạt động du lịch văn hóa, từ khách đến
1
Phó Trưởng Bộ môn Quản trị Du lịch, Khoa Kinh tế và Quản lý, trường Đại học Thủy lợi.
2
Phó Trưởng Bộ môn Quản trị Du lịch, Khoa Kinh tế và Quản lý, trường Đại học Thủy lợi.
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 161
người làm du lịch văn hóa (cơ quan nhà quản lý nhà nước về du lịch,
các nhà nghiên cứu hoạch định chính sách, giáo dục, đào tạo du lịch,
truyền thông du lịch, doanh nghiệp du lịch và công đồng dân cư liên
quan). Bài viết này cố gắng hệ thống chọn lọc những điểm chính của
du lịch văn hóa, với hy vọng góp phần nhỏ bé để những người quan
tâm hiểu đúng và chính xác về du lịch văn hóa.
2. NỘI DUNG
2.1. Khái niệm “du lịch văn hóa”
2.1.1. Khái niệm mang tính học thuật
Thông thường, du lịch văn hóa được hiểu là loại hình du lịch phát
triển dựa trên các giá trị văn hóa, cùng với dịch vụ và hàng hóa, dưới
sự “nhào nặn” của bàn tay, khối óc người làm du lịch tạo các thành sản
phẩm du lịch văn hóa nhằm thỏa mãn nhu cầu của khách du lịch, giúp
họ được trải nghiệm các giá trị văn hóa tại nơi đến du lịch; đồng thời
mang lại lợi ích kinh tế, chính trị, xã hội và góp phần bảo tồn văn hóa.
Du lịch văn hóa được hình thành dựa trên các giá trị của tài nguyên
du lịch văn hóa, di sản văn hóa vật thể và phi vật thể theo nghĩa đen
của các cụm từ này. Tuy nhiên nếu hiểu văn hóa theo nghĩa rộng là
những gì do con người tạo ra, thì các loại hình du lịch tham quan các
cảnh quan thiên nhiên, như rừng ngập nước, miệt vườn, ruộng bậc
thang, cũng được coi là du lịch văn hóa, vì những cảnh quan đó do con
người tạo ra. Một chuyến du lịch sinh thái tự nhiên không phải hoàn
toàn là loại hình du lịch thiên nhiên, mà còn chứa đựng yếu tố văn hóa,
dựa trên sinh thái văn hóa.
Như vậy có thể xác định rằng: Du lịch văn hóa và môi trường hoạt động
của nó không phải không có yếu tố tự nhiên. Nếu chuyến du lịch về với
thiên nhiên nhưng gắn với nghiên cứu, tìm hiểu những truyền thống
văn hóa, giá trị văn hóa được hình thành trong quá trình thích ứng,
chinh phục, cải tạo thiên nhiên của cộng đồng dân cư các thế hệ nối
tiếp nhau ở điểm đến du lịch thì cần và phải coi là loại hình du lịch văn
hóa. Việc phân chia loại hình du lịch sinh thái tự nhiên và du lịch văn
hóa chủ yếu chỉ mang tính học thuật, trong thực tế, không có một hoạt
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ162
động du lịch nào hoàn toàn là du lịch thiên nhiên hay hoàn toàn là du
lịch văn hóa.
Theo Bách khoa toàn thư mở (Wikipedia) thì “Du lịch văn hóa là tập
hợp du lịch liên quan đến sự tham gia của người du lịch với nền văn
hoá của một quốc gia hoặc vùng, đặc biệt là lối sống của người dân ở
những khu vực địa lý, lịch sử của những người đó, nghệ thuật, kiến
trúc và các yếu tố khác đã giúp hình thành cách sống của họ”.
Du lịch văn hoá gồm du lịch ở khu vực thành thị, đặc biệt là các
thành phố lớn, lịch sử, các thiết chế văn hoá như bảo tàng, nhà hát...;
du lịch ở nông thôn dựa trên truyền thống của các cộng đồng văn hoá
bản xứ (lễ hội, lễ nghi), các giá trị và lối sống của họ, cũng như du lịch
ở những hẻm núi, du lịch công nghiệp và du lịch sáng tạo.
Theo Cố Giáo sự Trần Quốc Vượng thì du lịch văn hóa là “… một
loại hình chủ yếu hướng vào việc quy hoạch, lập trình, thiết kế các tour
lữ hành tham quan các công trình văn hóa cổ, kim”3.
Theo Nguyễn Phạm Hùng thì du lịch văn hóa “là hoạt động đa
dạng của khách du lịch rời khỏi nơi cư trú của mình trong một không
gian và thời gian nhất định, nhằm thưởng thức, trải nghiệm, khám phá
những điều mới lạ và khác biệt về văn hóa… là toàn bộ dịch vụ du lịch
do con người tạo ra, các hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên văn
hóa nhằm tạo ra sản phẩm du lịch mới lạ và khác biệt, phục vụ nhu cầu
thưởng thức, trải nghiệm, khám phá của khách trong một không gian
và thời gian nhất định”4.
Dương Văn Sáu cho rằng du lịch văn hóa là “… loại hình du lịch
khai thác có chọn lọc những giá trị các thành tố của văn hóa thông qua
các chương trình du lịch. Hoạt động này nhằm mục đích bảo tồn và
phát huy tốt nhất giá trị văn hóa của dân tộc thông qua hoạt động du
lịch; đem lại lợi ích nhiều mặt cho cả người kinh doanh, cộng đồng cư
dân bản địa và các đối tượng du khách; tạo sự phát triển bền vững…”5.
2.1.2. Khái niệm du lịch văn hóa theo quy định pháp luật
Du lịch văn hóa được các quốc gia và tổ chức du lịch quốc tế rất
quan tâm, quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật.
3
Trần Quốc Vượng (Chủ biên) (1998), Cơ sở Văn hoá Việt Nam, NXB Giáo dục.
4
Nguyễn Phạm Hùng (2017), Văn hóa du lịch, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
5
Dương Văn Sáu (2017), Văn hóa du lịch, NXB Lao động, Hà Nội.
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 163
Khái niệm “Du lịch văn hóa” được Đại hội đồng Tổ chức Du lịch Thế
giới thuộc Liên hợp quốc – UNWTO (Nay là Du lịch Liên hợp quốc –
UN-TOURISM) thông qua, tại phiên họp thứ 22 (năm 2017) là: “Một
loại hình hoạt động du lịch, trong đó động lực cơ bản của khách du
lịch là tìm hiểu, khám phá, trải nghiệm và tiêu thụ sản phẩm văn hóa
vật thể và phi vật thể tại điểm đến du lịch. Những điểm du lịch hay sản
phẩm này liên quan đến một tập hợp các đặc điểm vật chất, trí tuệ, tinh
thần và cảm xúc đặc biệt của một xã hội bao gồm nghệ thuật và kiến
trúc, di sản lịch sử và văn hóa, di sản ẩm thực, văn học, âm nhạc, các
ngành công nghiệp sáng tạo và các nền văn hóa với lối sống, hệ giá trị,
tín ngưỡng và truyền thống của người dân” (https://www.unwto.org/
tourism-and-culture, truy cập 14h00 ngày 08 tháng 8 năm 2024)
Theo Hội đồng Quốc tế các di chỉ và di tích (ICOMOS) thì “Du lịch
văn hóa là loại hình du lịch mà mục tiêu là khám phá những di tích và
di chỉ. Nó mang lại những ảnh hưởng tích cực bằng việc đóng góp vào
duy tu, bảo tồn. Loại hình này trên thực tế đã minh chứng cho những
nỗ lực bảo tồn và tôn tạo, đáp ứng nhu cầu của cộng đồng vì những lợi
ích văn hóa - kinh tế - xã hội”.
Ở Việt Nam, Khoản 17, Điều 3 Luật Du lịch (số 09/2017/QH14, ban
hành ngày 19/6/2017) qui định “Du lịch văn hoá là loại hình du lịch
được phát triển trên cơ sở khai thác giá trị văn hoá, góp phần bảo tồn
và phát huy giá trị văn hoá truyền thống, tôn vinh giá trị văn hoá mới
của nhân loại”.
2.2. Đặc trưng của du lịch văn hoá
Một là, du lịch văn hóa rất đa dạng: Sự đa dạng xuất phát từ chính sự
đa dạng, phong phú của tài nguyên văn hoá. Theo nghĩa rộng, tất cả
những gì do con người tạo ra đều là văn hoá. Từ khi con người sinh
ra là văn hoá được hình thành, xuất hiện khắp mọi nơi trên Trái Đất
này, ở bất kể chỗ nào có sự xuất hiện các hoạt động của con người. Ở
khía cạnh này, bản thân hoạt động du lịch, trong đó có du lịch văn hóa,
cũng là hoạt động tạo ra văn hoá. Do đó, có lẽ không có loại hình du
lịch nào đa dạng như du lịch văn hoá, nhiều khi ẩn khuất, lồng ghép,
khó tách biệt trong loại hình du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái…
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ164
Hai là, sản phẩm du lịch văn hóa mang đậm giá trị văn hóa: Du lịch văn
hóa là loại hình du lịch dựa trên sự khai thác các giá trị văn hoá của
điểm đến được tạo nên từ tài nguyên văn hóa kết hợp với các hoạt
động du lịch của con người. Có thể thấy đặc trưng nổi bật nhất của loại
hình du lịch này chính là biến các giá trị văn hoá của điểm đến thành
các sản phẩm du lịch văn hóa.
Ba là, du lịch văn hóa thiên về tương tác và sự tham gia: Thay vì chỉ là
người quan sát, du lịch văn hóa thường khuyến khích khách du lịch
tham gia vào các hoạt động văn hóa, từ học cách nấu ăn truyền thống
đến tham gia các lễ hội, nghi lễ, các sinh hoạt văn hoá… của cộng đồng
dân cư tại điểm đến. Bên cạnh việc tham quan, khám phá về văn hoá,
khách du lịch sẽ có cơ hội trải nghiệm văn hóa địa phương thông qua
ẩm thực, âm nhạc, nghệ thuật và lễ hội. Sự tương tác với cộng đồng
địa phương giúp khách du lịch biết đến và hiểu sâu hơn văn hóa địa
phương. Qua đó thúc đẩy sự tôn trọng và đánh giá cao sự đa dạng văn
hóa trên toàn cầu, củng cố quan hệ hòa bình và hiểu biết lẫn nhau giữa
các dân tộc, quốc gia, vùng, miền, địa phương.
Bốn là, du lịch văn hoá mang đậm tính học tập và sáng tạo văn hoá của
khách du lịch: Dù có sẵn động cơ mục đích rõ ràng hay tình cờ, bột
phát, khách du lịch văn hóa cũng đều hướng đến tìm hiểu, trải nghiệm
hoặc có thể sáng tạo sản phẩm văn hoá nào đó. Khách du lịch văn hóa
thường nhằm thỏa mãn lòng ham hiểu biết, mong muốn tìm tòi, khám
phá tri thức mới về văn hóa – xã hội, lịch sử vùng đất và con người
khác... Du lịch văn hóa thường có tính giáo dục mạnh mẽ, với các tour
du lịch và hoạt động được thiết kế để giáo dục khách về lịch sử và văn
hóa của địa điểm họ đến thăm.
Năm là, du lịch văn hóa mang tính bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa: Du
lịch văn hóa không chỉ đơn thuần là khai thác tài nguyên của điểm đến
mà gắn với nó là các hoạt động bảo tồn văn hoá hướng đến sự phát
triển bền vững. Trong du lịch văn hóa, việc bảo tồn di sản văn hóa và
môi trường trở nên quan trọng, hỗ trợ các nỗ lực phát triển du lịch bền
vững để không làm hại đến di sản văn hóa và tự nhiên.
Sáu là, du lịch văn hóa cá nhân hoá các trải nghiệm: Du lịch văn hóa
thường được cá nhân hóa để phù hợp với sở thích và mong muốn của
