HỌ TR NHỊ PH C V T QU C SU T CHI U DÀIỤ Ụ Ổ Ố Ố Ề
HAI NGHÌN NĂM L CH SỊ Ử (1)
1. Trong nghìn năm l ch s đ uị ử ầ
S đóng góp c a ng i ự ủ ườ họ Tr nhị đã th hi n các danh nhân là các t ể ệ ở ổ họ Tr nhị s ng vàố
ph c v đ t n c t th i An D ng V ng cho đ n tri u Đinh và Ti n Lê. Tr c Côngụ ụ ấ ướ ừ ờ ươ ươ ế ề ề ươ
Nguyên có t ng ướ Tr nhị Huân đã phò vua An D ng gi n c và giúp dân khai phá l pươ ữ ướ ậ
trang Cái Chuôm. Đ u Công nguyên có “ông già ầhọ Tr nhị” làng H Bái góp ph n đu iở ổ ầ ổ
Tô Đ nh, đ c Tr ng V ng v làng t ng th ng. Th i B c thu c, có đ i v ng ị ượ ư ươ ề ặ ưở ờ ắ ộ ạ ươ Tr nhị
Ra ng i hào m c có lòng nghĩa hi p giúp dân đ c nhi u tri u đ i s c phong, và đ cườ ụ ệ ượ ề ề ạ ắ ượ
nhi u làng th cúng. Th i Đinh và Ti n Lê có ề ờ ờ ề Tr nhị Tú là công th n “ t tr tri u đình”, làầ ứ ụ ề
nhà ngo i giao và v t ng trung nghĩa ti t li t.ạ ị ướ ế ệ
2. Th i Lý, Tr n.,Hờ ầ ồ
Tri u Lý r t sùng đ o Ph t. Năm 1015 vua Lý Thái T phong ề ấ ạ ậ ổ Tr nhị Văn Tú làm thi n s .ề ư
Năm 1031, Tr nhị Trí Không đ ng ra tâu xin vua cho các đ o sĩ đăng ký là chính th c tuứ ạ ứ
hành, đ c vua Lý Thái Tông chu n y.Năm 1232 ượ ẩ Tr nhị Ph u thi đ hoàng giáp đ i vuaẫ ỗ ờ
Tr n Thái Tông. ầTr nhị D là môn khách c a Tr n H ng Đ o. ỹ ủ ầ ư ạ Tr nhị Tr ng T đ c vuaọ ử ượ
Tr n Anh Tông giao cho đi u hành l nh c trong cung. Năm 1278 ầ ề ễ ạ Tr nhị Đình To n đi sả ứ
nhà Nguyên thà ch u l u đày đ n ch t không đ nh c m nh vua.ị ư ế ế ể ụ ệ
Năm 1278 Tr nhị Xi n gi i khi quân Nguyên xâm l c. Theo Đ i Vi t Thông s c a Lêể ữ ả ượ ạ ệ ử ủ
Quý Đôn, họ Tr nhị t tiên ổTr nhị Kh có công ch ng quân Nguyên Mông(không ghi rõả ố
tên). Cu i Tr n sang H s già ố ầ ồ ư họ Tr nhị, tên ch B ch Th ch S n Tăng, ch m ch đ tữ ạ ạ ơ ỉ ạ ấ
cho Lê L i táng hài c t thân ph .ợ ố ụ
3. Th i thu c Minh và Lê Sờ ộ ơ
Đi u đáng chú ý là trong m t trăm năm này ( x p x th k XV, ch a có chúa ề ộ ấ ỉ ế ỷ ư Tr nhị đã góp
c u n c và xây d ng n c. Làng Khê Tang có ứ ướ ự ướ Tr nhị Phác đ ti n sĩ. Dòng H Bái cóỗ ế ổ
Tr nhị T Kh a ch c xa k ( quan võ). Hai đ i công th n Bình Ngô khai qu c là ử ỉ ứ ỵ ạ ầ ố Tr nhị
Kh , ảTr nhị kh c Ph c m ra hai dòng l ng l y và là tr c t c a tri u Lê s . Nh v yắ ụ ở ừ ẫ ụ ộ ủ ề ơ ư ậ
d ói tri u Lê s , cây ư ề ơ họ Tr nhị đã phát tri n nhi u cành n r hoa, v i nhi u danh nhânể ề ở ộ ớ ề
l u danh tên tu i: ư ổ Tr nhị Kh , ảTr nhị Công L , ộTr nhị Công Đán, Tr nhị Công Ngô, Tr nhị
Kh c Ph c, ắ ụ Tr nhị Duy Thuân, Tr nhị Duy S n , ảTr nhị Đ i, v.v.(sau vua Lê Thánh Tông cóạ
câu “ anh em họ Tr nhị th y đ u quý hi m”). L i có nhi u ng i đ đ t: đ ti n sĩ cóả ề ế ạ ề ườ ỗ ạ ỗ ế
Tr nhị Tuy n, đ b ng nh n có ể ỗ ả ỡ Tr nhị Thi t Tr òng; đ hoàng giáp có ế ư ỗ Tr nhị Ki n, ểTr nhị
Quỳ, Tr nhị Bá.
Sau đây là trích d n di bút c a vua Lê Thánh Tông nói v công lao ẫ ủ ề họ Tr nhị tri u Lê s .ề ơ
M t trong các th đ khi vua thăm đ n th ộ ơ ề ề ờ Tr nhị Kh t i làng Kim Bôi( thôn Giang Đông,ả ạ
xã Vĩnh Hoà, t nh Thanh Hoá ngày nay)ỉ
Tay t xoay tr i tay h u ch ng đ t ả ờ ữ ố ấ
Nhà th nguy nga càng thêm tôn quýờ
Công danh tr n đ i vũ năng còn đâyọ ờ
M t nhà trung hi u, t c n v n còn đâyộ ế ướ ấ ẫ
Nh lâu đài Giáng qu n, mi u m o Chu B tư ậ ế ạ ộ
Gió mát n i đình vi n, c a nhà ơ ệ ử họ Tr nhị r ng mộ ở
B c đ ng l ng đã m mang nh ng đi u t t lànhậ ố ươ ở ữ ề ố
N i ti p công h u h t đ i con đ n đ i cháu.ố ế ầ ế ờ ế ờ
Câu đ i:ố
B n ph ng đ u cùng gi ng răng đen, ai là ng iố ươ ề ố ườ
Không nh đ n công d p gi c c a Ôngớ ế ẹ ặ ủ
Muôn d m cùng phongt c t t đ p, ai là ng iặ ụ ố ẹ ườ
Không nghĩ đ n công khôi ph c n c Vi t c a Ôngế ụ ướ ệ ủ
Di bút vua Lê Thánh Tông, trích d chị
T c ph ộ ả họ Tr nhị làng C Đà( Hà Tây, 1982).ự
4. Th i Lê - ờTr nhị: Đ nh cao ph c v T Qu c ỉ ụ ụ ổ ố
Các th k XVI, XVII và XVIII là ba trăm năm phát tri n đ nh cao c a ế ỷ ể ỉ ủ họ Tr nhị: Xu tấ
hi n dòng chúa qu n lý đ t n c và đ ng th i các dòng khác cũng phát tri n t t, đó là đi uệ ả ấ ướ ồ ờ ể ố ề
tr c đây ít ai đ ý, mà th ng cho r ng ch có dòng chúa mà thôi. D i đây s đi m l iướ ể ườ ằ ỉ ướ ẽ ể ạ
s đóng góp c a ự ủ họ Tr nhị v i T qu c v b n m t ch y u là chính tr , kinh t , văn hoáớ ổ ố ề ố ặ ủ ế ị ế
và xã h i.ộ
•V m t chính tr (Đòi l i đ t đai, tôn vinh qu c th ) ề ặ ị ạ ấ ố ể
Nguy n v ng thi t tha ngàn đ i c a dân t c ta là gi đ c n n đ c l p qu c gia. Vì v yệ ọ ế ờ ủ ộ ữ ượ ề ộ ậ ố ậ
trách nhi m n ng n c a ng i qu n lý đ t n c là gi v ng lãnh th , tôn vinh ngôi vuaệ ặ ề ủ ườ ả ấ ướ ữ ữ ổ
n c ta. Các chúa ướ Tr nhị đã hoàn thành t t hai nhi m v chính tr hàng đ u đó.ố ệ ụ ị ầ
Đòi l i m đ ng T Longạ ỏ ồ ụ
Su t 249 năm, nhà ốTr nhị qu n lý đ t n c, đã gi v ng lãnh th , Ph ng B c không dámả ấ ướ ữ ữ ổ ươ ắ
xâm l oc, h n n a ta còn đòi đ t m t d i các tri u cũ. Chúa ự ơ ữ ấ ấ ướ ề Tr nhị Căn r i chúa ồTr nhị
C ng đã nhi u l n c các đoàn đi s v vi c đ t đai và đi xác đ nh m c biên g i phíaươ ề ầ ử ứ ề ệ ấ ị ố ớ
B c. Có m t l n năm 1718 trong d p c đoàn đi s sang nhà Thanh, chúa ắ ộ ầ ị ử ứ Tr nhị C ng đãươ
t ng các s th n Nguy n Công Hãng và Nguy n Bá Tòng hai câu th nômặ ứ ầ ễ ễ ơ
Nghĩa l i n t ng trong v n đápợ ổ ườ ấ
Kinh quy n nh m th y y quan phòng ề ẩ ấ ấ
Hai câu th nôm đã tóm t t ch tr ng và ph ng pháp đ u tranh b o v biên c ng c aơ ắ ủ ươ ươ ấ ả ệ ươ ủ
nhà Tr nhị: khi ngo i giao v i n c l n, đoàn s th n ph i ng đ i m m d o, tinh t ngạ ớ ướ ớ ứ ầ ả ứ ố ề ẻ ườ
và linh ho t, v a h p lý v a có l i cho n c. Cu i cùng, năm 1782 đã đòi đ c m đ ngạ ừ ợ ừ ợ ướ ố ượ ỏ ồ
T Long tr v ta. T đó chính quy n Lê ụ ở ề ừ ề Tr nhị m r ng khai thác, có x ng khai khoáng,ở ộ ưở
ph , ch , m i năm thu đ c 45 v n cân đ ng.ố ợ ỗ ượ ạ ồ
Biên gi i n cớ ướ ta, qua các tri u đ i tr i dài nghìn năm l ch s , th i Lê ề ạ ả ị ử ờ Tr nhị, chúa Tr nhị
C ng đòi đ c m đ ng, t c là biên gi i l i nhích tr l i lên phía B c. S ki n có trongươ ượ ỏ ồ ứ ớ ạ ỏ ạ ắ ự ệ
l ch s và r t đáng t hào này đ c sách s ghi chép.ị ử ấ ự ượ ử
Đòi l i danh hi u qu c v ngạ ệ ố ươ
Các chúa Tr nhị đã đòi nhà Minh công nh n vua Lê là qu c v ng thay vì danh hi u đôậ ố ươ ệ
th ng s t tri u tr c. Năm 1597, chúa ố ứ ừ ề ướ Tr nhị Tùng c Phùng Kh c Khoan đi đòi phongử ắ
quôc v ng, vua s c a tri u tr c, nh ng còn dùng d ng. Khi đó M c Kính Cung v nươ ứ ủ ề ướ ư ằ ạ ẫ
còn đút lót quan Tàu. Nh ng đ n 1647, chúa ư ế Tr nhị Tráng đã đòi đ c nhà Minh phong choượ
vua Lê Th n Tông là An Nam qu c v ng.ầ ố ươ
Đ n 1651, nhà Minh phong chúa là Đô th ng s đ i t ng quân, nh ng chúa ế ố ứ ạ ướ ư Tr nhị Tráng
tr l i ân s c, ng ý n c ta đã là v ng qu c ch không ph i Đô th ng s ty nh th iả ạ ắ ụ ướ ươ ố ứ ả ố ứ ư ờ
M c. Nhà Mình đành ph a sai Tr ng Túc mang n s c phong chúa ạ ỉ ươ ấ ắ Tr nhị Tráng là phó
qu c v ng. Năm 1719, nhà Thanh sai Đ ng Đinh Tri t sang phong v ng, đòi vua Lê Dố ươ ặ ế ươ ụ
Tông ph i ba quỳ chín vái đ th phong. Chúa ả ể ụ Tr nhị C ng đ cao qu c th đ a thươ ề ố ể ư ư
không ch p nh n vi c vua Lê ph i quỳ l y. Đ ng Đ nh Tri t c g ng ép, nh ng chúaấ ậ ệ ả ạ ặ ị ế ứ ặ ư
Tr nhị C ng v n c bác b . Th đi th l i mãi, Đinh Tri t t ái nh ng cu i cùng cũngươ ẫ ứ ỏ ư ư ạ ế ự ư ố
đành ph i làm l phong qu c v ng mà vua Lê không ba quỳ chín vái.ả ễ ố ươ
S sách còn ghiử
Thông qua công tác đ i ngo i, các chúa ố ạ Tr nhị đã đem v cho T qu c nh ng gì quý báuề ổ ố ữ
nh t , đó là “ l y đ c đ t, giành đ c ngôi vua”. Trong l ch s n c nào cũng v y, nh ngấ ấ ượ ấ ượ ị ủ ướ ậ ữ
thu ho ch l n ki u nh th ( l y đ t, giành ngôi) th ng ph a tr giá x ng máu thông quaạ ớ ể ư ế ấ ấ ườ ỉ ả ươ
chi n công c a các danh t ng. đây chúa ế ủ ướ Ở Tr nhị thu đ c th ng l i là thông qua đàmượ ắ ợ
phán hoà bình.
Nhà s h cử ọ Phan Huy Chú đã chép s vi c đòi đ t nh sau: “ các m n c ta ch có đ ngự ệ ấ ư ỏ ướ ỉ ồ
T Long là đ ng t t nh t, ti n t c a nhà n c đ u do đ y mà ra… b ng i Thanhụ ồ ố ấ ề ệ ủ ướ ề ở ấ ị ườ
chi m m t, đ n đ i B o Thái (1720-1729) tranh bi n m i l y l i đ c b cõi cũ “( L chế ấ ế ờ ả ệ ớ ấ ạ ượ ờ ị
tri u hi n ch ng lo i chí, NXB KHXH, 1992, II.tr.261). Vi c đòi l i danh hi u qu cề ế ươ ạ ệ ạ ệ ố
v ng cho vua Lê cũng đ c chép nh sau: “ Nhà Minh đã phong qu c v ng, l i phongươ ượ ư ố ươ ạ
phó qu c v ng và ph chính v ng cho ( chúa) ố ươ ụ ươ Tr nhị, so v i tr c th c khác h n” ( L chớ ướ ự ẳ ị
tri u hi n ch ng lo i chí, 1992, III, 209-211). Đ c s ai cũng đ c chép nh sau: “ bi nề ế ươ ạ ọ ủ ượ ư ệ
b ch ba b n l n Đinh Tri t m i ph i theo g ng” ( L ch tri u,III,tr212). Giáo s s h cạ ố ầ ế ớ ả ượ ị ề ư ử ọ
Tr nhị Nhu đã có bài gi i thi u chi ti t vi c chúa ớ ệ ế ệ Tr nhị C ng đòi đ c m đ ng Tươ ượ ỏ ồ ụ
Long năm 1728, in Kở ỷ y u H i th o chúa ế ộ ả Tr nhị….., 1995,tr.194-203.
Khi đánh giá toàn b giai đo n lich s v vang này ( th i vua Lê D Tông, chúa ộ ạ ử ẻ ờ ụ Tr nhị
C ng) Phan huy Chú đã vi t: “ Pháp đ k c ng r t h n hoi đ y đ , các ph g xa đ nươ ế ộ ỷ ươ ấ ẳ ầ ủ ươ ế
c ng hi n và Trung Qu c tr l i đ t đai, th c là đ i r t th nh” ( L ch tri u, I, 209).ố ế ố ả ạ ấ ự ờ ấ ị ị ề
• V m t kinh t (Đ t n c h ng th nh) ề ặ ế ấ ướ ư ị
S phát tri n m nh n n kinh t d i s qu n lý c a các chúa ự ể ạ ề ế ướ ự ả ủ Tr nhị m t góc đ nào đóở ộ ộ
đ c đánh giá c a các chúa ượ ủ Tr nhị m t góc đ nào đó đ c đánh d u b ng s xu t hi nở ộ ộ ượ ấ ằ ự ấ ệ
hai t : K Ch và H ng th nh. Danh t dân dã K Ch xu t hi n th i Lê ừ ẻ ợ ư ị ừ ẻ ợ ấ ệ ờ tr nhị, ch Chữ ợ
hàm ý hàng hoá ph n vinh, buôn bán t p n p.Tính t g c Hán H ng th nh, h ng kh i đãồ ấ ậ ừ ố ư ị ư ở
xu t hi n nhi u l n trong th t ch th k XIX và th k XX khi nói đ n đo n s th i Lêấ ệ ề ầ ư ị ế ỷ ế ỷ ế ạ ử ờ
Tr nhị.
H ng th nh: th nh t kinh kỳ ….ư ị ứ ấ
Nhi u tác gi đã dùng ch th nh, h ng th nh hay h ng kh i nh sau. Nhà s Phan Huy Chúề ả ữ ị ư ị ư ở ư ử
vi t quy n L ch tri u(1992,I,tr.209) v th i Lê ế ở ể ị ề ề ờ Tr nhị nh sau: “ …. Th c là đ i r tư ự ờ ấ
th nh” . Lu n án ti n sĩ s h c c a Nguy n Th a H b o v năm 1984 vi t tr.11: “ Sị ậ ế ử ọ ủ ễ ừ ỷ ả ệ ế ở ự
phát tri n n n kinh t hàng hoá c a Đàng ngoài là m t nhân t quan tr ng thúc đ y sể ề ế ủ ộ ố ọ ẩ ự
h ng kh i c a Thăng Long nh ng th k XVII và XVIII”. Trong cu n sách nhan đ Bútư ở ủ ữ ế ỷ ố ề
Tháp (1996), Nhà xu t b n M thu t vi t l i m đ u: “ Th k XVII… đ t n c đ cấ ả ỹ ậ ế ờ ở ầ ế ỷ ấ ướ ựơ
m r ng. Làng xã h ng th nh. Nông nghi p ti u th công nghi p và ti u th ng r t phatở ộ ư ị ệ ể ủ ệ ể ươ ấ
tri n”.ể
Giáo s Ph m Văn Di u vi t t p chí nguy t san Văn hoá (1963,II,tr.183): “đ i ư ạ ệ ế ở ạ ệ ờ Tr nhị
Căn tr vì là m t đ i th nh”. Nhà s Nguy n Th a H vi t trong quy n Thăng Longị ộ ờ ị ử ễ ừ ỷ ế ể
(1993,tr.5 và tr.133-135) t ng l c s h ng kh i th i Lê ổ ượ ự ư ở ờ Tr nhị: “… t th k XVII Thăngừ ế ỷ
Long phhat tri n v i t c đ nhanh … S l n m nh c a b máy l ng th Lê ể ớ ố ộ ự ớ ạ ủ ộ ươ ế Tr nhị t oạ
nên m t trung tâm h p d n ng i, hàng và k thu t ngh th công t các đ a ph ng vộ ấ ẫ ườ ỹ ậ ề ủ ừ ị ươ ề
Thăng Long…. M t toàn c nh l ch s toàn qu c (Đàng ngoài và Đàng trong ) c a m t lo tộ ả ị ử ố ủ ộ ạ
thành th tr i d y. Thăng Long, Ph Hi n, V Hoàng, Phú Xuân , H i An, B nị ỗ ậ ố ế ị ộ ế
Nghé,v.v,trong đó Thăng Long đã tr thành , Thăng Long - K Ch … m t trong nh ngở ẻ ợ ộ ữ
htnàh Thăng Long -K Nam Á và ph ng Đông nói chung, tr oc s chú ý và chiêm ng ngẻ ươ ứ ự ưỡ
c a các lái buôn và giáo sĩ ph ng Tây” ủ ươ Phù h p v i t h ng th nh c a các tác gi v aợ ớ ừ ư ị ủ ả ừ
d n trên đây, có nhi u tác gi n c ngoài đ n Thăng Long h i th k XVII và XVIII đãẫ ề ả ướ ế ồ ế ỷ
vi t h i ký mô t Thăng Long r t đ p và s m u t, x ng đáng v i câu c a Nguy n Th aế ồ ả ấ ẹ ầ ấ ứ ớ ủ ễ ừ
H nói là: “ m t thành th l n c a vùng Đông Nam Á… tr c s chiêm ng ng cuỷ ộ ị ớ ủ ướ ự ưỡ ẩ
ph ng Tây”. Sau đây là vài trích đo n làm thí d . Giáo sĩ ng i Ý Marini đ n Thăng Longươ ạ ụ ườ ế
năm 1666, khi v n c ông vi t Du ký (in Pairs cùng năm đó) mô t Thăng Long (tr.116-ề ướ ế ở ả
118): “ c m t thành ph r t đ p và r ng…v n t c, võ khí,voi ng a…. t t c đ u làmả ộ ố ấ ẹ ộ ườ ượ ự ấ ả ề
ng i ta ng c nhiên và v t qua nh ng đi u có th nói (đ khen ng i)..hàng bao t m th mườ ạ ượ ữ ề ể ể ợ ấ ả
đ p,m i th đ u đ p khôngẹ ọ ứ ề ẹ gì so sánh đ c”. Careri vi t trong h i ký (in năm 1695) “ Kượ ế ồ ẻ
Ch có r t nhi u ch đ p”. Alexandre de Rhodes trong quy n L ch s v ông qu c Đàngợ ấ ề ợ ẹ ể ị ử ư ố
Ngoài, ca ng i Thăng Long-K Ch đ p:”… đ ng ph K Ch r ng và th ng đ n m cợ ẻ ợ ẹ ườ ố ẻ ợ ộ ẳ ế ứ
m òi con ng a có th đi hàng ngang d dàng”. Bissachere vi t: “đ òng ph th ng và r ngư ự ể ễ ế ư ố ẳ ộ
rãi”.Nguy n Th a H vi t (1984): “ Phát tri n kinh t hàng hoá Đàng Ngoài là m t nhân tễ ừ ỷ ế ể ế ộ ố
quan tr ng thúc đ y s h ng kh i c a Thăng Long ….”. N u nhìn toàn c nh l ch s cọ ẩ ự ư ở ủ ế ả ị ử ả
n c g m Đàng Ngoài do chúa ướ ồ Tr nhị qu n lý, và Đàng Trong do chúa Nguy n qu n lý, thìả ễ ả
th y Thăng Long h ng kh i không là đi u l . R t d dàng đ ng ý v i nhà nghiên c u sấ ư ở ề ạ ấ ễ ồ ớ ứ ử
Nguy n Th a H (1984,1993, đã d n) và nhà nghiên c u kinh t Nguy n Thanh Nh , r ngễ ừ ỷ ẫ ứ ế ễ ạ ằ
th i đó (th k XVII,XVIII) n ôc Đ i Vi t có hi n t ng h ng th nh th hi n b ngờ ế ỷ ở ứ ạ ệ ệ ượ ư ị ể ệ ừ
“m t lo t thành th tr i d y: Thăng Long, Ph Hi n, Phú Xuân,H i An…”(và nhi u thànhộ ạ ị ỗ ậ ố ế ộ ề
th khác, Tableau économique du Viet Nam aux XVII è et XVIII è sìecles, Éditions Cúa,ị
Paris,1970).
Đ u năm 1593, khôi ph c đ c Thăng Long quân Lê ầ ụ ượ Tr nhị phá hào lu Đ i La, r i ch xâyỹ ạ ồ ỉ
d ng cung ph đón vua Lê t Thanh Hoá ra. T đó h n trăn năm sau không có hào lu ngănự ủ ừ ừ ơ ỹ
khu vua (thành) v i khu dân buôn bán (th ). Nguy n Th a H (Thăng Long, tr.5-6) g iở ớ ị ễ ừ ỷ ọ
y u t đó và m t s vi c khác ý nghĩa trong vi c phat tri n m nh m ph n thành cũng nhế ố ộ ố ệ ệ ể ạ ẽ ầ ư
ph n th c a Thănng Long”. Ông cho r ng th k XVII phhat tri n “m ng l i ch -phầ ị ủ ằ ế ỷ ể ạ ướ ợ ố
vùng đ ng b ng sông H ng. Thăng Long-K Ch thành m t trung tâm h i t l n” (tr.13)ồ ằ ồ ẻ ợ ộ ộ ụ ớ
và tr thành đ u m i c u các tuy n hàng K Ch - Th ng Du, K Ch - Thanh Ngh , Kở ầ ố ả ế ẻ ợ ượ ẻ ợ ệ ẻ
Ch -Đ ng B ng, r i K Ch đi Vân Nam và đi các n c Đông Nam Á.ợ ồ ằ ồ ẻ ợ ướ
Tri u Lê ềTr nhị là tri u đ i đ u tiên trong l ch s m r ng buôn bán v i ph ng Tây; nămề ạ ầ ị ử ở ộ ớ ươ
1645 đ t th ng đi m Hà Lan, 1686 đ th ng đi m Anh Giao l u buôn bán đ a đ n hônặ ươ ế ặ ươ ế ư ư ế
ph i. Th ng gia Samuel Baron m Vi t, cha Hà Lan, đ ng đ u th ng đi m K Chố ươ ẹ ệ ứ ầ ươ ế ở ẻ ợ
năm 1663. Quy n Mô t v ng qu c Đàng Ngoài c a ông (xu t b n năm 1680) đ cề ả ươ ố ủ ấ ả ượ
nhi u ng i trích d n vì có t li u r t s ng v Thăng Long h ng th nh và giao l u v iề ườ ẫ ư ệ ấ ố ề ư ị ư ớ
ph ng Tây. Vua Lê Th n Tông(1619-1662) có m t ng i v là ng i Hà Lan, ng i taươ ầ ộ ườ ợ ườ ườ
cho r ng ngài là ng i Vi t Nam đ u tiên l y v ng i Âu. M t lo t s ki n nh v a kằ ườ ệ ầ ấ ợ ườ ộ ạ ự ệ ư ừ ể
trên: th ng gia lai Hà Lan-Vi t, xu t hi n ti ng dân dã” K Ch ”. đ g i Thăng Long,ươ ệ ấ ệ ế ẻ ợ ể ọ
đ t th ng đi m c a n c ngoài, h ng th nh do phát tri n kinh t hàng hoá và ngh thặ ươ ế ủ ướ ư ị ể ế ề ủ
công d i tri u Lê ướ ề Tr nhị. Nh ng d u v t ữ ấ ế
đó không th b th i gian xoá đ c và đã đ c ghi vào s sách.ể ị ờ ượ ượ ử
Phát tri n ngh và kinh t hàng hoáể ề ế
N c Đ i Vi t có n n kĩnh t hàng hoá có v trí ngày càng quan tr ng h n. Th các làngướ ạ ệ ề ế ị ọ ơ ợ ở
ngh chuy n m nh ra kinh đô có đi u ki n phát tri n.ề ể ạ ề ệ ể
Ngh thêu g c làng Qu t Đ ng, t là Lê Công Hành th k XVII truy n ngh cho h cề ố ở ấ ộ ổ ế ỷ ề ề ọ
trò di c ra Thăng Long, lúc đ u hành ngh ch y u ph Yên Thái và ph hàng Thêu(nayư ầ ề ủ ế ở ố ố
là Hàng `Tr ng). Thố ợ đúc đ ng t Kinh B c diồ ừ ắ c sang Thăng longư và đ nh c Ngũ Xã đãị ư ở
đúc pho t ng đ ng đen n i ti ng quán Tr n Vũ, n ng 4 t n vào năm 1677 tri u vua Lêượ ồ ổ ế ở ấ ặ ấ ề
Huy Tông, chúa Tr nhị T c. Ngh làm gi y có Thăng Long t th k th XIII, đ n 1598ạ ề ấ ở ừ ế ỷ ứ ế
tri u Lê ềTr nhị v Thăng Long h l nh m C c làm gi y, đ n th k 18 ngh làm gi yề ạ ệ ở ụ ấ ế ế ỷ ề ấ
phát tri n ph ng Yên Thái, B i, gi y bán di kh p n c. Ngh g m Th Hà (Kinhể ở ườ ở ưở ấ ắ ướ ề ố ở ổ
B c), đ n th k XVII ngh g m Bát Tràng phát tri n m nh. Năm 1688 Dampier đ nắ ế ế ỷ ề ố ở ể ạ ế
Thăng Long ghi nh n( trong cu n Voyages anh Discoveries, 1688) nhièu tàu Hà Lan muaậ ố
g ch và bát đĩa Bát Tràng Thăng Long đem bán n Đ và Sumatra r t đ t khách.ạ ở ở Ấ ộ ở ấ ắ
Sách c a Bissachère ( xu t b n Paris,1980) và sách khác ghi nh n đ g m Bát Tràng phátủ ấ ả ở ậ ồ ố
tri n c trong th k XVIII và th y có b y c m t vi n b o tàng Nh t. M t s nghể ả ế ỷ ấ ầ ả ở ộ ệ ả ậ ộ ố ề
khác t p trung v Thăng Long và phát tri n m nh vào các th k XVII và XVIII: s n,ậ ề ể ạ ế ỷ ơ
kh m kh c ván in, đúc ti n, thu c da và làm gi y, v.v.ả ắ ề ộ ầ
C ng đ giao l u hàng hoá gi a đ ng b ng B c b v i mi n Trung và các mi n khác,ườ ộ ư ữ ồ ằ ắ ộ ớ ề ề
gi a trong n c v i các n c ngoài, đã làm xu t hi n d i th i Lê ữ ướ ớ ướ ấ ệ ướ ờ Tr nhị m t tên m i độ ớ ể
g i kinh đô Thăng Long: K Ch . S xu t hi n t K Ch vào th k th XVII là m t c tọ ẻ ợ ự ấ ệ ừ ẻ ợ ế ỷ ứ ộ ộ
m c đánh d u b c phát tri nn m nh m kinh t hàng hoá d i th i Lê ố ấ ướ ể ạ ẽ ế ướ ờ Tr nhị. Lúc này
kinh t hàng hoá s p chuy n qua m t b c ngo t m i: ngo i th ng.ế ắ ể ộ ướ ặ ớ ạ ươ
Phát tri n m nh ngo i th ng ể ạ ạ ươ
Tri u Lê ềTr nhị là tri u đ i phát tri n m nh buôn bán v i ph ng Tây. L n đ u tiên trongề ạ ể ạ ớ ươ ầ ầ
l ch s , n c ta nh n cho đ t ph ng đi m Hà Lan (1645), r i th ng đi m Anh (1686),ị ử ướ ậ ặ ươ ế ồ ươ ế
t u l n ra vào c ng t p n p. Vì an ninh qu c gia, chúa ầ ớ ả ấ ậ ố Tr nhị không cho tàu bi n n ôcể ứ
ngoài vào t n Thăng Long, mà d hàng khúc sông phía d i, n i là th xã H ng Yênậ ỡ ở ướ ở ơ ị ư
ngày nay.
T i đó đ t quan Hi n sát s trông coi vi c giâo hàng. Do đó t o nên ph có nhi u hàng hoáạ ặ ế ứ ệ ạ ố ề
và dân g i là ph Hi n v i câu ca bi u th đ s m u t c a ph Hi n ch kém có Thăngọ ố ế ớ ể ị ộ ầ ấ ủ ố ế ỉ
Long.
Th nh t kinh kỳứ ấ
Th nhì ph Hi nứ ố ế
Ngày nay, t i th xã H ng Yên có m t đ ng ph mang tên Ph Hi n, l u ni m m t trungạ ị ư ộ ườ ố ố ế ư ệ ộ
tâm trao đ i ngo i th ng th k XVII và XVIII. Th i x a,dòng sông H ng ch y sát chổ ạ ươ ế ỷ ờ ư ồ ả ỗ
đó, tàu c p b n t o ra ph ( ph Hi n), sau ba th k sông đ i dòng nay cáh xaặ ế ạ ố ố ế ế ỷ ổ 2 kilômét,
th xã H ng Yên không còn đ a hình thu n l i cho tàu l n c p b n r hàng.ị ư ị ậ ợ ớ ậ ế ỡ
Ch là n i trao đ i hàng hoá. T K Ch ph n ánh vi c ng i dân coi Thăng Long là n iợ ơ ổ ừ ẻ ợ ả ệ ườ ơ