Kiến nghị sửa đối các nội dung của Hiến pháp 1992
Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) là cơ sở pháp lý cho
việc đẩy mạnh đổi mới về kinh tế, đổi mới hệ thống chính trị, thực hiện các
quyền tự do dân chủ của công dân, cải cách bộ máy nhà nước, từng bước
xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân
dân và vì nhân dân. Tuy nhiên trong những năm qua, điều kiện chính trị,
kinh tế, xã hội, đối ngoại, quốc phòng, an ninh… của đất nước đã có sự biến
đổi mạnh mẽ, đồng thời, trong quá trình thi hành Hiến pháp năm 1992
(Hiến pháp hiện hành) đã phát hiện nhiều tồn tại, vướng mắc. Để đáp ứng
các yêu cầu mới và khắc phục những bất cập, Hiến pháp hiện hành cần sớm
có những sửa đổi, bổ sung.
1. Bất cập trong Hiến pháp hiện hành
Một số quy định của Hiến pháp chưa phù hợp với định hướng đổi mới bộ
máy nhà nước
Hiến pháp hiện hành chưa thể hiện đầy đủ, sâu sắc quan điểm xây dựng Nhà
nước pháp quyền của Đảng ta. Chẳng hạn, Điều 2 quy định: “Nhà nước Cộng hoà
xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa... Quyền lực
nhà nước là thống nhất, có sự phân công phối hợp trong việc thực hiện các quyền
lập pháp, hành pháp, tư pháp”, nhưng cơ quan nào là cơ quan hành pháp, cơ quan
nào là cơ quan tư pháp thì Hiến pháp vẫn chưa quy định rõ. Theo quan điểm
truyền thống, Viện kiểm sát nhân dân với chức năng thực hành quyền công tố là
cơ quan tư pháp, nhưng hiện nay, có quan điểm đề nghị thành lập Viện công tố
trực thuộc Chính phủ để thực hiện chức năng thực hành quyền công tố. Vậy Viện
công tố trong tương lai sẽ là cơ quan tư pháp hay là cơ quan hành pháp? Ngoài ra,
đang rất phổ biến quan niệm các cơ quan điều tra, cơ quan thi hành án... là cơ quan
tư pháp (như Nghị quyết số 03 của Ban chấp hành trung ương Đảng khóa VIII đã
đề ra chương trình cải cách tư pháp, trong đó đề cập đến việc đổi mới tổ chức hoạt
động của các cơ quan điều tra, các cơ quan thi hành án dân sự và hình sự...)
Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ X đã đề ra chủ trương xây dựng cơ chế bảo vệ
Hiến pháp. Nhưng cho đến nay, vẫn chưa có quy định nào của Hiến pháp về việc
thành lập một cơ quan chuyên trách thực hiện bảo vệ Hiến pháp, bảo đảm tính hợp
hiến của các văn bản quy phạm pháp luật do các cơ quan nhà nước ban hành cũng
như hoạt động của các cơ quan nhà nước đó. Chính vì vậy, có một số văn bản quy
phạm pháp luật có dấu hiệu trái với Hiến pháp, một số quyền hiến định của công
dân bị vi phạm, nhưng chưa được xử lý kịp thời.
Nghị quyết số 49-NQ/TƯ ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải
cách tư pháp đến năm 2020 đã định hướng tổ chức Tòa sơ thẩm khu vực, định
hướng chuyển Viện kiểm sát thành Viện công tố. Nhưng cho đến nay, các văn bản
quy phạm pháp luật có liên quan đến tổ chức của Tòa án nhân dân và Viện kiểm
sát nhân dân như Hiến pháp, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Luật Tổ chức Viện
kiểm sát nhân dân... vẫn chưa được ban hành hoặc sửa đổi nhằm tạo ra cơ sở pháp
lý cần thiết để tổ chức Tòa sơ thẩm khu vực và chuyển Viện kiểm sát thành Viện
công tố.
Về vấn đề đổi mới vị trí, vai trò của Ngân hàng Nhà nước, Bộ Chính trị từng ra
kết luận là từ 2010 phải chuyển đổi sang mô hình Ngân hàng Trung ương, nằm
ngoài Chính phủ, độc lập quyết định chính sách tiền tệ giống như các nước theo
thể chế kinh tế thị trường trên thế giới. Tuy nhiên, “chủ trương này vượt ra khỏi
quy định Hiến pháp hiện hành”1.
Chưa có quy định cụ thể về thủ tục sửa đổi Hiến pháp
Hiến pháp năm 1946 là Hiến pháp đầu tiên của nước ta tuy chỉ có 70 điều,
nhưng đã có Điều 70 quy định trình tự sửa đổi Hiến pháp phải theo cách thức sau
đây:
“a) Do hai phần ba tổng số nghị viên yêu cầu.
b) Nghị viện bầu ra một ban dự thảo những điều thay đổi.
c) Những điều thay đổi khi đã được Nghị viện ưng chuẩn thì phải đưa ra toàn
dân phúc quyết”.
Với quy định này, Hiến pháp năm 1946 đã làm rõ những vấn đề sau: chủ thể có
quyền kiến nghị sửa đổi Hiến pháp; chủ thể thành lập ban soạn thảo Hiến pháp;
vai trò của nhân dân trong quá trình sửa đổi Hiến pháp.
Liên quan đến việc sửa đổi Hiến pháp, Điều 147 của Hiến pháp hiện hành chỉ
quy định ngắn gọn như sau: “Chỉ Quốc hội mới có quyền sửa đổi Hiến pháp. Việc
sửa đổi Hiến pháp phải được ít nhất là hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội biểu
quyết tán thành”. Như vậy, Hiến pháp hiện hành chưa quy định cụ thể thủ tục sửa
đổi Hiến pháp, chưa quy định chủ thể có quyền kiến nghị sửa đổi Hiến pháp, chủ
thể thành lập ban soạn thảo Hiến pháp, vai trò của nhân dân trong quá trình sửa
đổi Hiến pháp...
Một số quy định của Hiến pháp hiện hành không có tính khả thi, không thể
thi hành trong thực tế
Điều 53 Hiến pháp hiện hành quy định “công dân có quyền biểu quyết khi Nhà
nước tổ chức trưng cầu ý dân”, khoản 14 Điều 84 quy định: Quốc hội có thẩm
quyền quyết định trưng cầu ý dân, khoản 12 Điều 91 quy định: Ủy ban Thường vụ
Quốc hội (UBTVQH) có thẩm quyền “tổ chức trưng cầu ý dân theo quyết định của
Quốc hội”, nhưng trên thực tế, chưa có một văn bản quy phạm pháp luật nào quy
định quy trình thực hiện việc tổ chức trưng cầu ý dân và do đó, chưa một lần nào
Quốc hội thực hiện thẩm quyền quyết định trưng cầu ý dân của mình và UBTVQH
thực hiện thẩm quyền tổ chức trưng cầu ý dân theo quyết định của Quốc hội.
Khoản 7 Điều 84 Hiến pháp hiện hành quy định, Quốc hội có nhiệm vụ, quyền
hạn “bỏ phiếu tín nhiệm đối với những người giữ các chức vụ do Quốc hội bầu
hoặc phê chuẩn”. Để thực hiện quyền hiến định này, Điều 12 Luật Tổ chức Quốc
hội có quy định: “UBTVQH trình Quốc hội bỏ phiếu tín nhiệm đối với những
người giữ các chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn. UBTVQH xem xét trình
Quốc hội bỏ phiếu tín nhiệm đối với những người giữ các chức vụ do Quốc hội
bầu hoặc phê chuẩn khi có kiến nghị của ít nhất hai mươi phần trăm tổng số đại
biểu Quốc hội hoặc kiến nghị của Hội đồng Dân tộc, Uỷ ban của Quốc hội”. Tuy
nhiên, quy định này không có tính khả thi vì không thể có được hai mươi phần
trăm tổng số đại biểu Quốc hội cùng một lúc công khai kiến nghị bỏ phiếu tín
nhiệm… Mặt khác, cũng chưa có một văn bản quy phạm pháp luật nào quy định
cụ thể trình tự, thủ tục Quốc hội bỏ phiếu tín nhiệm khi UBTVQH trình Quốc hội
bỏ phiếu tín nhiệm đối với những người giữ các chức vụ do Quốc hội bầu hoặc
phê chuẩn.
Ngoài ra, Hiến pháp còn quy định công dân có quyền lập hội, biểu tình... theo
quy định của pháp luật, nhưng cho đến nay, chưa có văn bản pháp luật nào quy
định cụ thể trình tự, thủ tục thực hiện những quyền hiến định nêu trên của công
dân.
2. Một số kiến nghị
Quan điểm cơ bản về việc sửa đổi Hiến pháp năm 1992
Hiến pháp là một đạo luật cơ bản quy định toàn bộ chế độ chính trị, kinh tế,
văn hóa, xã hội, an ninh quốc phòng... Trong đó, quan trọng nhất là chế độ chính
trị, hệ thống chính trị, bộ máy nhà nước. Việc sửa đổi Hiến pháp là rất cần thiết,
bảo đảm phù hợp với đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng Cộng sản Việt
Nam, đặc biệt là để phù hợp với định hướng đổi mới bộ máy nhà nước do Đảng
đề ra. Trong thời kỳ cải cách thủ tục hành chính, cải cách tư pháp hiện nay, việc
hoàn thiện bộ máy nhà nước là yếu tố đầu tiên và là yếu tố có tính quyết định.
Bởi vì khi bộ máy nhà nước hoàn thiện, chặt chẽ, quyền hạn và trách nhiệm của
các cơ quan được rạch ròi thì việc cải cách thủ tục hành chính mới thuận tiện,
minh bạch được.
Sửa đổi Hiến pháp còn tạo cơ sở để sửa đổi, bổ sung, ban hành mới các văn bản
quy định cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước, tránh được sự chồng chéo về chức
năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan. Từ đó, đảm bảo các cơ quan hoạt
động hiệu quả.
Hiện nay có hai quan điểm cơ bản về việc sửa đổi Hiến pháp hiện hành. Quan
điểm thứ nhất cho rằng, cần sửa đổi ngay một số điều của Hiến pháp để phục vụ
cho việc bầu cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2011. Bởi hai cuộc
bầu cử này sẽ tiến hành cùng lúc và có tính đến việc xem xét việc thí điểm không
tổ chức Hội đồng nhân dân cấp huyện, quận, phường. Một số ý kiến nêu rõ, việc
sửa đổi Hiến pháp cùng với việc tổng kết Nghị quyết số 26 của Quốc hội về việc
thí điểm không tổ chức Hội đồng nhân dân quận, huyện, phường là rất cần thiết,
nhằm phục vụ cho việc bầu cử Quốc hội và Hội đồng nhân dân vào tháng 5/2011.
“Làm Hiến pháp là quy trình đặc biệt, đòi hỏi sự công phu, nhưng chúng ta đã
nghiên cứu, đã hình hài thai nghén mấy năm nay rồi. Còn chuyện thí điểm, tức là
đụng tới Hiến pháp, trong khi chưa sửa Hiến pháp thì tới đây thí điểm còn hiệu lực
nữa hay không?2. “Cần sớm sửa Hiến pháp năm 1992 vì nó liên quan đến việc tổ
chức bộ máy nhà nước, đến tổ chức Quốc hội, tổ chức Chính phủ, Tòa án nhân
dân, Viện kiểm sát nhân dân, cũng như tổ chức Hội đồng nhân dân, liên quan đến
bầu cử Quốc hội, bầu cử Hội đồng nhân dân năm 2011 sắp tới”3.
Quan điểm thứ hai cho rằng, Hiến pháp là đạo luật cơ bản của Nhà nước, rất
thiêng liêng, không thể sửa lắt nhắt, làm tầm thường hóa Hiến pháp; việc sửa đổi
Hiến pháp phải hết sức thận trọng, theo các thủ tục chặt chẽ, thực sự dân chủ và
phải có thời gian chuẩn bị. “Theo quy chế làm việc của Ban Chấp hành Trung