Pháp luật về Thừa phát lại: Luận văn Thạc sĩ Luật kinh tế từ thực tiễn tỉnh Đồng Nai

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TÔ ĐÌNH TỈNH

PHÁP LUẬT VỀ THỪA PHÁT LẠI

TỪ THỰC TIỄN TỈNH ĐỒNG NAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT KINH TẾ

Hà Nội, năm 2020

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TÔ ĐÌNH TỈNH

PHÁP LUẬT VỀ THỪA PHÁT LẠI

TỪ THỰC TIỄN TỈNH ĐỒNG NAI

Ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 8.38.01.07

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS. NGUYỄN THANH BÌNH

Hà Nội, năm 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi,

dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Thanh Bình. Các kết quả được

trình bày trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu

khoa học nào khác. Các số liệu trích dẫn trong Luận văn được trích từ các nguồn

thông tin hợp pháp, chính xác và trung thực.

Tôi đã hoàn thành các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính

theo quy định của Học viện Khoa học xã hội – Viện hàn lâm Khoa học xã hội Việt

Nam.

Tôi xin cam đoan và chịu hoàn toàn trách nhiệm với nội dung cam đoan trên.

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

TÔ ĐÌNH TỈNH

LỜI CẢM ƠN

Luận văn “Pháp luật về Thừa phát lại từ thực tiễn tỉnh Đồng Nai” đã được

hoàn thành là kết quả học tập, tổng hợp, tìm hiểu, nghiên cứu trong hai năm học cao

học tại Học viện Khoa học Xã hội và sự hướng dẫn, hỗ trợ của người hướng dẫn

khoa học.

Tôi xin được trân trọng bày tỏ lòng biết ơn đến các thầy, các cô là các giáo

sư, phó giáo sư, tiến sĩ đã tham gia giảng dạy lớp cao học khoá 2017 - 2018, đặc

biệt xin cảm ơn TS. Nguyễn Thanh Bình - Cục trưởng Cục Công tác phía Nam - Bộ

Tư pháp. Thầy đã nhiệt tình, tâm huyết, trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ tôi

hoàn thành Luận văn này.

Nhân dịp này tôi xin được chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo trong Hội

đồng chấm luận văn; cảm ơn Học viện khoa học xã hội đã giúp đỡ tôi hoàn thành

Lận văn này.

Học viên

TÔ ĐÌNH TỈNH

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU.…………………………………………………………………...1

1.1. Quá trình hình thành, phát triển của chế định Thừa phát lại.......................................... 7

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ THỪA PHÁT LẠI…..…..7

1.3. Pháp luật về Thừa phát lại ở Việt Nam hiện nay ……………………………..30

1.2. Khái niệm, nhiệm vụ, quyền hạn, đặc điểm, mối quan hệ của Thừa phát lại......20

Chương 2: THỰC TRẠNG VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA THỪA

PHÁT LẠI TẠI TỈNH ĐỒNG NAI ....................................................................... 36

2.1. Tổng quan về tỉnh Đồng Nai .................................................................................. ..36

2.2. Thực trạng về tổ chức và hoạt động của Thừa phát lại tại tỉnh Đồng Nai từ khi

thí điểm đến nay ................................................................................................................ 37

2.3. Nhận xét, đánh giá về tổ chức và hoạt động của Thừa phát lại tại tỉnh Đồng Nai

từ khi thí điểm đến nay…..………………..……………………………..................52

Chương 3: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT, NÂNG

CAO HIỆU LỰC, HIỆU QUẢ VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC, TỔ CHỨC VÀ

HOẠT ĐỘNG CỦA THỪA PHÁT LẠI TẠI TỈNH ĐỒNG NAI …………….62

phát lại........................................................................................................................62

3.1. Quan điểm phát triển, hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của Thừa

3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu lực, hiệu quả về tổ chức và hoạt

động của Thừa phát lại ....................................................................................................... 65

KẾT LUẬN .............................................................................................................. 71

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

THADS: Thi hành án dân sự.

TPL: Thừa phát lại.

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU 2.1. Bảng tổng hợp kết quả hoạt động của các Văn phòng Thừa phát lại trên địa bàn

tỉnh Đồng Nai từ năm 2015 - 2019.

2.2. Biểu đồ tỉ trọng doanh thu giữa các loại hoạt động của các Văn phòng Thừa

phát lại trên địa bàn tỉnh Đồng Nai.

2.3. Biểu đồ về tình hình hoạt động của các Văn phòng Thừa phát lại trên địa bàn

tỉnh Đồng Nai.

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Chế định Thừa phát lại (TPL) xuất hiện trên thế giới hơn 100 năm, ở khu vực

Châu Âu, bắt nguồn từ nước Pháp và hiện đang phát triển ở nhiều quốc gia trên thế

giới, trong đó có Việt Nam. Ở Việt Nam, TPL được xuất hiện cùng với việc Vua Tự

Đức ký Hòa ước ngày 05/6/1862 nhượng cho Pháp 6 tỉnh Nam kỳ. Từ đó, Pháp đã

trực tiếp áp đặt chế độ cai trị thực dân, áp dụng quy chế về thuộc địa lãnh thổ và coi

6 tỉnh Nam kỳ như một hạt của Pháp quốc. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945,

chế định TPL tiếp tục được duy trì cho đến năm 1950. Ở miền Nam Việt Nam, chế

định TPL cũng tồn tại cho tới năm 1975, khi giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống

nhất đất nước.

Để thực hiện mục tiêu xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ,

nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, Nghị quyết số

49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến

năm 2020 có chủ trương “Nghiên cứu chế định Thừa phát lại (thừa hành viên),

trước mắt có thể thí điểm tại một số địa phương, sau vài năm, trên cơ sở tổng kết,

đánh giá thực tiễn sẽ có bước đi tiếp theo”.

Thực hiện chủ trương trên, ngày 14/11/2008 Quốc hội tiếp tục ban hành

Nghị quyết số 24/2008/QH12 về thi hành Luật Thi hành án dân sự, trong đó giao

Chính phủ quy định và tổ chức thực hiện thí điểm chế định TPL tại một số địa

phương. Tiếp đó Chính phủ cũng đã ban hành Nghị định số 61/2009/NĐ-CP ngày

24/7/2009 để thực hiện thí điểm về TPL lại thành phố Hồ Chí Minh từ 01/7/2009

đến ngày 01/7/2012. Sau thời gian triển khai thí điểm, ngày 23/11/2012, Quốc hội đã

thông qua Nghị quyết số 36/2012/QH13 về việc tiếp tục thực hiện thí điểm chế định

TPL và giao Chính phủ tiếp tục tổ chức thực hiện thí điểm chế định TPL tại một số

tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đến năm 2015.

Tính đến ngày 31/12/2015, sau 6 năm thí điểm, chế định TPL đã chứng tỏ

được tính đúng đắn và được xã hội chấp nhận, đặc biệt là ở các địa bàn kinh tế - xã

hội phát triển, cả nước có 13 địa phương được giao thực hiện thí điểm và đã thành lập

được 53 Văn phòng TPL và đã bổ nhiệm được 245 TPL.

Từ những kết quả đạt được trong thời gian thực hiện thí điểm đã chứng tỏ việc

thực hiện chủ trương phát triển chế định TPL ở Việt Nam là cần thiết, đúng đắn, phù

hợp với xu hướng hội nhập quốc tế, ngày 26/11/2015, Quốc hội đã ban hành Nghị

quyết số 107/2015/QH13 để thực hiện chính thức TPL trên cả nước kể từ ngày

01/01/2016. Các tổ chức TPL được thành lập theo Nghị quyết số 24/2008/QH12 và

Nghị quyết số 36/2012/QH13 của Quốc hội được tiếp tục hoạt động theo quy định của

Nghị quyết này cho đến khi Quốc hội ban hành Luật TPL. Tính đến ngày 31/12/2018,

cả nước đã thành lập 82 Văn phòng TPL. Tại tỉnh Đồng Nai, đến ngày 31/7/2019 có 05

Văn phòng TPL đã thành lập và đang hoạt động.

Mới đây, Chính phủ tiếp tục ban hành Nghị định số 08/2020/NĐ-CP ngày

08/01/2020 về tổ chức và hoạt động của TPL (có hiệu lực từ ngày 24/02/2020) đã

tạo cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho TPL phát triển.

Như vậy, từ chủ trương của Đảng, Nhà nước, Chính phủ đã có nhiều nỗ lực

xây dựng, hoàn thiện pháp luật để tạo hành lang pháp lý cho TPL ở Việt Nam phát

triển. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực mới, trong quá trình địa phương tổ chức thực hiện

cũng còn gặp nhiều khó khăn, các quy định pháp luật liên quan đến tổ chức và hoạt

động của TPL còn nhiều vướng mắc, bất cập, chưa thống nhất, đồng bộ, chưa phù

hợp với thực tiễn đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu để tiếp tục hoàn thiện pháp luật.

Với mong muốn được góp phần vận dụng kiến thức pháp luật và hiểu biết

thực tiễn của mình vào nghiên cứu khoa học pháp lý, thông qua nghiên cứu lý luận

và hoạt động thực tiễn về TPL ở Việt Nam nói chung và tỉnh Đồng Nai nói riêng

nhằm hoàn thiện pháp luật về TPL, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của TPL

trên địa bàn tỉnh Đồng Nai đã thôi thúc tác giả mạnh dạn lựa chọn đề tài “Pháp luật

về TPL từ thực tiễn tỉnh Đồng Nai” làm luận văn tốt nghiệp cao học của mình.

2. Tình hình nghiên cứu của đề tài

Trên tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải

cách tư pháp đến năm 2020, chế định TPL đã được thí điểm và chính thức cho thực

hiện trong phạm vi cả nước từ 01/01/2016; trước và trong thời gian trên đã có một số

công trình nghiên cứu liên quan đến chế định TPL, tiêu biểu như:

- Tổ chức Thừa phát lại, Nguyễn Đức Chính (chủ biên), NXB. Tư pháp, Hà

Nội, 2006; đây là kết quả của công trình nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước được

Bộ Tư pháp giao cho Sở Tư pháp thành phố Hồ Chí Minh nghiên cứu thực hiện.

Công trình nghiên cứu đã khái quát lại lịch sử chế định TPL ở Việt Nam và phân

tích một số mô hình về TPL ở một số nước trên thế giới.

- Thừa phát lại trong thi hành án dân sự, luận văn thạc sĩ luật học, Phạm Phúc

Thịnh, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014; nội dung chính của đề tài nghiên cứu về

lịch sử pháp luật về thi hành án dân sự ở Việt Nam, việc thực hiện chủ trương xã

hội hóa hoạt động THADS, vị trí, vai trò, nhiệm vụ của TPL trong họa động tổ chức

thi hành án.

- Thừa phát lại - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, luận văn thạc sĩ luật học,

Nguyễn Anh Thư, Đại học Luật Hà Nội, 2014; Luận văn đi sâu nghiên cứu về lý

luận và một số vấn đề liên quan đến TPL phát sinh từ thực tiễn thực hiện thí điểm

TPL ở Việt Nam.

- Số chuyên đề tháng 11/2011, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Bộ Tư pháp;

- Số chuyên đề chế định TPL năm 2014, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Bộ

Tư pháp;

- Thí điểm mô hình TPL thành phố Hồ Chí Minh - Những vấn đề đặt ra/Bùi

Thị Huyền/Tạp chí Luật học, số 7/2011;

- TPL bước đầu đã đi vào lòng dân và xã hội, là người trợ thủ đắc lực cho

công tác thi hành án dân sự (THADS) và công tác tư pháp/Hà Hùng Cường/Tạp chí

Dân chủ và Pháp luật, số 10/2012;

- Quản lý nhà nước về TPL - một số vấn đề lý luận và thực tiễn, luận văn

thạc sĩ luật học, Nguyễn Đức Biên, Học viện Khoa học Xã hội, 2016; Luận văn đi

sâu, tập trung nghiên cứu pháp luật về quản lý nhà nước đối với TPL và phân tích,

đánh giá thực tiễn, tình hình thực hiện công tác quản lý nhà nước về TPL để đưa ra

các giải pháp, khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với TPL.

- Xu hướng xã hội hóa THADS từ việc thí điểm hoạt động TPL tại TP. Hồ

Chí Minh/Nguyễn Công Bình/Tạp chí Luật học, số 6/2012…

Như vậy, hiện nay đã có những công trình, đề tài, số chuyên đề, bài viết về

chế định TPL ở Việt Nam, một số vấn đề lý luận và thực tiễn hoạt động TPL trong

bối cảnh thực hiện thí điểm, mới thực hiện chính thức chế định này trên cơ sở pháp

luật hiện hành (chủ yếu là trong giai đoạn thí điểm – trước ngày 1/1/2016), về giá trị

lịch sử, quan điểm chính trị - pháp lý về chế định TPL; nhận diện pháp lý về TPL,

mô hình tổ chức và hoạt động của TPL; những đặc trưng của nghề TPL; về quản lý

nhà nước đối với TPL. Tuy nhiên, qua nghiên cứu nhận thấy, chưa có các công trình

nào đề cập vừa mang tính tổng thể, vừa mang tính cụ thể liên quan đến tổ chức và

hoạt động của TPL từ thực tiễn tại tỉnh Đồng Nai. Chính vì vậy, tác giả lựa chọn đề

tài “Pháp luật về Thừa phát lại từ thực tiễn tỉnh Đồng Nai” làm luận văn thạc sĩ

luật học để nghiên cứu pháp luật, tổng kết tình hình thực tiễn về thực hiện chế định

TPL tại tỉnh Đồng Nai; từ đó cung cấp những luận cứ, luận chứng khoa học cho

việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật về TPL nói chung và nâng cao hiệu lực, hiệu

quả về tổ chức và hoạt động của TPL trên địa bàn tỉnh Đồng Nai nói riêng là cần

thiết và không trùng lặp với các công trình khoa học đã được công bố trước đây.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về TPL, xác định rõ cơ

sở khoa học và cơ sở thực tiễn xây dựng và phát triển pháp luật về TPL ở Việt Nam

nói chung và tỉnh Đồng Nai nói riêng; phân tích thực trạng về tổ chức và hoạt động

của TPL trên địa bàn tỉnh Đồng Nai; đánh giá ưu điểm, kết quả đạt được, những hạn,

bất cấp để từ đó đưa ra các khuyến nghị khoa học nhằm góp phần vào việc xây dựng,

hoàn thiện pháp luật; qua đó nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý nhà nước,

tổ chức và hoạt động của TPL trên địa bàn tỉnh Đồng Nai nói riêng và ở Việt Nam

nói chung.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1. Về đối tượng nghiên cứu

Với nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu trên, Luận văn sẽ tập trung nghiên cứu

các vấn đề về tổ chức và hoạt động của TPL, cụ thể như sau:

- Làm rõ cơ sở lý luận và các quy định của pháp luật về TPL;

- Phân tích thực trạng thực hiện chế định TPL trên địa bàn tỉnh Đồng Nai.

- Đề xuất các quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả

tổ chức, hoạt động của TPL trên địa bàn tỉnh Đồng Nai.

4.2. Về phạm vi nghiên cứu:

Thứ nhất, về nội dung, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu thực trạng pháp luật,

những nguyên tắc, quy định về tổ chức và hoạt động của TPL ở Việt Nam nói

chung, trên địa bàn tỉnh Đồng Nai nói riêng và những thuận lợi, khó khăn về tổ

chức và hoạt động của TPL trên địa bàn tỉnh Đồng Nai hiện nay.

Thứ hai, về thời gian, địa điểm nghiên cứu, các số liệu, thông tin trình bày

trong luận văn được thu thập trong thời gian từ năm 2013 2015 đến ngày

31/12/2019 và có cập nhật, bổ sung thêm một số thông tin đến tháng 02 năm 2020

tại tỉnh Đồng Nai.

5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu luận văn, tác giả sử dụng phương pháp luận duy

vật biện chứng, lịch sử và các phương pháp khác như: Khảo sát, tổng hợp, phân

tích, thống kê pháp luật về tổ chức và hoạt động của TPL trên địa bàn tỉnh Đồng

Nai. Trong từng điều kiện, từng trường hợp, hoàn cảnh cụ thể, tác giả sử dụng các

phương pháp này chủ yếu như sau:

Một là, kết hợp phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp duy vật lịch

sử và phương pháp phân tích: Tác giả sẽ sử dụng tập trung tại chương 1, nhằm mục

đích tìm hiểu về nguồn gốc, vị trí pháp lý, nhiệm vụ, quyền hạn, các mối quan hệ

chủ yếu của TPL theo quy định của pháp luật Việt Nam, có tham khảo kinh nghiệm

ở một số quốc gia trên thế giới.

Hai là, phương pháp phân tích, tổng hợp: Tác giả sử dụng phương pháp này

ở chương 2 để làm rõ các quy định của pháp luật hiện hành về tổ chức, hoạt động

của TPL ở Việt Nam nói chung và trên địa bàn tỉnh Đồng Nai nói riêng.

Ba là, phương pháp kết hợp lý luận với thực tiễn: Được sử dụng tại chương

2, chương 3 để đề xuất hướng hoàn thiện pháp luật về TPL, nâng cao hiệu lực, hiệu

quả về tổ chức và hoạt động của TPL ở Việt Nam và trên địa bàn tỉnh Đồng Nai.

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Về mặt lý luận, làm rõ thêm các vấn đề lý luận pháp luật về Thừa phát lại; phân tích, đánh giá một cách đầy đủ và hệ thống đối với thực trạng pháp luật về Thừa phát lại ở Việt Nam, qua đó, làm rõ cơ sở lý luận cũng như cơ sở thực tiễn của lĩnh vực pháp luật này.

Về mặt thực tiễn, những đề xuất, kiến nghị được đưa ra trong luận án được xây dựng trên cơ sở lý luận chặt chẽ và có kiểm chứng thực tế nên có thể được sử dụng như một nguồn tham khảo tin cậy trong quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả hoạt động TPL ở Việt Nam nói chung, tỉnh Đồng Nai nói riêng trong giai đoạn hiện nay.

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, kết cấu của luận

văn được chia thành 03 chương gồm:

Chương 1. Cơ sở lý luận và pháp luật về tổ chức và hoạt động của TPL.

Chương 2. Thực trạng về tổ chức và hoạt động của TPL tại tỉnh Đồng Nai.

Chương 3. Quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu lực,

hiệu quả về quản lý nhà nước, tổ chức và hoạt động của TPL tại tỉnh Đồng Nai.

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ THỪA PHÁT LẠI

1.1. Quá trình hình thành, phát triển của Thừa phát lại ở Việt Nam

1.1.1. Giai đoạn trước Cách mạng tháng 8 năm 1945

Trong thời kỳ phong kiến ở Việt Nam, việc xét xử do các quan lại phụ trách

các địa phương tiến hành và chưa có chức danh TPL; tuy nhiên, thực hiện những

công việc giúp cho các quan lại xử án xét ở góc độ nào đó các công việc này gần

giống với một số công việc mà TPL sau này được làm như: Truyền đạt các khẩu

hiệu, công văn, giấy tờ, chuẩn bị phiên tòa, thông báo việc thi hành án…

TPL xuất hiện ở Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc, bắt đầu từ việc Vua Tự

Đức ký Hòa ước ngày 05/06/1862 nhượng cho Pháp 6 tỉnh Nam kỳ, từ đó, Pháp

trực tiếp áp đặt chế độ cai trị thực dân và áp dụng quy chế về thuộc địa lãnh thổ.

Sau này, triều đình nhà Nguyễn ký Hiệp ước ngày 06/6/1884 với Pháp, đưa nước ta

trở thành một nước đặt dưới sự bảo hộ của thực dân Pháp, chia thành ba vùng là

Bắc kỳ, Trung kỳ và Nam kỳ. Ở Bắc kỳ và Trung kỳ, nhà Nguyễn vẫn giữ quyền

nội trị, quyền tư pháp vẫn thuộc về hoàng đế mặc dù nó đã bị hạn chế đi rất nhiều

bởi sự kiểm soát của đại diện chính quyền Pháp [16, tr.9-10]. Mặc dù chưa có chế

định TPL, nhưng những công việc của TPL như trát hầu tòa, truyền phiếu… do các

Môn lại, Môn vệ, Nha lại đảm nhiệm, chứng tỏ đã dần dần hình thành một lực

lượng chuyên làm nhiệm vụ thi hành án. Ở Nam kỳ, tổ chức bộ máy nhà nước và hệ

thống tư pháp được tổ chức giống mô hình ở Pháp và xuất hiện chức danh TPL gần

đầy đủ chức năng như ngày nay.

Tổ chức và hoạt động của TPL được chính thức ghi nhận trong “Bộ Dân sự

tố tụng Nam Việt” ban hành kèm theo Nghị định ngày 16/3/1910 (áp dụng tại khu

vực Nam kỳ); “Bộ Dân luật Trung năm 1936-1939”, ban hành kèm bộ Hộ sự,

Thương sự tố tụng Trung Việt năm 1942 (áp dụng tại khu vực Trung kỳ); “Bộ Dân

luật Bắc năm 1931”, ban hành kèm Bộ Dân sự tố tụng Bắc năm 1917 (áp dụng tại

khu vực Bắc kỳ).

Tuy được quy định ở các Bộ luật khác nhau ở ba miền, tên gọi ở mỗi miền

khác nhau như có nơi gọi là Chưởng tòa (miền Bắc), Mõ tòa (miền Trung), TPL

(miền Nam) và chúng đều có nguồn gốc từ tiếng Pháp “Huissier”, dịch ra tiếng Việt

đều có nghĩa là Chưởng tòa [16, tr.10]. Chế định TPL ở các bộ luật nói trên hầu hết

đều theo khuôn mẫu của mô hình TPL tại Pháp được quy định trong Bộ luật Dân sự

Pháp năm 1804 và Bộ luật Tố tụng dân sự Pháp năm 1807. Công việc của TPL

không được xem như một nghề, không có cơ quan quản lý về tổ chức và hoạt động.

TPL không phải là thành phần của chính quyền mà chỉ là người được nhà nước giao

thực hiện một số công việc mang tính chất hỗ trợ cho hoạt động xét xử của cơ quan

tư pháp.

Từ khi được ghi nhận chính thức trong văn bản pháp lý, chức danh TPL do

Tổng trưởng Bộ Tư pháp bổ nhiệm bằng nghị định, có định rõ trụ sở của TPL và

TPL chỉ được thi hành chức trách trong phạm vi quản hạt của Tòa sơ thẩm dân sự.

Ở những nơi chưa có TPL thì nhân viên hành chính hoặc cán bộ Tòa án được kiêm

nhiệm công việc của TPL. Trong quá trình hoạt động, TPL chịu sự kiểm soát của

Hội đồng TPL trong phạm vi quản hạt và chịu sự giám sát của Chưởng lý Tòa

thượng thẩm. Ngoài ra, trên bình diện cả nước, hoạt động của TPL còn chịu sự kiểm

tra, giám sát của Tổng trưởng Bộ Tư pháp. Tùy từng mức độ vi phạm có thể bị xử

phạt cảnh cáo, khiển trách nhẹ, khiển trách nặng, huyền chức, thay thế, triệu hồi. Để

trợ giúp cho công việc của mình, TPL có quyền nhận một thư ký. Thư ký TPL cũng

phải đáp ứng những yêu cầu hết sức nghiêm ngặt như: Đủ tuổi quy định (thường là

25 tuổi trở lên), có thời gian thực tập hai năm ở một văn phòng chưởng khế, luật sư

hay TPL, đặc biệt phải trải qua kỳ thi do Bộ Tư pháp tổ chức. Nhiệm vụ của TPL

gồm các công việc chính sau đây:

Một là, làm các truyền phiếu (tống đạt các giấy tờ của tòa án): Tất cả các

thông báo của toà án cho các đương sự và người có liên quan đến một vụ tranh chấp

trước toà án đều giao cho TPL tống đạt. Các truyền phiếu phổ biến nhất mà TPL

tống đạt là các trát đòi (giấy mời, giấy triệu tập) bị đơn, nguyên đơn, bị cáo dân sự

ra hầu toà (có mặt tại toà vào ngày xét xử vụ án). Các giấy này do phòng lục sự

(tương tự như thư ký tòa) Toà án lập và giao cho TPL tống đạt tận tay đương sự

hoặc nơi cư trú đương sự, lấy chữ ký rồi hoàn lại để lưu hồ sơ và bản sao thì giao

cho đương sự. Việc tống đạt này phải được làm theo thủ tục quy định trong các bộ

luật tố tụng và kết quả tống đạt phải ghi nhận đầy đủ để xác nhận đương sự có nhận

được hay không để làm cơ sở cho việc toà án có xét xử vắng mặt hay không.

Ngoài các truyền phiếu phổ biến này, TPL còn tống đạt các loại truyền phiếu

khác như:

- Trát đòi nhân chứng (giấy mời, giấy triệu tập).

- Trát đòi trách nhiệm dân sự (người có liên quan trách nhiệm dân sự)

- Trát đòi giám định viên.

- Tống đạt các quyết định tư pháp .

Ngoài các trát đòi của toà án,TPL còn truyền các lệnh khác liên quan đến

việc giải quyết các vụ tranh tụng như:

- Sai áp bảo toàn (kê biên tài sản) tức là sai áp tài sản của một toà án để đảm

bảo số nợ mà đương sự có trách nhiệm thanh toán.

- Sai áp chế chỉ, hay còn gọi là sai áp chi phó, tức là kê biên một tài vật, một

số tiền của con nợ do một người thứ ba nắm giữ nhằm ngăn cản người thứ 3 trao tài

vật hoặc số tiền cho con nợ, để bảo đảm số nợ mà con nợ phải trả cho chủ`nợ về sau

này không bị tẩu tán.

- Giải trừ sự sai áp này (hủy bỏ việc kê biên) khi hai bên đã tự giải quyết với

nhau hoặc do lệnh của toà án.

Hai là, làm các công việc lục tống (lập các vi bằng, chứng thư về các sự kiện

hành vi nhằm làm chứng cứ): Đây là công việc mà TPL làm theo yêu cầu của toà án

(lục tống về tư pháp) hoặc theo yêu cầu của cá nhân, của tổ chức xã hội, công ty

hoặc đơn vị hành chính (lục tống không thuộc tư pháp) nhằm thông báo, đốc thúc,

sưu tầm, lập vi bằng, công chứng các hành vi xâm phạm đến quyền lợi để xác định

các sự kiện thực tế, các sự biểu lộ ý chí của đương tụng (các đương sự và những

người liên quan khác trong một vụ án) hoặc cá nhân trong các mối quan hệ xã hội

để xác lập các chứng cứ dùng làm cơ sở để giải quyết các tranh chấp... Các công

việc này rất đa dạng và có tầm quan trọng đặc biệt trong việc cung cấp chứng cứ.

Các công việc này có thể phân làm 3 loại:

- Thứ nhất, là cáo tri (thông cáo) các ý định và các hành vi đã được thực

hiện đối với một đối tượng như thông báo cho người thuê nhà biết ý định chấm dứt

hợp đồng khi hết hạn, thông báo cho người thuê biết ý định của chủ nhà để người

thuê sử dụng quyền tiên mãi (ưu tiên) hoặc sai áp chi phó cho con nợ, đốc thúc con

nợ phải trả nợ.

- Thứ hai, là sưu tầm xác định các sự kiện, bằng chứng để đối chứng trước

toà, như sưu tầm tài liệu tại các cơ quan, chất vấn lấy lời khai của nhân chứng ...

- Thứ ba, là vi chứng các sự kiện thực tế như làm vi bằng công chứng (lập vi

bằng để ghi nhận - cách hiểu khác với công chứng hiện nay) về các thiệt hại về tài

sản, vi bằng công chứng về việc lấn chiếm đất đai... Luật pháp công nhận cho các

chứng thư của TPL có giá trị của công chứng thư có nghĩa là các chứng thư do TPL

lập đương nhiên được Toà án tin tưởng, sử dụng làm chứng cứ trong việc giải quyết

các vụ án và các chứng thư này không thể bị phủ nhận bởi bất cứ chứng cứ nào

khác.

Chứng thư do TPL lập chỉ có thể không có hiệu lực khi có người muốn phủ

nhận giá trị của chứng thư bằng cách kiện TPL về tội giả mạo chứng thư. Trong

trường hợp này, Toà án sẽ cho tiến hành điều tra, và chỉ khi nào cuộc điều tra xác

định chứng thư có giả mạo thì TPL sẽ bị truy tố và chứng thư này sẽ vô hiệu. Ngược

lại, nếu cuộc điều tra cho thấy là không có giả mạo thì chứng thư vẫn có hiệu lực và

người kiện về việc chứng thư giả mạo sẽ bị truy tố tội vu khống TPL.

Ba là, phát mại tài sản, trực tiếp thi hành các bản án, quyết định của tòa án.

Đây là công tác thi hành án mà hiện nay ở nước ta đang do các Chấp hành viên thực

hiện.

Bốn là, thực hiện một số công việc nội bộ trong toà án: Bao gồm thông báo

khai mạc, bế mạc phiên tòa, gọi các đương sự, nhân chứng, thi hành lệnh giữ trật tự

trong quá trình xét xử của tòa án. Khi toà án xét xử các vụ án, TPL bắt buộc phải có

mặt vào ngày giờ phiên toà xét xử để làm các nghi thức nêu trên. Hiện nay, các

công việc này trong các phiên tòa do Thư ký phiên tòa, cảnh sát tư pháp đảm nhiệm.

Về tổ chức, TPL là công lại do Bộ trưởng Bộ Tư pháp bổ nhiệm và quản lý

hành nghề theo các quy định của pháp luật được hưởng thù lao khách hàng trả theo

biểu giá quy định. TPL không phải là công chức. Để được bổ nhiệm, TPL phải hội

đủ một số điều kiện về chuyên môn và đạo đức đảm bảo cho sự trung thực trong

thực hiện công tác và phải tuyên thệ trước toà án “Thi hành nhiệm vụ một cách

ngay thẳng và chính trực”. Cụ thể là:

- Phải là người lương thiện.

- Phải qua một kỳ thi chuyên nghiệp hoặc đã từng nắm giữ một số chức vụ

trong các cơ quan tư pháp, đảm bảo trình độ chuyên môn và đạo đức.

- Phải tuyên thệ trước toà án.

- Phải ký quỹ một số tiền để đảm bảo các khoản tiền phạt mà họ có thể bị toà

án bắt buộc phải nộp vi phạm do lỗi trong khi thừa hành nhiệm vụ được giao.

TPL không được từ chối thực hiện nhiệm vụ nếu không có lý do chính đáng.

Trong quá trình hoạt động, TPL chịu sự chỉ đạo trực tiếp của những công chức như:

Chưởng lý, Biện lý, Thẩm phán, Lục sự. Hoạt động của TPL được tổ chức dưới

dạng văn phòng. Đây không chỉ là quy định pháp lý bắt buộc mà còn mang tính đạo

đức, lương tâm nghề nghiệp của TPL khi thực hiện các công việc được giao. Thêm

vào đó, các mức phí cho hoạt động của TPL cũng được quy định chi tiết, có ý nghĩa

quan trọng giúp cho người dân nào cũng có thể dễ dàng biết, tự mình yêu cầu TPL

thực hiện công việc cho mình một cách nhanh chóng, chính xác và hiệu quả cao.

Về thù lao, TPL, thư ký TPL không hưởng lương từ ngân sách nhà nước mà

được hưởng tiền thù lao theo mức phí được Tổng trưởng Bộ Tư pháp quy định bằng

văn bản pháp luật. Họ cũng không được kiêm nhiệm chức vụ công nào được hưởng

lương từ nhà nước. TPL không có quyền đòi hỏi tiền nhiều hơn số tiền đã định

trong biểu giá hoặc đòi thêm bất cứ một phí tổn nào khác ngoài số tiền công đã quy

định. Nếu vi phạm, TPL có thể bị triệu hồi hoặc có thể bị khép vào khoản trừng

phạt khác. Việc thu phí của TPL được kiểm tra rất chặt chẽ bởi Sở Trước bạ.

Như vậy, dù chỉ mới manh nha xuất hiện trong nhà nước phong kiến, TPL đã

thực hiện nhiều công việc mang tính chất hành chính, sự vụ đạt hiệu quả cao, như là

tống đạt giấy tờ của các cơ quan nhà nước, thực hiện một số công việc phục vụ hoạt

động xét xử…

1.1.2. Giai đoạn từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến năm 1950

Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, khai sinh ra nước Việt Nam

Dân chủ Cộng hòa không chỉ là bước ngoặt lịch sử to lớn của dân tộc ta, mà còn là

dấu mốc quan trọng đánh dấu giai đoạn xây dựng một nhà nước độc lập. Tuy nhiên,

do mới giành được độc lập nên Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã

ban hành Sắc lệnh ngày 10/10/1945, giữ tạm thời các luật lệ hiện hành ở 03 miền

Bắc, Trung và Nam bộ cho đến khi ban hành các bộ luật mới áp dụng cho toàn quốc

với điều kiện “những điều khoản trong các luật lệ cũ được tạm giữ lại do Sắc lệnh

này, chỉ thi hành khi nào không trái với nền độc lập của nước Việt Nam và chính

thể dân chủ cộng hòa”; trong đó có việc tạm giữ lại chế định TPL và tiếp tục hoạt

động với đầy đủ các chức năng theo quy định.

Đến ngày 24/01/1946, Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng

hòa ký ban hành Sắc lệnh số 13 về việc tổ chức các Tòa án và các ngạch Thẩm

phán; theo đó, tại khoản 3 của Sắc lệnh này quy định Ủy ban hành chính cấp xã

kiêm cả việc tư pháp và Ban tư pháp cấp xã có quyền “thi hành những mệnh lệnh

của Tòa án cấp trên”. Sau đó, Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng

hòa tiếp tục ban hành Sắc lệnh số 130/SL về việc ấn định thể thức thi hành phải ghi

trên các bản toàn sao hay trích sao bản án hoặc mệnh lệnh được ban hành ngày

19/7/1946, trong đó quy định: “Trong các xã, thị xã và khu phố, Chủ tịch, Phó Chủ

tịch và thư ký đều chịu trách nhiệm thi hành những lệnh, mệnh lệnh hoặc bản án của

các Tòa án. Bản án ấy sẽ tùy từng việc, chỉ định một nhân viên để giao cho việc thi

hành lệnh, mệnh lệnh hoặc án, ở những nơi nào đã có TPL riêng thì đương sự có

quyền nhờ TPL riêng thi hành mệnh lệnh”. Nhiệm vụ quản lý tổ chức và hoạt động

của TPL được giao cho Ban Công lại theo quy định của Nghị định số 37 ngày

01/12/1945 về tổ chức Bộ Tư pháp.

Như vậy, những năm đầu của chính quyền cách mạng, tổ chức THADS ở

Việt Nam do hai lực lượng đảm nhiệm là TPL và Ban Tư pháp xã, phường. Các lực

lượng này trong quá trình thực thi nhiệm vụ được sử dụng quyền lực nhà nước và

được bảo đảm bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước. Điều 1 Sắc lệnh số 130

ngày 19/7/1946 quy định: “Các bản toàn sao hoặc trích sao bản án hoặc mệnh lệnh

do các phòng lục sự phát cho người đương sự để thi hành các án hoặc mệnh lệnh

của các Tòa án hộ, đều phải có thể tổ chức thi hành, ấn định như sau: Vậy, Chủ tịch

Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa truyền cho các TPL theo yêu cầu của

đương sự thi hành bản án này, các ông Chưởng lý và biện lý kiểm soát việc thi hành

án, các vị chỉ huy binh lực giúp đỡ mỗi khi đương sự chiếu luật yêu cầu”. Tuy tồn

tại hai lực lượng thi hành án nhưng việc thi hành án dù cho TPL hay Ban Tư pháp

tiến hành đều thể hiện quyền lực nhà nước và được bảo đảm bằng sức mạnh cưỡng

chế của nhà nước.

1.1.3. Giai đoạn từ năm 1950 đến năm 1975

Ở miền Bắc, ngày 22/5/1950 Chủ tịch Chính phủ ban hành Sắc lệnh số 85/SL

về cải cách bộ máy tư pháp và luật tố tụng; trong đó, tại Điều 19 Sắc lệnh số 85/SL

quy định: “Thẩm phán huyện dưới sự kiểm soát của biện lý có nhiệm vụ đem chấp

hành các bản án hình về khoản bồi thường hay bồi hoàn và các án hộ mà chính Tòa

án huyện hay Tòa án trên đã tuyên. Việc phát mãi bất động sản và phân phối tiền

bán được cũng do Tòa án huyện phụ trách…”. Sắc lệnh số 85/SL đã bãi bỏ nhiệm

vụ của TPL và Ban Tư pháp xã; thay vào đó, thẩm phán huyện là người được giao

làm nhiệm vụ thi hành án dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chánh án; tổ chức và hoạt

động TPL không còn được duy trì ở miền Bắc.

Ở miền Nam, chế định TPL vẫn tiếp tục được duy trì; tổ chức và hoạt động

của TPL được điều chỉnh bởi Bộ luật dân sự, thương sự tố tụng ngày 20/12/1972 do

chính quyền Việt Nam Cộng hòa ban hành và Nghị định số 111/BTP-NĐ ngày

04/02/1950 về ấn định pháp quy TPL do chính quyền Bảo Đại ban hành đã quy định

một cách khá chi tiết về tổ chức và nhiệm vụ, quyền hạn của TPL. Đây là giai đoạn

mà các quy định của TPL đã khá hoàn thiện và đầy đủ nhất ở miền Nam nước ta.

Về tổ chức, TPL được tổ chức ở miền Nam có mô hình tương tự như thời

Pháp thuộc về phạm vi hoạt động, điều kiện tổ chức, bổ nhiệm, hình thức tổ chức và

hoạt động của TPL, cơ chế giám sát.

Theo quy định trên nhiệm vụ, quyền hạn của TPL gồm:

Một là, tống đạt các loại giấy tờ của Tòa án: Trong các vụ tranh chấp (vụ án

hình sự và các vụ việc khác), khi cần thông báo cho đương sự, những người có liên

quan về một số giấy tờ liên quan đến giải quyết vụ án thì Tòa án đều giao cho TPL

thực hiện, như: Giấy mời, giấy triệu tập bị đơn, nguyên đơn trong các vụ tranh

chấp; trát đòi trách nhiệm dân sự; trát đòi giám định viên và một số lệnh khác của

Tòa án liên quan đến việc giải quyết các vụ tranh tụng như sai áp bảo toàn (kê biên),

sai áp chỉ (áp dụng biện pháp để bảo đảm số tiền hoặc tài sản của con nợ đang cho

người thứ ba nắm giữ không tẩu tán hoặc trao cho người khác nhằm bảo đảm việc

thanh toán số nợ của chủ nợ sau này)... Các giấy tờ trên thường do Phòng Lục sự

của Tòa án lập và giao cho TPL tống đạt. TPL trực tiếp giao tận tay cho đương sự

và những người nhận được tống đạt hoặc đến nơi đương sự cư trú để lấy chữ ký xác

nhận việc tống đạt đã thực hiện rồi hoàn lại cho Tòa án để lưu hồ sơ và thực hiện

xét xử [16, tr.10, 11].

Hai là, trên cơ sở yêu cầu của Tòa án hoặc đề nghị của tổ chức và cá nhân,

TPL có thể tiến hành lập các vi bằng, chứng thực các hành vi, sưu tầm các sự kiện

thực tế hoặc thông báo, đôn đốc một vấn đề nào đó… làm căn cứ để giải quyết tranh

chấp sau này. TPL có thể ra thông báo các ý định hoặc hành vi đã thực hiện đối với

một đối tượng như thay mặt chủ nợ (khi được yêu cầu), thông báo với con nợ việc

chủ nợ sẽ bán tài sản hoặc vật đã thế chấp để thu hồi khoản nợ nếu đến ngày theo

thỏa thuận mà con nợ không trả được nợ; thực hiện một số việc theo yêu cầu của cá

nhân, pháp nhân về thực hiện một số chứng thư hay vi bằng như chứng thư cự tuyệt,

vi bằng công chứng về hiện trạng mức độ hư hại vật chất, hiện trạng xây dựng, lấn

chiếm đất đai, vi bằng chất vấn về việc hỏi đáp các đương sự và nhân chứng để làm

cơ sở cho các yêu cầu tố tụng hoặc hòa giải.

Ba là, về thẩm quyền của TPL trong việc thi hành các bản án, quyết định của

Tòa án được quy định tại Nghị định số 111/BTP-NĐ ngày 04/02/1950 của Tổng

trưởng Bộ Tư pháp; theo đó TPL có thể trực tiếp thi hành các bản án dân sự đã có

hiệu lực pháp luật của Tòa án. Bên cạnh đó, TPL cũng có thể thi hành các văn bản,

quyết định hành chính của các cơ quan quản lý nhà nước khác khi được yêu cầu

nhưng phải tuân thủ nghiêm các quy định về thi hành án, về trình tự, thủ tục thi

hành các quyết định hành chính. Trong khi thi hành các bản án dân sự của Tòa, TPL

được triệu dụng nhân viên công lực như cảnh sát hay quân đội để làm trợ tá cho

mình, tức là TPL được sử dụng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước khi cần thiết.

Điều này thể hiện sự kết hợp giữa sức mạnh của công quyền với sự mềm dẻo, linh

hoạt trong dân sự để hỗ trợ cho hoạt động thi hành án của TPL vốn phức tạp, nhạy

cảm.

Bốn là, thực hiện các công việc khác của Tòa án. Trong giai đoạn Tòa án mở

phiên tòa xét xử, theo quy định thì TPL phải có mặt để thực hiện một số công việc

như: Tuyên bố khai mạc, bế mạc hoặc tạm ngưng phiên tòa; truyền gọi các đương

sự, nhân chứng và những người liên quan đứng trước phiên tòa; thực hiện một số

lệnh khác của Tòa án để phục vụ cho hoạt động xét xử. Những công việc mà TPL

thực hiện tại phiên tòa trên gần giống với nhiệm vụ của Thư ký Tòa án hiện nay

hiện nay.

Như vậy, trong giai đoạn từ năm 1950 đến năm 1975, TPL ở miền Nam thực

hiện nhiều công việc tương tự như những công việc mà hiện nay chấp hành viên,

thư ký Tòa án đang thực hiện. Hoạt động của TPL đã có những đóng góp tích cực

đối với hoạt động tư pháp; là một cơ chế trợ giúp, hỗ trợ cho các cơ quan tư pháp

trong hoạt động xét xử của Tòa án và hoạt động thi hành án của cơ quan thi hành

án, đảm bảo mọi bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật được thi

hành nghiêm minh, tình trạng án tồn đọng hầu như không xảy ra; hỗ trợ cho luật sư

biện hộ trong hoạt động tố tụng tại Tòa án; giúp người dân chủ động trong việc tạo

lập các chứng cứ để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi cần thiết.

1.1.4. Giai đoạn từ năm 1975 đến năm 2015

Sau khi giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước, hệ thống pháp

luật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được tổ chức áp dụng thống

nhất trên toàn lãnh thổ; các quy định trước đây về TPL của chính quyền Việt Nam

Cộng hòa bị bãi bỏ hoàn toàn. Trong giai đoạn từ năm 1975 đến năm 1985, chế định

TPL không được đề cập đến trong các văn kiện của Đảng, các văn bản pháp luật của

nhà nước và cũng không còn tồn tại trong thực tiễn thi hành án ở Việt Nam; việc thi

hành các bản án, quyết định của Tòa án do cơ quan thi hành án các cấp thực hiện.

Từ năm 1986, nhà nước ta bắt đầu thực hiện chủ trương đổi mới toàn diện; các quan

hệ kinh tế thị trường được hình thành và phát triển nhanh chóng, kéo theo hệ lụy là

xảy ra ngày càng nhiều các vụ việc tranh chấp phức tạp; khối lượng các công việc

của cơ quan tư pháp, thi hành án ngày càng nhiều và trở nên quá tải. Trong công tác

THADS, tình trạng án dân sự tồn đọng kéo dài, kinh phí nhà nước phục vụ cho hoạt

động của cơ quan THADS ngày càng cao; tình trạnh quá tải của chấp hành viên, đặc

biệt là ở các thành phố lớn vẫn còn phổ biến…

Xuất phát từ tình hình thực tiễn, yêu cầu quản lý nhà nước và nhận thức được

vai trò, giá trị và những đóng góp của TPL trong việc hỗ trợ cho hoạt động của Tòa

án, cơ quan THADS, người dân trong những những giai đoạn lịch sử trước đây và

trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm tổ chức, hoạt động của TPL ở một số quốc gia

trên thế giới, Đảng và Nhà nước ta đã đưa ra một số chủ trương, định hướng quan

trọng trong việc xem xét khôi phục lại chế định TPL ở nước ta. Cụ thể hóa chủ

trương đó, Đảng ta đã ban hành một loạt các văn bản như Nghị quyết Đại hội lần

thứ XI của Đảng đưa ra chủ trương tiếp tục đẩy mạnh xã hội hóa trong nhiều lĩnh

vực; Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm

vụ trọng tâm của công tác tư pháp trong giai đoạn tới; Nghị quyết số 48-NQ/TW

ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống

pháp luật đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 đã đưa ra những chủ trương

chung về xã hội hóa các hoạt động bổ trợ tư pháp; Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày

02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 … Trong

đó, Nghị quyết số 49-NQ/TW đã nêu lên chủ trương quan trọng: “Nghiên cứu thực

hiện và phát triển các dịch vụ từ phía nhà nước để tạo điều kiện cho các đương sự

chủ động thu thập chứng cứ, chứng minh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của

mình… từng bước thực hiện xã hội hóa và quy định những hình thức, thủ tục để

giao cho các tổ chức không phải là nhà nước thực hiện một số công việc thi hành

án, nghiên cứu chế định TPL (Thừa hành viên); trước mắt tổ chức thí điểm ở một số

địa phương…”. Với việc ban hành Nghị quyết số 49-NQ/TW, Đảng ta đã đặt nền

móng, tạo tiền đề cho việc khôi phục lại, phát triển chế định TPL, làm cơ sở để triển

khai các bước tiếp theo của việc thí điểm tổ chức hoạt động TPL. Việc triển khai thí

điểm mô hình TPL được coi là bước đi quan trọng và cần thiết để vừa từng bước

thực hiện các nhiệm vụ cải cách tư pháp, vừa đảm bảo sự thận trọng để không làm

xáo trộn, ảnh hưởng đến hoạt động quản lý nhà nước vừa tạo khuôn khổ pháp lý cần

thiết cho việc tổ chức thực hiện chế định này.

Để triển khai thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, Ban Chỉ

đạo cải cách tư pháp Trung ương đã ban hành Kế hoạch số 05-KH/CCTP ngày

22/02/2006, trong đó xác định rõ nhiệm vụ của công tác xã hội hóa trong lĩnh vực

THADS là: “Nghiên cứu mô hình tổ chức TPL, trước mắt tổ chức thí điểm tại thành

phố Hồ Chí Minh”. Ngày 01/7/2008, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số

21/2008/CT-TTg về việc tiếp tục tăng cường và nâng cao hiệu quả công tác

THADS, yêu cầu Bộ Tư pháp hoàn thành việc xây dựng Đề án TPL báo cáo Ban

Chỉ đạo cải cách tư pháp Trung ương và Chính phủ để xem xét, thông qua; phối hợp

với Thành ủy, Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh tổ chức thực hiện thí điểm

tại địa bàn thành phố, đồng thời theo dõi việc triển khai, kịp thời rút kinh nghiệm,

sơ kết, tổng kết, đề xuất phương án triển khai ở một số địa phương khác.

Tiếp đó, ngày 14/11/2008, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số

24/2008/QH12 về việc thi hành Luật THADS, khẳng định: “Để triển khai thực hiện

chủ trương xã hội hóa một số công việc có liên quan đến THADS, giao Chính phủ

quy định và tổ chức thực hiện thí điểm chế định TPL (Thừa hành viên) tại một số

địa phương. Việc thí điểm này được thực hiện từ ngày Luật này có hiệu lực đến

ngày 01/7/2012. Chính phủ tổng kết, đánh giá kết quả thực hiện thí điểm và báo cáo

Quốc hội xem xét, quyết định”.

Thực hiện chủ trương của Đảng, Quốc hội, ngày 24/7/2009, Chính phủ đã

ban hành Nghị định số 61/2009/NĐ-CP, đồng thời, ngày 19/02/2009, Thủ tướng

Chính phủ ban hành Quyết định số 224/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Thực hiện thí

điểm chế định TPL tại thành phố Hồ Chí Minh”. Có thể nói rằng, năm 2009 là cột

mốc quan trọng, đánh dấu việc khôi phục lại chính thức chế định TPL ở Việt Nam.

Qua thời gian thực hiện thí điểm tại thành phố Hồ Chí Minh, để có cơ sở

đánh giá toàn diện hơn về hoạt động TPL, làm cơ sở để Quốc hội, Chính phủ xem

xét, đưa ra chủ trương, chính sách phù hợp về phát triển chế định TPL trong thời

gian tới, ngày 18/10/2013 của Chính phủ ban hành Nghị định số 135/2013/NĐ-CP

về sửa đổi, bổ sung tên gọi và một số điều của Nghị định số 61/2009/NĐ-CP; theo

đó đã mở rộng phạm vi thí điểm chế định TPL ra một số tỉnh, thành phố trực thuộc

Trung ương; sửa đổi một số quy định của Nghị định số 61/2009/NĐ-CP cho phù

hợp với việc mở rộng phạm vi thí điểm; sửa đổi, bổ sung một số quy định về tổ

chức và hoạt động của TPL cho thống nhất, phù hợp với các văn bản pháp luật hiện

hành và tình hình triển khai trên thực tiễn.

Thực hiện các Nghị quyết của Quốc hội, tính đến ngày 30/9/2015, chế định

TPL đã được tổ chức thí điểm tại 13 địa phương trên cả nước với 53 Văn phòng

TPL được thành lập, có 134 TPL, 295 Thư ký nghiệp vụ đang hành nghề tại các

Văn phòng. Về hoạt động, các Văn phòng TPL đã tống đạt được gần 940 ngàn văn

bản của Tòa án và cơ quan THADS, lập gần 43 ngàn vi bằng, xác minh điều kiện thi

hành án 885 việc, trực tiếp tổ chức thi hành án 378 vụ việc, đạt tổng doanh thu là

gần 136 tỷ đồng. Hoạt động tống đạt của TPL đã giúp giảm tải công việc của tòa án

và các cơ quan THADS, từ đó góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác xét

xử và tổ chức thi hành án. Hoạt động lập vi bằng của TPL đã tạo thêm một công cụ

pháp lý để người dân tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi tham gia các

giao dịch dân sự, kinh tế và trong quá trình tố tụng. Đồng thời, vi bằng do TPL lập

cũng góp phần bổ sung nguồn chứng cứ, giúp các bên đương sự bảo vệ quyền và lợi

ích hợp pháp của mình, hạn chế tranh chấp giữa các bên liên quan, tạo cơ sở để cơ

quan tài phán xem xét, giải quyết vụ việc một cách khách quan, đúng pháp

luật. Hoạt động xác minh điều kiện thi hành án của TPL đã giúp người dân có thêm

công cụ hỗ trợ tích cực để bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của mình trong quá

trình tổ chức thi hành án, góp phần nâng cao hiệu quả công tác THADS. Trong bối

cảnh chưa thể thay thế các cơ quan THADS thì đây là hoạt động bổ trợ tích cực cho

hoạt động của cơ quan THADS. Hoạt động trực tiếp tổ chức thi hành án của TPL đã

tạo điều kiện để người dân có thêm sự lựa chọn phù hợp với mong muốn, niềm tin

của mình khi yêu cầu THADS; góp phần giảm tải cho cơ quan THADS, từ đó nâng

cao hiệu quả, chất lượng của hoạt động này.

1.1.5. Giai đoạn từ năm 2016 đến nay

Từ kết quả triển khai thực hiện thí điểm chế định TPL theo Nghị quyết số

24/2008/QH12 và Nghị quyết số 36/2012/QH13 của Quốc hội, Chính phủ đã tổ

chức tổng kết, kiến nghị Quốc hội cho phép TPL được hoạt động chính thức theo

quy định hiện hành của Chính phủ cho đến khi Quốc hội ban hành Luật TPL.

Ngày 26/11/2015, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 107/2015/QH13 về

việc thực hiện chế định TPL, Nghị quyết có hiệu lực thi hành kể từ ngày

01/01/2016. Nghị quyết đã ghi nhận kết quả đạt được trong việc thực hiện thí điểm

chế định TPL theo Nghị quyết số 24/2008/QH12 và Nghị quyết số 36/2012/QH13

của Quốc hội; chấm dứt việc thí điểm và cho thực hiện chế định TPL trong phạm vi

cả nước, kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2016; giao Chính phủ căn cứ tình hình thực tế

ở địa phương, tổ chức thực hiện chế định TPL trong phạm vi hành nghề theo quy

định hiện hành, có sự sửa đổi, bổ sung cần thiết để khắc phục những tồn tại, hạn chế

trong hoạt động TPL và chịu trách nhiệm tổ chức đào tạo nghề TPL. Các tổ chức

TPL được thành lập theo Nghị quyết số 24/2008/QH12 và Nghị quyết số

36/2012/QH13 của Quốc hội tiếp tục hoạt động theo quy định của Nghị quyết này

cho đến khi Quốc hội ban hành Luật TPL. Theo thống kê của Bộ Tư pháp, đến hết

năm 2017 đã phê duyệt Đề án thành lập Văn phòng TPL của 22 tỉnh, thành phố (TP

Hồ Chí Minh, Hà Nội, Hải Dương, Hải Phòng, Đồng Nai, Bắc Ninh, Bình Thuận,

Đà Nẵng, Long An, Cần Thơ, Đồng Tháp, Bình Phước, Cà Mau, Kiên Giang,

Khánh Hoà, Hải Dương, Gia Lai, Phú Yên, An Giang, Sóc Trăng, Bến Tre, Đắk

Lắk).

Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 61/2009/NĐ-CP, Nghị định số

135/2013/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc tổ chức thực hiện chế

định TPL ở nước ta. Tuy nhiên, qua quá trình tổ chức thực hiện, các Nghị định trên

đã phát sinh nhiều hạn chế, bất cập, chưa phù hợp với tình hình thực tiễn và yêu cầu

phát triển của TPL trong tình hình hiện nay nên ngày 08/01/2020 Chính phủ đã ban

hành Nghị định số 08/2020/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động của TPL thay thế các

Nghị định trên. Nghị định số 08/2020/NĐ-CP ra đời thể hiện rõ quan điểm, chủ

trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta trong việc phát triển chế định TPL ở

nước ta trong thời gian tới.

1.2. Khái niệm, nhiệm vụ, quyền hạn, đặc điểm, vai trò của Thừa phát lại

1.2.1. Khái niệm về Thừa phát lại

Theo Từ điển Hán - Việt của Đào Duy Anh (Nxb Trường Thi in lần thứ 3,

Sài Gòn, 1957) thì TPL là “người thuộc lại ở Toà án sơ cấp hay Toà án địa phương,

giữ việc phát tống các văn thư, chấp hành điều phán quyết của tòa, hay là thu hồi

một tài sản v..v...”, tiếng Pháp gọi chung là Huisser. Tại Anh và một số nước Châu

Âu, Hoa Kỳ thì TPL được gọi chung là Bailiff - là một người có quyền năng pháp lý

để thực hiện một số công việc trong nội bộ Tòa án, thu hồi nợ theo quyết định hoặc

bản án của Tòa án. Tuy nhiên, tùy theo nội dung công việc được giao thực hiện,

chức danh TPL được phân chia ra nhiều ngạch khác nhau như: TPL đăng đường

(Hussier audiencier) chuyên phục vụ tại phiên tòa; Thừa phát trạng (expoloit

d’Hussier) chuyên tống đạt giấy tờ hoặc lập vi bằng; TPL ủy cử (Hussier commis)

là TPL được tạm thời cử ra để đảm nhiệm chức trách của TPL ở những địa phương

chưa có TPL [18, tr.14-15].

Theo Từ điển luật học của Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp (NXB Tư

pháp, 2006), TPL là viên chức chuyên việc tống đạt giấy tờ và thi hành phán quyết

của Tòa án hay thu một sản vật.

Khái niệm chính thức về TPL được quy định quy định cụ thể tại Điều 2a của

Nghị định số 61/2009/NĐ-CP ngày 24/7/2009 của Chính phủ về tổ chức và hoạt

động của TPL thực hiện thí điểm tại thành phố Hồ Chí Minh, được bổ sung bởi

Nghị định số 135/2013/NĐ-CP ngày 18/10/2013 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung

tên gọi và một số điều của Nghị định số 61/2009/NĐ-CP; theo đó thì TPL là người

có các tiêu chuẩn, được Nhà nước bổ nhiệm và trao quyền để làm các công việc

theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, đến Nghị định số 08/2020/NĐ-CP đã sửa đổi lại

nội dung khái niệm về TPL rõ hơn; cụ thể: TPL là người có đủ tiêu chuẩn được Nhà

nước bổ nhiệm để thực hiện tống đạt, lập vi bằng, xác minh điều kiện THADS, tổ

chức THADS theo quy định pháp luật. Đồng thời quy định tại Điều 6 Nghị định số

08/2020/NĐ-CP thì tiêu chuẩn bổ nhiệm TPL: Là công dân Việt Nam không quá 65

tuổi, thường trú tại Việt Nam, chấp hành tốt Hiến pháp và pháp luật, có phẩm chất

đạo đức tốt; có bằng tốt nghiệp đại học hoặc sau đại học chuyên ngành luật; có thời

gian công tác pháp luật từ 03 năm trở lên tại các cơ quan, tổ chức sau khi đã có

bằng tốt nghiệp đại học hoặc sau đại học chuyên ngành luật; tốt nghiệp khóa đào

tạo, được công nhận tương đương đào tạo hoặc hoàn thành khóa bồi dưỡng nghề

TPL; đạt yêu cầu kiểm tra kết quả tập sự hành nghề TPL. Bộ trưởng Bộ Tư pháp là

người có thẩm quyền bổ nhiệm TPL trên cơ sở đề nghị của Sở Tư pháp các tỉnh,

thành phố trực thuộc Trung ương.

So sánh với các quy định về TPL trước năm 1975, thì tiêu chuẩn bổ nhiệm

TPL được quy định chung là: “Để đảm bảo cho sự trung thực của TPL trong việc

lập các chứng thư, các TPL phải hội đủ một số điều kiện và tôn trọng một số quy tắc

làm việc, cụ thể là: Phải là người lương thiện; phải qua một kỳ thi chuyên nghiệp

hoặc đã nắm giữ một số chức vụ tư pháp, đảm bảo đủ trình độ chuyên môn và đạo

đức; phải tuyên thệ trước Tòa án; phải ký quỹ một số tiền để đảm bảo các khoản

tiền phạt mà họ có thể bị Tòa án bắt buộc phải nộp khi vi phạm lỗi trong khi thừa

hành nhiệm vụ” [16, tr.18-19]; hay theo quy định của Pháp về tiêu chuẩn TPL: TPL

phải từng là Thư ký trưởng tập sự trong hai năm, phải trúng tuyển một kỳ thi

chuyên nghiệp do Tổng trưởng Bộ Tư pháp ấn định chương trình và điều kiện thi.

Đối với những người từng là cựu Thẩm phán, Luật sư hoặc người có bằng cử nhân

luật thì được xem xét bổ nhiệm thẳng vào chức vụ TPL mà không phải thi [16,

tr.26-27], từ đó có thể thấy rằng điều kiện để được bổ nhiệm TPL theo pháp luật

Việt Nam hiện hành có tính chất tương tự như quy định trước đây và pháp luật Pháp

nhưng đã mở rộng hơn, đồng thời không bắt buộc phải từng là Thư ký TPL.

Như vậy, mặc dù có nhiều cách hiểu khác nhau nhưng có thể đưa ra khái

niệm chung nhất về TPL như sau: TPL là một chức danh bổ trợ tư pháp, là người

có đủ các tiêu chuẩn, được Nhà nước bổ nhiệm và trao quyền để làm các công

việc theo quy định của pháp luật, gồm tống đạt giấy tờ, hồ sơ, tài liệu, lập vi bằng,

xác minh điều kiện thi hành án và thi hành phán quyết của Tòa án.

1.2.2. Nhiệm vụ, quyền hạn của Thừa phát lại

Theo quy định hiện hành, TPL có các nhiệm vụ, quyền hạn sau:

Thứ nhất, theo Khoản 1 Điều 3, Khoản 1 Điều 32 Nghị định số

08/2020/NĐ-CP, TPL thực hiện việc tống đạt giấy tờ, hồ sơ, tài liệu theo quy định

pháp luật, bao gồm: Giấy tờ, hồ sơ, tài liệu của Tòa án, Viện kiểm sát nhân dân, cơ

quan THADS; giấy tờ, hồ sơ, tài liệu có liên quan đến tương trợ tư pháp trong lĩnh

vực dân sự của cơ quan có thẩm quyền nước ngoài.

Thứ hai, lập vi bằng theo yêu cầu của cá nhân, cơ quan, tổ chức (Khoản 2

Điều 3 Nghị định số 08/2020/NĐ-CP). Theo quy định tại Khoản 1 Điều 36 Nghị

định số 08/2020/NĐ-CP thì TPL có quyền lập vi bằng ghi nhận các sự kiện, hành vi

có thật theo yêu cầu của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong phạm vi toàn quốc, trừ các

trường hợp theo quy định tại Điều 37 Nghị định số 08/2020/NĐ-CP (là các trường

hợp không được lập vi bằng: 1. Các trường hợp quy định tại khoản 4 Điều 4 của

Nghị định số 08/2020/NĐ-CP; vi phạm quy định về bảo đảm an ninh, quốc phòng

bao gồm: Xâm phạm mục tiêu về an ninh, quốc phòng; làm lộ bí mật nhà nước, phát

tán tin tức, tài liệu, vật phẩm thuộc bí mật nhà nước; vi phạm quy định ra, vào, đi lại

trong khu vực cấm, khu vực bảo vệ, vành đai an toàn của công trình an ninh, quốc

phòng và khu quân sự; vi phạm quy định về bảo vệ bí mật, bảo vệ công trình an

ninh, quốc phòng và khu quân sự; vi phạm đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật

gia đình theo quy định tại Điều 38 của Bộ luật Dân sự; trái đạo đức xã hội; xác nhận

nội dung, việc ký tên trong hợp đồng, giao dịch mà pháp luật quy định thuộc phạm

vi hoạt động công chứng, chứng thực; xác nhận tính chính xác, hợp pháp, không trái

đạo đức xã hội của bảng dịch giấy tờ, văn bản từ tiếng Việt sang tiếng nước ngoài

hoặc từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt; xác nhận chữ ký, bản sao đúng với bản

chính; ghi nhận sự kiện, hành vi để chuyển quyền sử dụng, quyền sở hữu đất đai, tài

sản không có giấy tờ chứng minh quyền sử dụng, quyền sở hữu theo quy định của

pháp luật, ghi nhận sự kiện, hành vi để thực hiện các giao dịch trái pháp luật của

người yêu cầu lập vi bằng; ghi nhận sự kiện, hành vi của cán bộ, công chức, viên

chức, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng trong cơ

quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân, sĩ quan, hạ sĩ quan, chiến sĩ trong cơ quan,

đơn vị thuộc Công an nhân dân đang thi hành công vụ; ghi nhận sự kiện, hành vi

không do TPL trực tiếp chứng kiến; các trường hợp khác theo quy định của pháp

luật .

Thứ ba, xác minh điều kiện thi hành án theo yêu cầu của đương sự và người

có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan theo quy định pháp luật (Khoản 3 Điều 3 Nghị

định số 08/2020/NĐ-CP). TPL có quyền xác minh điều kiện thi hành án mà vụ việc

đó thuộc thẩm quyền thi hành của các cơ quan THADS trên địa bàn cấp tỉnh nơi văn

phòng TPL đặt trụ sở; khi thực hiện việc xác minh điều kiện thi hành án, TPL có

quyền xác minh ngoài địa bàn cấp tỉnh nơi văn phòng TPL đặt trụ sở (Điều 43 Nghị

định số 08/2020/NĐ-CP).

Thứ tư, trực tiếp thi hành các bản án, quyết định của Tòa án theo yêu cầu của

đương sự. TPL được quyền tổ chức thi hành án theo yêu cầu của đương sự đối với:

các bản án, quyết định sơ thẩm đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân quận,

huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh và tương đương; bản án, quyết định sơ thẩm đã

có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp tỉnh nơi Văn phòng TPL đặt trụ sở;

bản án, quyết định phúc thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh nơi Văn phòng TPL đặt

trụ sở đối với bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án

nhân dân cấp huyện; bản án, quyết định phúc thẩm của Tòa án nhân dân cấp cao đối

với bản án, quyết định sơ thẩm, chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp

tỉnh nơi Văn phòng TPL đặt trụ sở; quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm của Tòa án

nhân dân cấp cao đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án

nhân dân cấp huyện, Tòa án nhân dân cấp tỉnh nơi Văn phòng TPL đặt trụ sở. TPL

không tổ chức thi hành phần bản án, quyết định thuộc diện Thủ trưởng cơ quan

THADS chủ động ra quyết định thi hành án theo quy định tại khoản 2 Điều 36 của

Luật THADS.

Bên cạnh đó, theo quy định của Nghị định số 08/2020/NĐ-CP thì TPL không

còn được áp dụng các biện pháp bảo đảm thi hành án, biện pháp cưỡng chế thi hành

án theo quy định tại Điều 66, Điều 71, Điều 72 của Luật THADS. Đây là một bước

lùi trong việc thực hiện chế định TPL; quy định trên có thể gây khó khăn cho hoạt

động của TPL trong thời gian tới do tâm lý của người dân, tổ chức cho rằng TPL sẽ

không thực hiện đến nơi, đến chốn, thực hiện “nửa vời”, không hiệu quả; các Văn

phòng TPL sẽ tìm cách né tránh, thậm chí là từ chối việc thi hành án đối với các vụ

việc phức tạp, khó có khả năng thi hành.

1.2.3. Đặc điểm của Thừa phát lại

Do quy định pháp luật về TPL ở mỗi quốc gia khác nhau mà phạm vi hoạt

động của TPL cũng khác nhau. Tuy nhiên, xuất phát từ địa vị pháp lý, các nhiệm vụ

và quyền hạn của TPL theo quy định pháp luật hiện hành thì TPL có một số đặc

điểm cơ bản sau:

Một là, TPL là một nghề nửa Nhà nước, nửa tư nhân, liên quan đến ngành tư

pháp. Theo Nghị định số 08/2020/NĐ-CP thì TPL là người có đủ các tiêu chuẩn do

Nhà nước quy định, nhưng không phải là: Người bị mất hoặc bị hạn chế năng lực

hành vi dân sự; có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo quy định của Bộ

luật Dân sự; người đã được bổ nhiệm công chứng viên, được cấp chứng chỉ hành

nghề luật sư, đấu giá, quản tài viên, được cấp thẻ thẩm định viên về giá mà chưa

miễn nhiệm công chứng viên, thu hồi chứng chỉ hành nghề luật sư, đấu giá, quản tài

viên, thẻ thẩm định viên về giá; người đang là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ

quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng trong cơ quan,

đơn vị thuộc Quân đội nhân dân, sĩ quan, hạ sĩ quan, chiến sĩ trong cơ quan, đơn vị

thuộc Công an nhân dân; người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự; người đã bị

kết án về tội phạm do vô ý, tội phạm ít nghiêm trọng do cố ý mà chưa được xóa án

tích; người đã bị kết án về tội phạm liên quan đến chiếm đoạt tài sản, trục lợi, gian

lận, gian dối, xâm phạm an ninh quốc gia, tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất

nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng do cố ý, kể cả trường hợp đã được

xóa án tích; cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công

nhân, viên chức quốc phòng trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân, sĩ

quan, hạ sĩ quan, chiến sĩ trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân bị bãi

nhiệm, bị xử lý kỷ luật bằng hình thức cách chức, buộc thôi việc, tước danh hiệu

hoặc đưa ra khỏi ngành; người bị xử lý kỷ luật bằng hình thức xóa tên khỏi danh

sách luật sư của Đoàn luật sư do vi phạm pháp luật hoặc vi phạm quy tắc đạo đức

nghề nghiệp luật sư; người bị xử phạt vi phạm hành chính bằng hình thức tước

quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề luật sư mà chưa hết thời hạn 03 năm, kể từ

ngày chấp hành xong quyết định xử phạt vi phạm hành chính đó; người bị xử phạt

vi phạm hành chính bằng hình thức tước quyền sử dụng thẻ công chứng viên, thẻ

thẩm định viên về giá, chứng chỉ hành nghề đấu giá, chứng chỉ hành nghề quản tài

viên mà chưa hết thời hạn 03 năm, kể từ ngày chấp hành xong quyết định xử phạt vi

phạm hành chính đó; người đang bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ

sở cai nghiện bắt buộc, cơ sở giáo dục bắt buộc. TPL là người được Nhà nước bổ

nhiệm và trao quyền để thực hiện các nhiệm vụ của cơ quan nhà nước (như Tòa án,

Viện Kiểm sát hoặc Cơ quan THADS, các cấp ở địa phương); Văn phòng TPL do

Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thành lập và được Sở Tư

pháp cấp Giấy đăng ký hoạt động; hoạt động của Văn phòng TPL chịu sự kiểm tra,

thanh tra, giám sát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền như Sở Tư pháp, Viện

Kiểm sát nhân dân.

Bên cạnh đó, Văn phòng TPL là tổ chức hành nghề của TPL, được thành lập

và hoạt động theo quy định pháp luật; Văn phòng TPL do 01 Thừa phát lại thành

lập được tổ chức theo loại hình doanh nghiệp tư nhân; Văn phòng TPL do 02 Thừa

phát lại trở lên thành lập được tổ chức theo loại hình công ty hợp danh; được tự do

hoạt động theo quy định pháp luật; tự chủ về tài chính.

Hai là, TPL là một trong các chức danh bổ trợ tư pháp giống tên gọi của một

số chức danh tư pháp khác như: Thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư, công chứng

viên… Mặc dù TPL không phải là công chức làm việc trong cơ quan tư pháp, không

phải người đại diện cho nhà nước nhưng là người phải có đầy đủ các tiêu chuẩn

theo quy định và được Bộ trưởng Bộ Tư pháp bổ nhiệm theo một trình tự, thủ tục;

được Nhà nước trao quyền để nhân danh một số cơ quan nhà nước khi thực hiện các

công việc thay cho cơ quan nhà nước như việc tống đạt giấy tờ, hồ sơ, tài liệu (bao

gồm: Giấy tờ, hồ sơ, tài liệu của Tòa án, Viện kiểm sát nhân dân, cơ quan THADS;

giấy tờ, hồ sơ, tài liệu có liên quan đến tương trợ tư pháp trong lĩnh vực dân sự của

cơ quan có thẩm quyền nước ngoài); xác minh điều kiện thi hành án và trực tiếp tổ

chức thi hành án theo quy định pháp luật về tố tụng, thi hành án.

Bên cạnh đó, với chức năng lập vi bằng, TPL đã góp phần rất quan trọng

trong việc bổ sung nguồn chứng cứ cho các cơ quan và người tiến hành tố tụng

trong quá trình tố tụng, nhằm nâng cao chất lượng công tác xét xử của cơ quan tư

pháp.

Ba là, hoạt động của TPL vừa mang tính chất hành chính, tố tụng, vừa mang

tính chất pháp lý. Đặc điểm này xuất phát từ các nhiệm vụ mà TPL mà pháp luật

quy định; đó là việc thực hiện các công việc thay cho cơ quan nhà nước, xác minh

điều kiện thi hành án và trực tiếp tổ chức thi hành án. Là một chức danh tư pháp và

các hoạt động tống đạt, xác minh điều kiện thi hành án hay vi bằng được lập bởi

TPL luôn chứa đựng các sự kiện được sử dụng làm chứng cứ trong hầu hết các quan

hệ pháp lý hoặc làm chứng cứ trong các hoạt động xét xử của Tòa án. Tuy nhiên, để

đảm bảo hoạt động tống đạt, xác minh điều kiện thi hành án hay vi bằng có giá trị

pháp lý thì TPL phải thực hiện theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định.

Bốn là, hoạt động của TPL mang tính chất nghề nghiệp tự do. Thừa phát lại

là người hành nghề tự do, không phải là công chức, không hưởng lương từ ngân

sách nhà nước, hoạt động không theo chế độ công vụ nhưng khi thực hiện một số

công việc lại có quyền như những cán bộ, công chức. Theo quy định của pháp luật,

TPL thực hiện công việc của mình theo yêu cầu của khách hàng và không bị giới

hạn về thời gian, địa điểm trong hoạt động và được hưởng thù lao từ khách hàng.

Năm là, TPL hoạt động theo những nguyên tắc về quy chế hoạt động, đạo

đức nghề nghiệp mà pháp luật quy định; chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan nhà

nước có thẩm quyền.

1.2.4. Vai trò của Thừa phát lại

TPL giữ vai trò là người được Nhà nước bổ nhiệm để làm các công việc về

tống đạt giấy tờ, hồ sơ, tài liệu; lập vi bằng; xác minh điều kiện thi hành án và tổ

chức thi hành án. Vai trò của TPL đối với hoạt động tư pháp, đời sống xã hội thể

hiện thông qua các mối quan hệ của TPL với một chức danh tư pháp, cơ quan tư

pháp và với người dân, tổ chức trong việc thực hiện các nhiệm vụ của TPL theo quy

định của pháp luật, cụ thể như sau:

Một là, đối với Tòa án, Thẩm phán, Thư ký Tòa án, trong hoạt động xét xử,

hiện nay ở cấp tỉnh và cấp huyện, các vụ án thụ lý giải quyết hàng năm rất lớn và có

xu hướng ngày càng gia tăng cả về số lượng và tính chất phức tạp, tạo áp lực rất lớn

cho các cơ quan Tòa án trong điều kiện phải tinh giản biên chế, kinh phí hoạt động

còn hạn chế. Việc TPL ra đời đã hỗ trợ cho Thư ký Tòa án trong việc thực hiện hoạt

động tống đạt giấy tờ, hồ sơ, tài liệu. Bên cạnh đó, vai trò của TPL với Tòa án còn

được thể hiện thông qua việc sử dụng các vi bằng do các TPL lập như là chứng cứ.

Chứng cứ có một vai trò đặc biệt quan trọng đối với việc bảo vệ các quyền, lợi ích

hợp pháp của các đương sự trong các vụ án. Theo quy định tại khoản 1 Điều 6,

khoản 5 Điều 70 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 thì các đương sự có quyền và

nghĩa vụ cung cấp chứng cứ cho Tòa án và chứng minh yêu cầu của mình là có căn

cứ và hợp pháp và khi tham gia tố tụng, đương sự có quyền, nghĩa vụ cung cấp

chứng cứ chứng minh để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Tuy nhiên,

trên thực tế để các đương sự thực hiện được việc tự thu thập và xác lập chứng cứ là

rất khó khăn. Bên cạnh đó, pháp luật hiện hành chưa quy định một cơ chế thật sự

hữu hiệu giúp cho các đương sự có thể thu thập được các chứng cứ một cách hiệu

quả để Tòa án sử dụng để làm cơ sở giải quyết các vụ án. Do đó, việc xác lập chứng

cứ chứng minh thông qua hoạt động lập vi bằng của TPL đã góp phần hỗ trợ Tòa

án, thẩm phán trong hoạt động xét xử, giải quyết các vụ án, bảo vệ được các quyền,

lợi ích hợp pháp của các đương sự theo quy định pháp luật. Khoản 3 Điều 36 Nghị

định số 08/2020/NĐ-CP quy định Vi bằng là nguồn chứng cứ để Tòa án xem xét

khi giải quyết vụ việc dân sự và hành chính theo quy định của pháp luật; là căn cứ

để thực hiện giao dịch giữa các cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp

luật.

Hai là, đối với Viện kiểm sát nhân dân và Kiểm sát viên, TPL hỗ trợ Viện

kiểm sát nhân dân và Kiểm sát viên tống đạt các loại giấy tờ, hồ sơ, tài liệu trong

việc thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp theo quy định của Luật

Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014.

Bên cạnh đó, quan hệ giữa TPL với Viện kiểm sát, Kiểm sát viên là quan hệ

giữa một bên chịu sự kiểm sát và bên kiểm sát. Theo quy định tại Điều 73 Nghị

định số 08/2020/NĐ-CP thì hoạt động tống đạt giấy tờ, hồ sơ, tài liệu của Tòa án,

Viện kiểm sát nhân dân, cơ quan THADS, hoạt động xác minh điều kiện thi hành án

và tổ chức thi hành án của TPL chịu sự kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân theo

quy định của Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, pháp luật tố tụng, pháp luật

THADS.

Ba là, đối với Chấp hành viên, cơ quan THADS:

Thứ nhất, TPL hỗ trợ Chấp hành viên của các cơ quan THADS trong việc

tống đạt các giấy tờ, hồ sơ, tài liệu. Trong những năm gần đây, số lượng vụ việc mà

các cơ quan THADS thụ lý, giải quyết ngày càng tăng, gây áp lực rất lớn với cơ

quan nhà nước. Theo quy định của Luật Thi hành án, trong mỗi vụ việc THADS

Chấp hành viên phải tống đạt nhiều loại văn bản, giấy tờ các loại như: Giấy báo,

giấy mời, thông báo, quyết định …, trong trường hợp cưỡng chế THADS thì mỗi vụ

việc phải tiến hành tống đạt khoảng 15 loại văn bản, giấy tờ, tài liệu khác nhau. Để

góp phần giải quyết tình trạng quá tải cho Chấp hành viên, giúp các cơ quan

THADS nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác, Văn phòng TPL được quyền thỏa

thuận để tống đạt văn bản Cơ quan THADS các cấp trên địa bàn tỉnh. Với lượng

việc ngày càng tăng, tính chất ngày càng phức tạp. Việc TPL hỗ trợ Chấp hành viên

trong việc tống đạt các giấy tờ, hồ sơ, tài liệu liên quan đã giúp Chấp hành viên tập

trung vào công tác chuyên môn, góp phần hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Thứ hai, Hoạt động TPL với các quy định pháp luật cụ thể về xác minh điều

kiện thi hành án sẽ giúp người dân có đủ bằng chứng chứng minh điều kiện thi hành

án của người phải thi hành án, góp phần hỗ trợ, giảm tải hoạt động của cơ quan

THADS, đồng thời giúp hoạt động THADS đạt hiệu quả hơn. Theo quy định tại

Điều 43 Nghị định số 08/2020/NĐ-CP thì TPL có quyền xác minh điều kiện thi

hành án mà vụ việc đó thuộc thẩm quyền thi hành của các cơ quan THADS trên địa

bàn cấp tỉnh nơi Văn phòng TPL đặt trụ sở. Khi thực hiện việc xác minh điều kiện

thi hành án, TPL có quyền xác minh ngoài địa bàn cấp tỉnh nơi Văn phòng TPL đặt

trụ sở. Các kết quả xác minh điều kiện thi hành án do TPL thực hiện được các

đương sự sử dụng để yêu cầu Chấp hành viên hoặc TPL thi hành án bản án của Tòa.

Theo quy định pháp luật hiện hành thì đương sự có quyền yêu cầu Văn phòng TPL

xác minh điều kiện THADS trong trường hợp vụ việc đó đang được cơ quan

THADS trực tiếp thụ lý và tổ chức thi hành.

Thứ ba, việc trực tiếp thi hành các bản án, quyết định của Tòa án được pháp

luật giao cho cơ quan THADS trước khi có TPL. Khi áp lực các vụ việc thi hành án

ngày càng tăng trong điều kiện tinh giản biên chế hành chính, việc tổ chức hệ thống

TPL và giao cho lực lượng này được trực tiếp thi hành án sẽ giúp cho Chấp hành

viên giảm tải công việc thi hành án, góp phần giải quyết tình trạng án tồn đọng kéo

dài ở một số địa phương, địa bàn. TPL, Chấp hành viên phải phối hợp với nhau

trong việc cung cấp thông tin, thông báo, xác minh điều kiện thi hành án và thanh

toán tiền thi hành án. TPL, Chấp hành viên có thể chấp nhận đề nghị bảo lưu kết

quả trước đó của đương sự để làm căn cứ tiếp tục tổ chức thi hành án.

Bốn là, đối với hoạt động tư pháp nói chung và liên quan, hoạt động TPL đã

bước đầu hỗ trợ tích cực cho các hoạt động tư pháp được nhanh hơn, hiệu quả hơn,

góp phần giảm tải công việc, chi phí của các cơ quan tư pháp, trước hết là của Tòa

án và cơ quan THADS. Đối với các cơ quan THADS, việc thực hiện các công việc

về tống đạt văn bản thi hành án, xác minh điều kiện thi hành án, trực tiếp tổ chức thi

hành án của TPL đã nâng cao ý thức trách nhiệm của các cơ quan THADS, tạo cơ

chế vừa phối hợp, hỗ trợ vừa cạnh tranh lành mạnh trong lĩnh vực thi hành án, bước

đầu góp phần hạn chế một số hoạt động tiêu cực trong thi hành án.

1.2.5. Phân biệt Thừa phát lại với chấp hành viên

Theo quy định pháp luật hiện hành thì TPL và cơ quan Thi hành án dân sự

hiện nay có điểm giống nhau là cùng có chức năng thực hiện việc xác minh điều

kiện thi hành án và tổ chức thi hành án khi có yêu cầu của đương sự đối với các bản

án, quyết định có hiệu lực thi hành của Tòa án nhân dân. Khi tổ chức thi hành án

TPL có quyền như Chấp hành viên quy định tại Điều 20 của Luật thi hành án Dân

sự, trừ quy định tại khoản 9, khoản 10 Điều 20 của Luật thi hành án Dân sự và thẩm

quyền xử phạt vi phạm hành chính; khi thực hiện nhiệm vụ TPL hay Chấp hành

viên đều phải thực hiện đúng trình tự, thủ tục, tuân thủ các quy định của pháp luật

về thi hành án, và đều chịu sự kiểm sát của Viện Kiểm sát nhân dân theo quy định

của Luật tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân và quy định pháp luật liên quan.

Tuy nhiên, nếu như cơ quan Thi hành án dân sự là cơ quan nhà nước, mọi

hoạt động đều được ngân sách nhà nước cấp, thì TPL không phải là cơ quan nhà

nước, mọi chi phí cho hoạt động đều phải tự lo.

1.3. Pháp luật về Thừa phát lại ở Việt Nam hiện nay

1.3.1. Việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật về Thừa phát lại

Thực hiện chủ trương của Đảng, Quốc hội, ngày 24/7/2009, Chính phủ đã

ban hành Nghị định số 61/2009/NĐ-CP, đồng thời, ngày 19/02/2009, Thủ tướng

Chính phủ ban hành Quyết định số 224/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Thực hiện thí

điểm chế định TPL tại thành phố Hồ Chí Minh”.