PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TỈNH BẮC NINH
ThS. Trịnh Thị Thuý1
Tóm tắt: Bắc Ninh là tỉnh có nhiều di tích lịch sử văn hóa phong phú về số lượng, đặc sắc và độc
đáo về loại hình và giá trị. Đặc biệt, dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO công nhận là di sản
văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong những năm gần đây, sự phát triển của du lịch
Bắc Ninh đã và đang góp phần thúc đẩy kinh tế của Bắc Ninh, đồng thời góp phần bảo tồn và
phát huy giá trị di sản văn hóa, tạo việc làm, nâng cao đời sống, đẩy mạnh quảng bá hình ảnh di
sản. Để nắm bắt cơ hội đó, một trong những khâu then chốt là phát triển nguồn nhân lực du lịch
văn hóa tại tỉnh Bắc Ninh. Thực trạng phổ biến là nguồn nhân lực du lịch văn hóa ở Bắc Ninh vẫn
còn hạn chế, đặc biệt là sự thiếu hụt ngồn nhân lực đã qua đào tạo. Đây là vấn đề nhận được sự
quan tâm của các cấp quản lý, các doanh nghiệp và các trường Đại học, Cao đẳng và Trung cấp
trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh. Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp khảo sát
thực trạng, xin ý kiến chuyên gia, qua đó tác giả đưa ra một vài giải pháp nhằm phát triển nguồn
nhân lực du lịch văn hóa tỉnh Bắc Ninh như: Phát triển nguồn nhân lực du lịch văn hóa tại các cơ
sở đào tạo, nâng cao năng lực nhận thức cho sinh viên, liên kết các cơ sở đào tạo với doanh nghiệp
và cơ quan quản lý nhà nước.
Từ khóa: phát triển, di sản văn hóa, nguồn nhân lực, đào tạo.
Abstract: Bac Ninh is home to numerous historical and cultural relics that are diverse in quantity,
and unique in type and value. Specifically, Bac Ninh’s Quan Ho folk songs have been recognized
by UNESCO as an outstanding representation of humanity’s intangible cultural heritage. In recent
years, the growth of tourism in Bac Ninh has contributed to promoting the province’s economy
as well as simultaneously preserving and enhancing the value of cultural heritage, creating
jobs, improving living standards, and promoting the image of heritage. To fully grab that
opportunity, one of the core steps is to develop human resources for cultural tourism in Bac Ninh.
However, it is noticed that there are still insufficient human resources in Bac Ninh for cultural
tourism, particularly when it comes to highly qualified personnel, which is a concern shared by
1
Phó trưởng khoa du lịch trường Đại học Kinh Bắc
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 867
Bac Ninh province’s management, enterprises, universities, colleges, and vocational schools. The
article employs qualitative research methods combined with surveying the current situation
and consulting experts, through which the author proposes some solutions to develop human
resources for cultural tourism in Bac Ninh such as: Developing human resources for cultural
tourism at educational establishments, boosting students’ cognitive capacity, and strengthening
collaboration among educational establishments, enterprises and state management agencies.
Keywords: development, cultural heritage, human resources, training.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong những năm qua sự phát triển của ngành du lịch đã và đang
làm chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế, bảo tồn phát duy giá trị di sản
văn hóa, tài nguyên thiên nhiên, tạo nhiều việc làm, nâng cao đời sống
cho nhân dân, đẩy mạnh quá trình hội nhập quốc tế, quảng bá hình
ảnh đất nước và con người Việt Nam với bạn bè thế giới. Để phát huy
những thành quả của ngành du lịch thì cần phải phát huy tất cả những
nguồn lực của ngành. Đặc biệt là nguồn nhân lực du lịch, nó là chủ
thể để tạo ra các yếu tố cấu thành cung du lịch. Chủ thể này là những
người đang làm du lịch và sẽ làm du lịch. Nếu có một nguồn nhân lực
du lịch đủ về số lượng, đảm bảo về chất lượng, hiểu biết về văn hóa,
hợp lý về cơ cấu, có trách nhiệm cao với ngành du lịch và đất nước thì
sẽ tạo ra một nguồn lực dồi dào trong ngành du lịch.
Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực du lịch là các hoạt động để
duy trì và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực du lịch của các tổ chức,
là điều kiện quyết định để các tổ chức du lịch có thể đứng vững và
thắng lợi trong môi trường cạnh tranh. Do đó trong các tổ chức công
tác đào tạo và phát triển cần phải được thực hiện một cách có tổ chức
và có kế hoạch.
Phát triển nguồn nhân lực du lịch là tổng thể các hình thức, phương
pháp chính sách và biện pháp nhằm hoàn thiện, nâng cao chất lượng
cho nguồn nhân lực làm gia tăng số lượng, điều chỉnh cơ cấu nguồn
nhân lực du lịch cho phù hợp với yêu cầu phát triển du lịch trong từng
giai đoạn phát triển. Phát triển nguồn nhân lực du lịch bao hàm quá
trình giáo dục nghề nghiệp du lịch, giáo dục đại học du lịch, bồi dưỡng
kiến thức chung liên quan nghề nghiệp, kiến thức nghề nghiệp, kỹ
năng nghề nghiệp, văn hóa và sức khỏe nghề nghiệp.
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ868
2.1. Thực trạng nguồn lực du lịch tỉnh Bắc Ninh
Bắc Ninh là tỉnh thuộc trung tâm của châu thổ Bắc Bộ, có vị trí địa
lý, điều kiện kinh tế - tự nhiên thuận lợi, là địa bàn sinh cơ lập nghiệp
của người Việt cổ và được đánh giá là cái nôi sinh thành, phát triển lịch
sử - văn hóa của dân tộc Việt Nam. Trong tiến trình lịch sử của dân tộc,
các thế hệ người dân Bắc Ninh luôn đoàn kết, cùng nhau chung tay
xây nên những thành tựu văn hóa vật chất và tinh thần to lớn trên mọi
lĩnh vực. Bắc Ninh có nhiều di tích văn hóa phong phú về số lượng,
đặc sắc và độc đáo về loại hình và giá trị. Đặc biệt, dân ca quan họ
Bắc Ninh được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại
diện cho nhân loại. Theo kết quả nghiên cứu và thống kê của Sở Văn
hóa, Thể thao và Du lịch, hiện nay, toàn tỉnh có 1.589 di tích, có 665 di
tích đã được xếp hạng, trong đó có 4 di tích Quốc gia đặc biệt, 204 di
tích cấp Quốc gia, 457 di tích cấp tỉnh. Số liệu theo các huyện, thành
phố như sau:
TT Tên huyện, thị DTQGĐB Cấp Bộ Cấp tỉnh Tổng số
1 Thành phố Bắc Ninh 43 55 98
2 Huyện Yên Phong 41 53 94
3 Huyện Quế Võ 09 39 48
4 Huyện Tiên Du 01 24 60 85
5 Thành phố Từ Sơn 01 43 62 106
6 Huyện Thuận Thành 02 22 63 87
7 Huyện Gia Bình 10 64 74
8 Huyện Lương Tài 12 61 73
Cộng 04 204 457 665
(Nguồn: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh năm 2024)
Lễ hội truyền thống là nguồn lực du lịch văn hóa tiêu biểu của tỉnh
Bắc Ninh. Toàn tỉnh có hơn 600 lễ hội lớn nhỏ khác nhau, phân bổ ở
các huyện, thành phố. Trong số 600 lễ hội có 10 lễ hội có ý nghĩa đặc
biệt, đưa hình ảnh du lịch của tỉnh Bắc Ninh lan tỏa ra bên ngoài, đó
là những lễ hội như: Lễ hội chùa Phật tích, lễ hội đền Kinh Dương
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 869
Vương, lễ hội đền Bà Chúa kho, lễ hội làng Diềm, lễ hội đền Đô, lễ hội
đền Cao Lỗ Vương, lễ hội Chùa Dâu, lễ hội Lim, lễ hội Tam Tảo, lễ hội
Thập Đình.
Ngoài ra, Bắc Ninh còn có rất nhiều làng nghề truyền thống, với
hơn 62 làng nghề khác nhau như làng nghề làm tranh Đông Hồ, làm
giấy Phong Kê, đúc đồng Đại Bái, khảm trai Đồng Kỵ… Những làng
nghề truyền thống cũng là những nguồn lực du lịch văn hóa, thu hút
khách du lịch, đem lại sự phát triển kinh tế của làng, xã. Một số nghề
còn có khả năng khai thác để phục vụ nhu cầu hiểu biết, tham quan
của khách du lịch như: nghề khảm trai, sơn mài, làm tranh, mây tre
đan, dệt, đồ gỗ mỹ nghệ, đồ đồng mỹ nghệ.
3. THỰC TRẠNG VỀ NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA CỦA BẮC NINH
Ngành du lịch là ngành mang tính phi sản xuất vật chất, mà thông
qua cung cấp dịch vụ để thỏa mãn nhu cầu của khách du lịch. Vì vậy,
có thể cung cấp dịch vụ tốt hay không là tiêu chí đánh giá trình độ
phát triển của ngành du lịch, nó quyết định bởi tố chất và số lượng của
cán bộ nhân viên du lịch. Chí vì vậy, xây dựng đội ngũ lao động trong
ngành du lịch, nó quyết định bởi tố chất và số lượng của nhân viên du
lịch. Do đó, xây dựng đội ngũ nguồn nhân lực du lịch có vai trò quan
trọng trong việc phát triển chất lượng du lịch, hình ảnh và thương hiệu
du lịch.
Nhân lực trong cơ quan quản lý nhà nước về du lịch trên địa bàn
tỉnh Bắc Ninh ở các cấp huyện mới chỉ có từ 2 đến 3 người mà chủ
yếu là kiêm nghiệm chuyên môn nhiều lĩnh vực nên công tác tham
mưu quản lý về du lịch còn yếu; 50% lực lượng lao động tại các doanh
nghiệp hoạt động về du lịch chưa qua đào tạo về nghiệp vụ du lịch.
Đặc biệt là đội ngũ thuyết minh viên, hướng dẫn viên tại điểm vẫn là
vấn đề khó khăn và nan giải. Nếu như các loại hình du lịch biển, du
lịch tham quan, nghỉ dưỡng có thể không cần hướng dẫn viên du lịch,
nhưng đối với loại hình du lịch văn hóa, du lịch tâm linh thì nhất thiết
phải có, đặc biệ Bắc Ninh là một vùng đất với bề dày truyền thống
văn hóa, thì tại các điểm di tích trên vẫn còn thiếu những hướng dẫn
viên du lịch.
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ870
Thực tế cho thấy lực lượng lao động trong ngành du lịch nói chung
và du lịch văn hóa nói riêng vẫn còn mỏng và hạn chế về trình độ
chuyên môn, nghiệp vụ. Kết quả khảo sát của Sở Văn hóa Thể thao
và Du lịch tỉnh Bắc Ninh cho thấy, tổng số nguồn nhân lực du lịch nói
chung và du lịch văn hóa nói riêng năm 2024 khoảng trên 19 nghìn
người. Trong đó, số lượng lao động trực tiếp trong ngành du lịch là
trên 6 nghìn lao động trực tiếp, còn lại là lao động gián tiếp ngoài xã
hội. Dựa vào các tính toán về nhu cầu lao động du lịch trong cả nước
và khu vực theo phương án 1 trong Quy hoạch tổng thể phát triển du
lịch Bắc Ninh giai đoạn 2011-2020, định hướng đến năm 2030, thì nhu
cầu lao động trong ngành du lịch của Bắc Ninh dự báo đến năm 2030 là
33.423 người, trong đó 11.141 lao động trực tiếp và 22.282 lao động gián
tiếp. Như vậy với nguồn lực lao động vừa mỏng về số lượng, vừa yếu
về chất lượng đang là thách thức đối với mục tiêu phát triển du lịch trở
thành ngành kinh tế mũi nhọn với trọng tâm là du lịch sinh thái làng
nghề, du lịch trải nghiệm lịch sử văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc.
4. MỘT VÀI GIẢI PHÁP VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA
Phát triển nguồn nhân lực du lịch văn hóa tại các cơ sở đào tạo
Thực hiện Nghị quyết số 103/NQ-CP ngày 06/10/2017 của Chính
phủ ban hành Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 08-
NQ/TW ngày 16/01/2017 của Bộ Chính trị khóa XII về phát triển du
lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn; thực hiện ý kiến chỉ đạo của
Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam tại Thông báo Kết luận số 469/TB-VPCP
ngày 06/10/2017 của Văn phòng Chính phủ về tình hình đào tạo nhân
lực du lịch, theo đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Công văn số
4929/BGDĐT-GDĐH ngày 20/10/2017 hướng dẫn cơ chế đặc thù đào
tạo nhân lực du lịch trình độ đại học giai đoạn 2017-2020 theo hướng
đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường lao động và hội nhập quốc tế.
Trong đó nhấn mạnh sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ sở giáo dục đại
học với doanh nghiệp trong đào tạo là điều kiện bắt buộc để được thực
hiện cơ chế đặc thù này.
Về chương trình, nội dung, hình thức đào tạo, các trường đại học,
cao đẳng, trung cấp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh cần nghiên cứu xây
dựng giáo trình dựa trên tiêu chuẩn quốc tế về đào tạo du lịch có sự