BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ MÔI TRƯỜNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦY LỢI
ĐỖ XUÂN TÌNH
NGHIÊN CỨU DIỄN BIẾN HÌNH THÁI CỬA TIÊN CHÂU
VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP ỔN ĐỊNH
Ngành: Kỹ thuật xây dựng công trình biển
Mã số: 9580203
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KỸ THUẬT
HÀ NỘI, NĂM 2025
Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Thủy lợi
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. TRẦN THANH TÙNG
Phản biện 1: GS.TS. Trần Đình Hòa Viện Khoa học thủy lợi Việt Nam
Phản biện 2: GS.TS. Đinh Quang Cường Trường Đại học xây dựng Hà nội
Phản biện 3: PGS.TS. Phùng Đăng Hiếu Viện Khoa học môi trường,
biển và hải đảo
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án họp tại Trường Đại học
Thuỷ Lợi, 175 Tây Sơn, phường Kim Liên, Nội; vào lúc 14h ngày 31 tháng
10 năm 2025
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:
- Thư viện Quốc gia
- Thư viện Trường Đại học Thủy lợi
1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Những hiểu biết về quy luật diễn biến hình thái cửa sông là yêu cầu tiên quyết,
đóng vai trò nền tảng cho việc đề xuất các giải pháp chỉnh trị cửa sông hiệu quả
bền vững. Vùng duyên hải miền Trung nơi tập trung nhiều cửa sông hình
thái dạng doi cát chắn ngang cửa sông. Các công trình nghiên cứu về động lực
và hình thái của dạng cửa sông mở trực diện ra biển đã được thực hiện tương đối
toàn diện bởi nhiều tác giả như T.T. Tùng (2011), Tanaka cộng sự (2017,
2018), và N.Q. Đức Anh (2019, 2020).
Tuy nhiên, một loại hình thái cửa sông có doi cát chắn đặc trưng khác khu
vực Nam Trung Bộ các cửa sông có doi cát chắn nằm bên trong các vũng, vịnh.
Điểm khác biệt bản của loại hình này chúng tồn tại trong môi trường
vai trò của sóng biển đã suy giảm đáng kể so với các yếu tố động lực khác như
dòng chảy sông và dòng triều. Mặc dù vậy, các doi cát vẫn có thể hình thành và
phát triển với chiều dài lên tới hơn một trăm mét. Đáng chú ý các công trình
nghiên cứu chuyên sâu về chế hình thành, quy luật diễn biến của các cửa sông
có doi cát chắn năm trong vịnh và sự tương quan giữa các yếu tđộng lực (sóng,
triều, dòng chảy) với hình thái cửa sông và doi cát vẫn còn rất hạn chế.
Cửa Tiên Châu tại tỉnh Phú Yên (cũ) một dụ điển hình cho loại hình cửa
sông có doi cát nằm trong vịnh, đóng vai trò thiết yếu đối với hoạt động kinh tế
hội, đặc biệt là khai thác và nuôi trồng thủy hải sản của địa phương. Mặc dù
cửa sông nằm trong vịnh các tác động của sóng tới cửa không lớn, nhưng thực
tế ghi nhận rằng hình thái cửa sông doi cát tại đây lại biến đổi hết sức phức
tạp và mang tính bất ổn định cao.
Do đó, luận án này tập trung nghiên cứu diễn biến hình thái, xác định cơ chế, làm
các quy luật và vai trò của những yếu tố động lực chi phối quá trình bồi xói,
dịch chuyển của doi cát và sự ổn định của cửa Tiên Châu. Trên cơ sở đó, nghiên
cứu sẽ đề xuất các giải pháp chỉnh trị phù hợp. Kết quả của luận án không chỉ
giải quyết bài toán thực tiễn cho cửa Tiên Châu mà còn cung cấp cơ sở khoa học
quan trọng, làm tiền đề cho việc nghiên cứu áp dụng các giải pháp chỉnh trị
cho các cửa sông có đặc điểm tương tự tại khu vực Nam Trung Bộ Việt Nam.
2. Mục tiêu nghiên cứu
Tìm ra quy luật và yếu tố động lực chính chi phối diễn biến hình thái và đề xuất
giải pháp chỉnh trị, ổn định cửa Tiên Châu, tỉnh Phú Yên.
2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Quy luật diễn biến hình thái và yếu tố động lực chính chi phối dạng cửa sông có
doi cát chắn nằm trong vịnh, cụ thể cho cửa Tiên Châu, tỉnh Phú Yên với phạm
vi không gian bao gồm trung tâm là cửa Tiên Châu, phía Tây sông Kỳ Lộ, phía
Đông là vịnh Xuân Đài và Biển Đông, thời gian từ năm 2000 đến 2024.
4. Phương pháp nghiên cứu
(1) Nghiên cứu tổng quan; (2) Phân tích ảnh viễn thám; (3) Xây dựng hình
nhận thức; (4) Phân tích hồi quy đa biến; (5) Phương pháp mô hình toán.
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Nghiên cứu góp phần vào việc tăng cường hiểu biết về diễn biến hình thái của
các cửa sông có doi cát chắn nằm trong vịnh vùng duyên hải Nam Trung Bộ.
Nghiên cứu đưa ra giải pháp chỉnh trị phù hợp nhằm ổn định cửa sông, đảm bảo
tàu ra vào an toàn, thuận lợi, giúp ổn định đời sống người dân vùng biển, góp
phần vào việc phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
6. Những đóng góp mới của Luận án
(1) Làm sáng tỏ được chế diễn biến hình thái cửa Tiên Châu, dạng cửa sông
có doi cát chắn nằm trong vịnh ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ.
(2) Xây dựng được mô hình nhận thức phương trình tương quan giữa bề rộng
cửa sông với các yếu tố thủy động lực chi phối của cửa Tiên Châu.
(3) Áp dụng kết quả nghiên cứu để đề xuất được giải pháp chỉnh trị, ổn định cho
cửa Tiên Châu, tỉnh Phú Yên.
7. Cấu trúc của luận án
Ngoài ra còn các phần mở đầu, kết luận, kiến ngh, phụ lục, Luận án gồm 4
chương như sau:
Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu về cửa sông doi cát chắn khu vực
cửa Tiên Châu
Chương 2: sở khoa học nghiên cứu diễn biến hình thái khu vực cửa Tiên Châu
Chương 3: Nghiên cứu diễn biến hình thái khu vực cửa Tiên Châu
Chương 4: Đề xuất giải pháp chỉnh trị cửa Tiên Châu, tỉnh Phú Yên
3
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ CỬA SÔNG DOI
CÁT CHẮN VÀ KHU VỰC CỬA TIÊN CHÂU
1.1. Tổng quan về cửa sông có doi cát chắn
1.1.1. Khái niệm và phân loại cửa sông
Về mặt hình thái, cửa sông Việt Nam có thể được chia thành ba kiểu chính sau
Cửa sông châu thổ (Delta): Hình thành do sự bồi tụ mạnh mẽ của phù sa sông
lấn ra biển, động lực sông chiếm ưu thế, thể kết hợp với ảnh hưởng của
sóng hoặc triều. Dạng này phổ biến ở đồng bằng châu thổ sông Hồng và đồng
bằng châu thổ sông Cửu Long ở miền Bắc và miền Nam.
Cửa sông hình phễu (Estuary): cửa sông nửa kín, dạng phễu, thường bị
ngập chìm và không được bù đắp đủ trầm tích. Động lực thủy triều đóng vai
trò quan trọng. Điển hình là cửa sông Bạch Đằng, cửa sông Đồng Nai.
Cửa sông có doi cát chắn (Liman/Sand spit): Cửa sông không được bổ sung
trầm tích, thủy triều yếu, động lực sóng mạnh, đặc trưng bởi các doi cát phát
triển kéo dài, chắn cửa. Dạng cửa sông này khá phổ biến ở miền Trung.
1.1.2. Lịch sử và nguồn gốc hình thành
Cơ chế hình thành doi cát và ca sông bao gm:
Nguồn trầm tích: Vật liệu thành tạo doi cát đến từ sông, xói lở mũi đá và vách
bờ lân cận, hoặc từ vùng biển nông ngoài khơi được sóng vận chuyển vào.
Vận chuyển trầm tích dọc bờ: Đây là cơ chế chủ đạo tạo nên các doi cát phát
triển kéo dài. Dòng chảy dọc bờ do sóng vận chuyển trầm tích đến cửa.
Vị trí hình thành doi cát: Doi cát thường hình thành nơi năng lực vận chuyển
của dòng chảy dọc bờ suy giảm đột ngột, như tại các điểm gián đoạn hoặc
thay đổi hướng đường bờ.
Vai trò của sóng: Năng lượng sóng chiếm ưu thế, tạo thành dòng chảy dọc,
trực tiếp đưa trầm tích vào vùng cửa sông, tạo thành doi cát và cồn cát ngầm.
Vai trò của dòng chảy sông: Dòng chảy sông (đặc biệt là dòng chảy lũ) xu
hướng phá vỡ doi cát, mở rộng cửa sông và đưa bùn cát ra bồi đắp ở các bãi
bồi bên ngoài cửa sông.
Các giai đoạn nh thành doi cát: Tích tụ ngầm dưới mặt nước tạo thềm bãi
nông (có thể kéo dài hàng thập kỷ); khi trầm tích đủ lớn (đặc biệt sau lũ), phần
cao nhất nổi lên thành doi cát ban đầu (có thể trong vài năm); doi cát tiếp tục
bồi đắp, phát triển kéo dài cho tới khi đạt tới trạng thái cân bằng động lực.
1.1.3. Đặc điểm hình thái và thủy động lực