361
ỨNGDỤNGHOẠTHÌNHSỐTRONGBẢOTỒNVÀ
TRUYỀNTHÔNGDISẢNVĂNHÓAVIỆTNAM
NguyễnThịTình
Email:Nguyenthitinh011291@gmail.com
Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:29/09/2025
Ngàyphảnbiệnđánhgiá:15/10/2025
Ngàybàibáođượcduyệtđăng:24/10/2025
DOI:10.59266/houjs.2025.888
Tómtắt:Trongbốicảnhchuyểnđổisố,bảotồndisảnvănhóaViệtNam,đặcbiệtlà
disảnphivậtthể,đangđứngtrướcnhiềutháchthứcdonhữnghìnhthứclưutruyềntruyền
thốngngàycàngmấtđisứchấpdẫnđốivớithếhệtrẻ.Bàiviếtnàyphântíchkhảnăngứng
dụnghoạthìnhsốnhưmộtphươngthứcbảotồnvàtruyềnthôngdisảncóhiệuquả.Nghiên
cứuđượctiếnhànhthôngquatổngquanhệthốngcáccôngtrìnhtrongvàngoàinước,phân
tíchtrườnghợpđiểnhìnhvàthamkhảoýkiếnchuyêngianhằmnhậndiệnnhữnghìnhthức
lưutrữkhảthi,cácnộidungdisảncầnưutiênsốhóa,cũngnhưloạihìnhbảotồnmàcông
nghệhoạthìnhcóthểđảmnhiệm.Kếtquảchothấyhoạthìnhsốcóthểtrởthànhcôngcụ
quantrọngđểlưugiữđộngtác,kỹthuậtnghềthủcông,nghệthuậttrìnhdiễn,đồngthờitạo
nênsảnphẩmtruyềnthônghấpdẫn,giúplantỏagiátrịdisảntớicôngchúngđươngđại.Tuy
nhiên,việcứngdụngnàychỉcóthểbềnvữngkhiđượcđặttrongkhungchínhsáchrõràng,
cósựthamgiacủacộngđồngvàđikèmnhữngtiêuchuẩnkỹthuậtvềdữliệu.Trêncơsởđó,
bàiviếtkiếnnghịmộtsốgiảiphápnhằmpháthuytiềmnăngcủahoạthìnhsốtrongbảotồn
vàtruyềnthôngdisảnvănhóaViệtNam.
Từkhóa:bảotồndisản,chuyểnđổisố,hoạthìnhsố,truyềnthôngdisản,vănhóaViệtNam
1
TrườngCMCUniversity
I.Đặtvấnđề
ViệtNamsởhữumộtkhotàngdi
sảnvănhóađồsộvàđộcđáo,với16di
sảnphi vật thể thếgiới được UNESCO
côngnhậnvà248disảnvănhóaphivật
thểcấpquốcgiatínhđếnnăm2023.Tuy
nhiên,sựpháttriểnnhanhchóngcủaxã
hội hiện đại và các yếu tố kinh tế - xã
hộiđang đẩynhiềuloại hình disản phi
vậtthểvàonguycơmaimột.Mặtkhác,
côngchúngđươngđại,đặcbiệtlàthếhệ
trẻ,cónhucầutrảinghiệmvănhóangày
càng cao, đòi hỏi các phương thức tiếp
cậnmới mẻ và hấp dẫn hơn so với các
phương pháp lưu trữ truyền thống (văn
bản,hìnhảnhtĩnh).
362
Trong bối cảnh đó, ứng dụng hoạt
hình số nổi lên như một hướng đi tiềm
năngđểgiảiquyếtđồngthờihaivấnđề:
BảotồnvàTruyềnthông.
Hoạt hình số (Digital Animation)
làquátrìnhtạorachuỗihìnhảnhchuyển
độngbằngcôngnghệmáytính,chophép
táihiệncácquytrình,hànhđộng,âmthanh
vàbốicảnhvănhóamộtcáchsinhđộng,
toàn diện. Khả năng này giúp hoạt hình
sốkhắcphụcnhữnggiớihạncủaphương
phápbảotồntruyềnthống,vốnchỉlưutrữ
được “trạng thái” mà khó lưu giữ được
“quátrình”và“linhhồn”củadisản.
Mục đích của nghiên cứu này là
phântíchchuyênsâuvềvaitrò,hiệuquả
vàtháchthứckhitriểnkhaiứngdụnghoạt
hìnhsốtrongbảotồnvàtruyềnthôngdi
sảnvănhóaViệtNam,từđóđưaranhững
kiếnnghịcụthểnhằmthúcđẩylĩnhvực
này. Nghiên cứunày không chỉ kế thừa
cácthànhtựuđãcóvềsốhóadisảnmà
cònlàmrõcáccấpđộ,nộidungưutiên
vàtácđộngtruyềnthôngcủahoạthìnhsố,
quađókhẳngđịnhgiátrịthựctiễntrong
côngtácbảotồnvănhóaquốcgia.
II. Cơ sở lý luận và tổng quan
nghiêncứu
Trong kỷ nguyên chuyển đổi số,
khicácphươngthứctruyềnthôngtruyền
thốngdầnmấtđikhảnănghấpdẫncông
chúng, việc bảotồndi sản vănhóa Việt
Nam đứng trước yêu cầu phải thiết lập
mộtphươngphápluậnđộtphá.Mụcđích
nghiên cứu của chương này không chỉ
tổnghợpcáckháiniệmnềntảngmàcòn
tậptrungxây dựngmộtkhung lýthuyết
mạch lạc, nhằm chứng minh hoạt hình
sốlàgiảiphápchiếnlượctấtyếuđểgiải
quyếtmâuthuẫngiữabảnchấtđộngcủa
disảnphivậtthểvàsựtĩnhlặngcủahồsơ
lưutrữ.Trêncơsởđó,nghiêncứunàysẽ
chỉrakhoảngtrốnghọcthuậthiệntạivà
khẳngđịnhvịtríđónggópcủamình.
2.1.Cơsởlýluậnvềứngdụnghoạt
hìnhsốvàdisản
2.1.1. Hoạt hình số: công cụ kép
chiếnlượctrongkỷnguyênsố
Hoạt hình số (Digital Animation)
khôngchỉlàmộtphươngtiệnkỹthuậtsố
đơnthuầnmàlàmộtcôngcụképchiến
lượccókhảnăngthựchiệnđồngthờihai
chứcnăngcốtlõitronglĩnhvựcdisản.
Theo Nguyễn Thị Thu Hà (2020), hoạt
hìnhsốlàphươngtiệnkỹthuậtsốcókhả
năng tái tạo, mô phỏng quá trình diễn
xướng, chuyển động,kỹ thuậtthủcông
vàbốicảnhlịchsửcủadisảnvănhóaphi
vậtthể.
Thứnhất,xétvềchứcnăngbảotồn
(Lưutrữđộng),hoạthìnhsốvượttrộiso
với các phương pháp lưu trữ tĩnh. Khả
năngtáitạokhônggianbachiều(3D)và
mô phỏng chuỗi chuyển động cho phép
hoạthìnhsốghilạicácyếutốđộnghọc
một cách chi tiết và chuẩn xác, qua đó
đảmbảotínhtoànvẹncủadữliệudisản
bằngcáchnắmbắtđượctrithứckỹnăng
cốtlõi.
Thứ hai, xét về chức năng truyền
thông(Kểchuyệnsố),hoạthìnhsốbiến
các dữ liệu học thuật thành những câu
chuyệnsốngđộng,trựcquanvàhấpdẫn,
làcầunốihiệuquảnhấtđểđưagiátrịdi
sảnrakhỏikhônggiantruyềnthốngvàlan
tỏatrêncácnềntảngtrựctuyến.
2.1.2. Tính tương thích với di sản
vănhóaphivậtthể
Di sản văn hóa phi vật thể (ICH)
được định nghĩa dựa trên tính thực
hành, diễn xướng, và trao truyền. Theo
UNESCO(2019),ICHbaogồmcácthực
hành,biểuđạt,trithức,kỹnănggắnliền
363
vớicáccôngcụ,khônggianvănhóa,được
cáccộngđồng,nhómngườicôngnhậnlà
mộtphầndisảnvănhóacủamình.Tính
chất“động”củaloạihìnhdisảnnàyđòi
hỏimộtphươngphápbảotồnphảilưugiữ
đượctínhthựchành.Dođó,hoạthìnhsố
trởthànhcôngcụthiếtyếuđểgiảiquyết
mâuthuẫngiữabảnchấtđộngcủaICHvà
sựtĩnhlặngcủahồsơlưutrữ.Bằngcách
sửdụngcáckỹthuậtmôphỏng3Dphức
tạp,hoạthìnhsốcóthểghilạichínhxác
chuỗi động tác củamột nghệ nhânhoặc
quytrìnhdiễnxướng,từđóbảotồnđược
trithứckỹnăngcốtlõi.
2.1.3.Bảotồnchủđộngvàpháthuy
giátrịdisản
Trongbốicảnhtoàncầuhóavàkinh
tế số, công tác bảo tồn không chỉ dừng
lại ở việc lưu trữ mà phải chuyển sang
chiến lược Bảo tồn chủ động (Proactive
Conservation). Nguyễn Văn Huy (2012)
nhấnmạnhrằngtoàncầuhóađặtrathách
thức về việc di sản có thể bị biến dạng
hoặcđồnghóanếuthiếuđịnhhướngvàsự
điềutiếtvĩmô.Điềunàycànglàmnổibật
sựcầnthiếtcủacácgiảiphápcôngnghệ
số nhằm chủ động hội nhập. Ứng dụng
hoạthìnhsố,vớivaitròlàcầunốivănhóa
vàcôngcụsángtạo,khôngchỉgiúpbảo
tồnhiệuquảhơnmàcònchophépthương
mạihóavàtạoranguồnvốnsángtạo,góp
phần khẳng định vịthế văn hóa dântộc
trêntrườngquốctế.
2.2. Tổng quan nghiên cứu về số
hóavàhoạthìnhsố
Nghiêncứuvềsốhóadisảnđãphát
triểnmạnhmẽtrênthếgiớivàởViệtNam.
Trênthếgiới,cácdựánnhưGoogleArts
&CultureOpenHeritageProjectchủyếu
sửdụngcôngnghệ3D/VRđểlưutrữdi
sảnvậtthể(GoogleArts&Culture,2018),
trongkhicácnghiêncứuvềhoạthìnhtập
trungvàokhíacạnhtáihiệnlịchsửhoặc
truyệndângian(Skublewska-Paszkowska
etal.,2022).TạiViệtNam,cáccôngtrình
đãđisâuvàoứngdụngcôngnghệsốtrong
bảo tồn di sản (Trần Thị Minh Nguyệt,
2018)vàphântíchvaitròcủahoạthình
tronggiáodụcvănhóatruyềnthốngcho
giớitrẻ(NguyễnThịThuHà,2020).
Mặc dù đã có những nền tảng lý
thuyếtvàứngdụngnhấtđịnh,nhưngvẫn
tồntạimộtkhoảngtrốnghọcthuậtđáng
kểdocácnghiêncứuhiệntạicònsơsài
trongviệccungcấpmộtkhungphântích
hệ thống về ứng dụng hoạt hình số như
một công cụ kép (Bảo tồn và Truyền
thông).Cụthể,nghiêncứuhiệntạichưa
hệthốnghóađượcmốiquanhệgiữanội
dungdisảnưutiên(loạihìnhICHnàonên
sốhóa)vàcấpđộcôngnghệhoạthìnhphù
hợp (loại hình bảo tồn: cơ bản, tái hiện
hay tươngtác) trong điềukiện thựctiễn
tạiViệtNam.Nghiêncứunàyrađờinhằm
lấpđầykhoảngtrốngđó,bằngcáchcung
cấpmộtkhungphântíchchuyênsâu,tập
trungvàobachiềukích:hìnhthứclưutrữ,
nộidungưutiên,vàloạihìnhbảotồn.
III.Phươngphápnghiêncứu
Nghiêncứunàyđượctriểnkhaitrên
cơ sởkết hợp nhiều phương pháp, nhằm
đảmbảovừacónềntảnghọcthuậtvững
chắc, vừa phản ánh sát thực tiễn tại Việt
Nam.Trướchết,tácgiảtiếnhànhtổngquan
tài liệu cóhệ thống(SLR). Phươngpháp
nàyđượcsửdụngđểxâydựngnềntảnglý
luận,xácđịnhcáckháiniệmcốtlõi(bảo
tồndisảnsố,hoạthìnhsố,truyềnthôngdi
sản)vànhậndiệncácxuhướngứngdụng
côngnghệ3D/Hoạthìnhtrongbảotồndi
sảnphivậtthểtrênthếgiới.Quátrìnhtổng
quanđượctiếnhànhmộtcáchcóhệthống,
tậptrungvàocáccôngbốtừnăm2015đến
2025trêncáccơsởdữliệuhọcthuậtquốc
364
tếuytínnhưScopus,WebofScience(WoS),
và IEEE Xplore, kết hợp với các nghiên
cứuchuyênngànhtạiViệtNam.Mụcđích
củaSLRlàcungcấpmộtcáinhìntoàndiện
vềthựctrạngnghiêncứu,cácmôhìnhlý
thuyếtđãđượcápdụng,vàtừđólàmnổi
bật khoảng trốngnghiên cứu mà bài viết
nàytậptrunggiảiquyết.
Tiếp theo, nghiên cứu tiến hành
phântíchtrườnghợpđiểnhình(casestudy
analysis).Ởcấpđộquốctế,điểnhìnhlà
dự án Dive into Heritage do UNESCO
khởi xướng, sử dụng công nghệ 3D để
táihiệncáccôngtrìnhkiếntrúcvàkhông
gianvănhóa,tạocơsởthamchiếuvềcách
thứcvậndụngcôngnghệhìnhảnhđộng
trongbảotồn.ỞViệtNam,mộtsốdựán
phimhoạthìnhdângiannhưTrạngQuỳnh
nhíhaycácchươngtrìnhsốhóadisảntại
bảotàngvàstudiođộclậpđãđượcphân
tíchsâu.Cáctrườnghợpnàyđượcđánh
giádựatrênbốntiêuchí:mụctiêubảotồn
haytruyềnthông,mứcđộứngdụngcông
nghệ,sựthamgiacủacộngđồng,vàkhả
năngnhânrộngtrongbốicảnhViệtNam.
Cách tiếp cận này cho phép nhận diện
khôngchỉthànhcông,màcảnhữnghạn
chếvàtháchthứccủatừngmôhình.
Bêncạnhđó,nghiêncứucũngtiến
hànhthamkhảoýkiếnchuyêngiatrong
lĩnhvực di sảnvà hoạt hình. Đối tượng
tham vấn bao gồm cán bộ quản lý bảo
tàng,nhànghiêncứuvănhóa,cũngnhư
nghệ sĩ và nhà sản xuất hoạt hình số.
Nhữngýkiếnnàymanglạigócnhìnthực
tiễn,giúpđánhgiátínhphùhợpcủacác
môhìnhquốctếkhiápdụngtạiViệtNam,
đồngthờichỉranhữngràocảnđặcthùvề
chínhsách,tàichínhvànhânlực.
Sựkếthợpgiữatổngquantàiliệu,
phântíchtrườnghợpvàthamvấnchuyên
giađãtạonênmộtkhungnghiêncứutoàn
diện.Phươngpháptiếpcậnnàykhôngchỉ
cungcấpcơsởlýluậnvữngchắc,màcòn
đảmbảorằngcáckếtquảvàkiếnnghịrút
rađượcgắnchặtvớiđiềukiệnthựctếcủa
ViệtNam.
IV.Kếtquảnghiêncứuvàthảoluận
Nghiêncứuđãchỉrarằngứngdụng
hoạthìnhsốtrongbảotồndisảnvănhóa
ViệtNamkhôngchỉlàmộtlựachọncông
nghệ,màcònlàmộtphươngthứctiếpcận
mớimẻ, mở rakhả năng dunghòa giữa
lưu trữ kýứcvà táitạo trảinghiệm văn
hóa.Cáckếtquảthuđượcđượcphântích
trên ba khía cạnh chính: hình thức lưu
trữ,nộidungưutiênvàloạihìnhbảotồn,
đồngthờiphântíchrõràngtácđộngcủa
chúngđốivớicôngtáctruyềnthôngdisản
tạiViệtNam.
4.1.Hoạthìnhsố:Tốiưuhóahình
thứcưutrữđểbảotồnvàtruyềnthông
Hoạthìnhsốđượcxácđịnhlàmột
giảipháp đột phá nhằm tối ưu hóa hình
thức lưu trữ di sản phi vật thể, bởi nó
đãthànhcôngtrongviệcgiảiquyếtmâu
thuẫn cơ bản giữa bản chấtđộng của di
sảnvàsựtĩnhlặngcủahồsơlưutrữtruyền
thống.Quátrìnhnàykhôngchỉđơnthuần
làsốhóadữliệu,màlàviệctạoradữliệu
động(DynamicData)hoànchỉnh,mộttài
sảnbảotồnvôgiá.Cụthể,khikếthợpvới
côngnghệMotionCapture(MoCap)hoặc
môhình hóa quy trình3D, hoạt hìnhsố
giúplưugiữkhông chỉ hiệnvật màcòn
là chuỗihànhđộng,kỹthuật,vàchuyển
độngcốtlõi(vídụ:độngtácmúa,kỹthuật
nghềthủcông)nhằmcungcấptrithứckỹ
năngchínhxácchoviệcphụcdựngvàtrao
truyền, củng cố tính xác thực khoa học
chodisản.
Chuyển đổi hình thức lưu trữ này
đồngthờibiếnhoạthìnhsốthànhmộtcông
365
cụtruyềnthôngmạnhmẽ.Khácvớihồsơ
khoahọcmangtính hàn lâm vàkhó tiếp
cận,sảnphẩmhoạthìnhchophépdisản
được“đónggói”thànhnhữngnộidunggiải
trí-giáodụcngắn,hấpdẫn,cótínhdễchia
sẻ(Sharability)cao,phùhợpđểlantruyền
trêncácnềntảngmạngxãhộiphổbiến.
Điều này không chỉ tăngcường đángkể
phạmvitiếpcậncôngchúngtoàncầu,vượt
ra khỏi khuôn khổ bảo tàng và thư viện,
màcònlàphươngthứcchủđộngmởrộng
khônggiantiếpcậndisảnchothếhệtrẻ.
Hình1.DựánhoạthìnhdângianTrạngQuỳnhnhí
4.2. Xác định nội dung lưu trữ
ưutiên
Phântíchchothấyrằngkhôngphải
mọiloạihìnhdisảnphivậtthểđềuphù
hợpvớiviệcứngdụnghoạthìnhsố,mà
cầncósựưutiênchiếnlượcdựatrêntính
tươngthíchgiữa bảnchất di sản vàkhả
năngcôngnghệ.Nghiêncứuđãxácđịnh
bốnnhómnộidungcógiátrịbảotồnvà
hiệuquảtruyềnthôngcaonhất,cầnđược
ưutiêntriểnkhai.
Nhómđầutiênlàlễhộitruyềnthống.
nhiềulễhộikhôngcònđượctổchứcvới
quymôvàbốicảnhgốc,đặtranhucầu
cấpthiếtvềviệctáitạokhônggianvàthời
gian. Hoạthìnhsốlàgiải pháplýtưởng
giúp tái tạo môi trường 3D lịch sử một
cáchchânthực,vídụnhưtáihiệnbốicảnh
cáctròchơidângianhaynghithứcđãthất
truyền,quađóphụcvụmụcđíchgiáodục
lịchsửvàvănhóa,đồngthờitạorasựkết
nốicảmxúcmạnhmẽvớiquákhứ.
Thứhailànghềthủcông,loạihình
nàyđòihỏisựbảotồnvềkỹthuậtđộngvà
thaotácnghềnghiệp.Hoạthìnhsốlàcách
hiệuquảđểtáitạovàdiễngiảichitiếtquy
trìnhthaotác(vídụ:kỹthuậtkéosợi,vẽ
HàngTrống)mànếuchỉmôtảbằngvăn
bảnsẽlàbấtkhảthi.Mặtkhác,cácclip
hoạthìnhnàycóthểđượcsửdụnglàmhọc
liệuđào tạo nghềchuyênsâu, đồngthời
kích thích sự quan tâm của công chúng
đốivớisảnphẩmthủcông,tạotiềnđềcho
việcthươngmạihóabềnvững.
Thứbalànghệthuậttrìnhdiễn.các
loạihìnhnhưcatrù,chèo,múacungđình
đốidiệnnguycơthấttruyềnkỹthuậtbiểu
diễn. hoạt hình 3D, đặc biệt khi kết hợp
MoCap, giúplưugiữ độngtác, giọng hát
và trangphụcthànhdữliệu động.Đâylà
phươngthứctốiưuđểbảotồntrithứcbiểu
diễn đangcó nguy cơ thất truyền và làm
sốngdậycácnhânvậtlịchsửvàsânkhấu
truyềnthốngbằngđịnhdạnggiảitríđương
đại,dễdàngtiếpcậnvớithịhiếucủagiớitrẻ.