
445
ỨNGDỤNGSỐHÓAPHỤCVỤBẢOTỒN
GIÁTRỊMÀUSẮCPHÁPLAMHUẾ
NguyễnAnThư
,HoàngTrầnNhậtMinh
,LêNguyễnThanhNhàn
Email:hollanguyenthu@gmail.com
Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:29/09/2025
Ngàyphảnbiệnđánhgiá:15/10/2025
Ngàybàibáođượcduyệtđăng:24/10/2025
DOI:10.59266/houjs.2025.897
Tómtắt:Trongbốicảnhchuyểnđổisốhiệnnay,sốhóadisảnvănhóakhôngchỉlà
giảiphápbảotồnmàcònmởranhữngứngdụngthiếtthựctrongthiếtkếsốvàtruyềnthông
sángtạo.Trongdòngchảyấy,pháplamHuế-loạihìnhnghệthuậtcungđìnhtriềuNguyễn
vớilớpmenmàurựcrỡtrêncốtđồng-trởthànhminhchứngtiêubiểuchosựgiaothoagiữa
kỹthuậtvàthẩmmỹtruyềnthống.Ngoàichứcnăngtrangtríkiếntrúcvàđồdùng,pháplam
Huếcònlànhữngtácphẩmnghệthuậttinhxảo,giàugiátrịthẩmmỹvớihệmàuđặctrưng
độcđáo.Tuynhiên,đếnnayvẫnthiếucácnghiêncứuhệthốngvàtoàndiệnvềphươngdiện
màusắc.Trướcthựctrạngđó,nghiêncứuhướngđếnmụctiêunhậndiệnvàsốhóabảng
màupháplamHuếquacácphươngpháptổnghợpvàphântíchtàiliệu,khảosátđiềndã,so
sánh-đốichiếumẫuhiệnvật,đồngthờithựcnghiệmphốimàunhằmtáidựngchínhxáchệ
thốngmàuđặctrưng.Kếtquảbướcđầuxâydựngđượcbảngmàusốhóacóthểtíchhợpvào
phầnmềmthiếtkế,quađótạocầunốigiữatruyềnthốngvàhiệnđại,gópphầnlantỏagiá
trịvănhóaHuế,đồngthờikhẳngđịnhvịthếvănhóaViệtNamtrongkỷnguyênhộinhậpsố.
Từkhóa:bảotồn,màusắc,pháplamHuế,sốhóa,ứngdụng
1
KhoaQuốcTế,ĐạihọcHuế
I.Đặtvấnđề
Trong bối cảnh cách mạng công
nghiệp 4.0, chuyển đổi số trở thành xu
hướngtấtyếuvàlàmộttrongnhữnggiải
phápthenchốtđểtốiưuhóakhảnănglưu
trữ,bảotồnvàpháthuygiátrịdisảnvăn
hóatheohướngbềnvững.Côngnghệsố
khôngchỉgiúplưugiữantoàntưliệuhơn
màcòntáihiệndisảnsinhđộng,tạocầu
nốiđưagiátrị vănhóađến gầnhơnvới
côngchúng.UNESCO(2003,2015)cũng
khẳngđịnhtầmquantrọngcủadisảnsố,
khuyếnkhíchcácquốcgiaứngdụngcông
nghệđểbảotồnvàbảođảmkhảnăngtiếp
cậnlâudài.
TạithànhphốHuế,vùngđấtdisản
giàutruyềnthống,pháplamlàloạihìnhmỹ
thuậtđặcsắcgắnvớitriềuNguyễn.Dùchỉ
tồntạitrongkhoảnghơnnửathếkỷdưới

446
cáctriềuvuaMinhMạng,ThiệuTrịvàTự
Đức (Sơn, 2021), pháp lam Huế vẫn giữ
được sứchấp dẫncho đếnngày nay, thể
hiệnquanhiềunghiêncứu,bàiviếtvànỗ
lựcphụcdựngvàtáihiệntrongmỹthuật
đương đại như bộ tranh Kiều bằng pháp
lam(Anh,2024),haybộsưutậpáodàiCao
họapháplam(Hà,2024).Nhìnchung,bên
cạnhgiátrịlịchsử,disảntruyềnthốngcòn
đóngvaitrònuôidưỡngcảmhứngsángtạo
đươngđạikhiviệckhaithácyếutốdisản
vừagiatăngchiềusâunộidungvừagóp
phầnkhẳngđịnhbảnsắcđịaphươngtrong
bốicảnhtoàncầuhóa(Pawar,2025).Mặc
dùđã có nhiềucôngtrình nghiên cứu về
pháplamHuế,tuynhiênđếnnayvẫnchưa
cómộthệthốngphântíchchuyênbiệtvề
màusắccũngnhưbảngmãmàutiêuchuẩn
- yếu tố thenchốtđể phụcvụ số hóa và
ứngdụngtrongthiếtkếđươngđạilẫncông
nghiệpsángtạo.
Khoảng trống này đã hạn chế khả
năngkhaithácpháplamnhưmộtnguồn
chấtliệutrongtruyềnthôngthịgiác,thiết
kếđồhọahayphụcdựngdisảnbằngcông
nghệ số. Từ thực tế đó, nhóm đã khảo
cứu,phântíchvàtríchxuấtbảngmàuđặc
trưngtừcácmẫuvậtpháplamtậptrung
tạikhuvựcĐạiNộivàBảotàngCổvật
Cungđình-Huế.Thôngquaviệcsốhóa
bảngmàu,nghiêncứukhôngchỉgópphần
bảotồnyếutốthịgiácquantrọngcủadi
sảnmàcònmởđườngchoviệcứngdụng
trong truyền thông thị giác, thiết kế số,
đồngthờikhơinguồncảmhứngsángtạo,
lantỏagiátrịvănhóaHuếđếncộngđồng
trongnướcvàquốctế.
II.Cơsởlýthuyết
2.1. Lý thuyết di sản số (Digital
HeritageTheory)
TheoUNESCO(2003),“disảnsố”
là những tài nguyên có giá trị văn hóa,
khoa học, giáo dục, được hình thành từ
côngnghệsốhoặcđượcchuyểnđổisang
dạngsố.Việcbảotồnbằngcôngnghệsố
không thay thế hiện vật gốc nhưng cho
phéplưutrữ,nhânbảnvàphổbiếnrộng
rãi thông tin văn hóa (UNESCO, 2003;
UNESCO, 2015). Trong bối cảnh đó,
việc số hóa màu sắc của pháp lam Huế
cần được đặt trong tiến trình bảo tồn di
sảnvănhóavậtthể,gắnvớikhungpháp
lýhiệnhành.TheoLuậtDisản vănhóa
Việt Nam (2001,sửa đổi2009) vàNghị
định98/2010/NĐ-CP,disảnvănhóavật
thểbaogồmditíchlịchsử-vănhóa,danh
lamthắngcảnh,divật,cổvậtvàbảovật
quốc gia; trongđó, pháplam Huếthuộc
quần thểdi tích Cốđô Huếcó thểđược
xem như một loại hình cổ vật cần được
quảnlý,bảovệvàkhaitháctheoquyđịnh
(Quốchội,2001;Chínhphủ,2010).
2.2. Lý thuyết về màu sắc (Color
Theory)
Giátrịthậtcủamàusắckhôngnằm
ởtínhthẩmmỹmànằmởtrítuệmànó
chuyểntải(Nelson,1994,tr.215).Trong
bảotồnpháplamHuế,lýthuyếtmàusắc
đóngvaitròvừagiảimãvàhệthốnghóa
cácgammàuvừacungcấpcácmôhình
màusốhóaphùhợpchoứngdụngđanền
tảngnhưCMYKtronginấn,RGBtrong
thiếtkếđồhọavàHEXtrongmôitrường
web(Calkins&Walker,2024).Đồngthời,
lýthuyếtmàu sắccũng mở rabình diện
vănhóavàtâmlý,tạonềntảngchoviệc
phát huy giá trị di sản trong quảng bá,
giáodụcvàsángtạovănhóađươngđại
(Peterson&Cullen,2009).
2.3. Lý thuyết liên ngành
(InterdisciplinaryApproach)
Nghiêncứuápdụngcáchtiếpcận
liênngành,kếthợpkiếnthứctừmỹthuật
truyềnthống,lịchsửvănhóa,côngnghệ

447
thôngtin,thiếtkếsángtạovàthẩmmỹ
đạichúngvàoviệcsốhóamàusắcpháp
lamHuế.Nhờđó,cácsảnphẩmđượctạo
ra vừa đảm bảo được giá trị học thuật,
vừacótínhứngdụngthựctiễncao,từđó
mở ra khả năng thương mại hóa di sản
(Moran,2010).
III.Phươngpháp,vậtliệunghiên
cứu
3.1.Phươngpháptổnghợp-phân
tíchtưliệu
Quátrìnhtổnghợpcáctàiliệuliên
quankếthợpphântíchnhằmhệthốngnên
nhữngthôngtinvềlịchsử,địađiểmcòn
lưugiữpháplamHuếbêncạnhđặcđiểm,
chất liệu tạohình, nguyêntắcphối vàý
nghĩamàusắccủaloạicổvậtnày.
3.2.Khảosátđiềndãvàsosánh-
đốichiếu
Song song với phương pháp tổng
hợp-phântích,nhómnghiêncứuđãkhảo
sátthựcđịatạiĐạiNộivàBảotàngCổvật
CungđìnhHuếxácđịnhđược328cổvật
PháplamtạiĐạiNộivà27cổvậtPháp
lamtạiBảotàngCổvậtCungđìnhHuế.
Cáccổvậtsauđóđượcghihìnhlại,chú
thíchvàxửlýquaphươngphápsosánh
-đốichiếunhằmđảmbảotínhchínhxác
củadữliệuhìnhảnh.
3.3.Phươngphápthựcnghiệm
Trên cơ sở nguồn tư liệu đã được
chuẩn hóa,nhómnghiêncứutiếptụcáp
dụngphươngphápthựcnghiệmbằngcách
sử dụng cácphần mềm chuyên dụng để
tríchxuấtmãmàutrựctiếptừhìnhảnhcổ
vật.Cácmãmàuthuđượcsauđóđượchệ
thốnghóathànhbảngmàusốhóatheoba
hệmàuphổbiếnRGB,CMYK,HEXtạo
nềntảngchoviệcứngdụngvàothiếtkếvà
pháttriểncácsảnphẩmsốmangtínhkế
thừagiátrịdisản.
IV.Kếtquảvàthảoluận:
4.1.Tổngquanvàhiệntrạngpháp
lamHuế
Têngọi“pháplang”-Falang( /
)hayFalan( / )làtừdùngđể
chỉkỹthuậttrangtríđặctrưngtrángthủy
tinhmỏngtrênbềmặtvậtthể(Shih,2020).
Tuynhiên,khidunhậpvàoViệtNam,loại
hìnhcổvậtnàyđãcósựthayđổitrongtên
gọi,theophântíchcủaSơn(2021),danh
xưng pháp lam ( ) là sự sáng tạo linh
hoạtcủanhàNguyễn,khithêmbộngọc
ởtrướcchữlam( :màuxanh)đểtạo
thành chữlam ( : ngọc lam), điều này
làmdanhxưngpháplamvừaphảnánhgiá
trị“tônquýnhưngọc”củatêngọipháp
lang, vừa giữ được mối liên hệ với chữ
lam trongtêngọipháplam .Theo
ghichéptrongĐạiNamthựclụcdoQuốc
Sử Quán triều Nguyễn biên soạn, pháp
lamHuếchínhthứcra đờivàotháng11
năm Minh Mạng thứ 8 (1827), khi triều
đìnhchoxâydựngTượngcụcPháplam
nhằmchếtáccácsảnphẩmpháplamphục
vụnhucầucủahoàngcung.Nhưvậy,từ
kĩthuậtchếtácđượchọchỏiTrungQuốc,
pháplamHuếđãđượcdunhậpvàchếtác
độclậpởngaytạiViệtNamtheoyêucầu
củahoàngthất.
Nếu ởTrung Quốc,Nhật Bản hay
cácnướcphươngTây,pháplamđượcứng
dụngnhưmộtchấtliệuđểchếtáccácđồ
dùngsinhhoạt,vậtphẩmthờtựhaycác
mónlưuniệmtinhxảo,thìtạiViệtNam,
cácnghệnhânpháplamthờiNguyễnđã
biếttậndụngpháplamnhưmộtloạivật
liệukiếntrúc,phụcvụtrựctiếptrongquá
trìnhxâydựngvàtrangtrícungđiện,lăng
tẩm(Sơn,2021).Nếuxétriêngvềmặtgiá
trịnghệthuật,pháplamHuếthểhiệnsự
phongphútrongđềtàitrangtrítừhọatiết
phổbiếnbaogồmlinhvậtnhưtứlinh,bát

448
bửuđếncácđiểntíchcổtruyềnhaymô-
típ thiên nhiên như tùng, trúc, cúc, mai
haycácloàichimthú,hoalá(Hoa,2021).
Đáng chú ý, nghệthuật phối màu trong
pháplamHuếđạtđếntrìnhđộthẩmmỹ
cao vớinhững cặpmàu tươngphản vừa
nổibật vừa hài hòa. Những tổ hợpmàu
sắcđóquenthuộcvớiđờisốngvàmỹhọc
truyềnthốngxứHuế,tạonênmộttổhợp
tươithắmrựcrỡkhôngấutrĩmàtráilại
còntruyềncảmhứngmạnhđểgiữngười
xemngắmnhìnmãi(Trí,1982).
Quađó,cóthểnhậnthấyrằngsựra
đờivàpháttriểncủapháplamHuếkhông
chỉphảnảnhđượckhátvọngtiếpthutinh
hoa kỹ thuật, mà còn thể hiện bản lĩnh
sángtạoriêngcủanhữngnghệnhânViệt
trongviệcbảnđịahóavànângtầmnghệ
thuậtthủcông.Chỉvỏnvẹn60nămtồntại
(1827-1888) với đầy biến thiên của thời
gian,cáccổvậtpháplamtuyítnhiềucó
hưhạivìlýdothờitiết,chiếntranh,song
vẫncònđượclưugiữchođếnngàynay,
đâychínhlàchứngtíchquýgiá,manggiá
trịlịch sử, sựphát triển rựcrỡ rồithoái
tràocủanghềpháplamgắnvớithăngtrầm
của kinhđô Huế và triều Nguyễn, phần
nàophảnánhbiếnđộnglịchsử-chínhtrị
đấtnước.
Tuy pháp lam hiện nay được tìm
thấytrongnhiềucáccôngtrìnhnhưlăng
vua Thiệu Trị, lăng vua Đồng Khánh,
chùaThiênMụ,...nhưngnhómcổvậtmà
nghiêncứunàytậptrungchủyếulànhóm
cổvậttrangtríkiếntrúctạiĐạiNộiHuế
vànhómcổvậttếtự,đồdùngsinhhoạt
lưu giữ tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình
Huế vì số lượng và độ nguyên vẹn của
cổvậtmàhaivịtrínàylưugiữ.Trảiqua
hơn200nămtồntạitrongđiềukiệnkhí
hậu,thờitiếtkhắcnghiệtvàchiếntranh
tànphánặngnề,dùpháplamcósứcbền
trộihơncácchấtliệukhác,phầnlớnđều
đã bị xuống cấp, rỉ đen và đứt gãy các
liênkết.Nhiềumảngpháplamtrangtrí
trêncácnghimôntạiĐạiNộiHuếđãbị
bongtrócnghiêmtrọng,mộthiệntrạng
hưhạikhácdễbắtgặpcủapháplamlà
cáclớpmenphủbênngoàicáchọatiết
trang trí đã bong tróc khánhiều nhưng
màu sắc của lớp men còn lại vẫn tươi
nguyênnhờvậycóthểhìnhdungvềmột
thờivàngsonmộtthuở.
Vìvậybêncạnhviệctrảlạinguyên
trạngcáccôngtrìnhkiếntrúccổnhưmột
yêucầucấpthiếtcủaQuầnthểDitíchHuế
thìđặtrabàitoánbảotồntrongtinhthần
kếthừa,mởrakhảnăngpháttriển,thích
ứngchotươnglaicũngquantrọngkhông
kém. Không dừng lại ở không gian di
tích,màcònlantỏavàođờisốngsángtạo
đươngđại,từsảnphẩmlưuniệm,đồdùng
mỹ nghệ đến thiết kế trang trí hiệnđại.
Chỉlúcđó,pháplamHuếmớidầnđược
hồisinh đúng giá trịnguyên gốc,khẳng
định sức sống mới trong dòngchảy văn
hóangàynay.
4.2.MàusắcpháplamHuế
Từkếtquảkhảosátđiềndãvàphân
tích tổng hợp hơn 300 mẫu vật tại Đại
NộivàBảotàngCổvậtCungđìnhHuế,
kếtquảđãchỉrarằnghệthốngmàusắc
củapháplamHuếkhônghềngẫunhiênlà
sựkếttinhcủatriếtlýphươngĐôngvới
nguyênlýngũsắctươngứngvớithuyết
NgũhànhlàKim,Mộc,Thủy,Hỏa,Thổ.
TheocốhọasĩPhạmĐăngTrí(1982),một
trongnhữngngườiđầutiênđặtnềnmóng
nghiên cứu pháp lam Huế ở góc độ mỹ
thuậthọcthuật,pháplamHuếkhôngchỉ
lànghệthuậttrangtrímàcònlàhệgiátrị
vănhóa-triếthọcđượctruyềntảithông
quahệthốnghìnhảnhvàmàusắcmang
tínhbiểutượng.Từnguyênlý đó,nhóm

449
nghiêncứuđãlấyNgũsắclàmcơsởtạo
nên bảng màu đặc trưng cho pháp lam
Huế với năm tông màu: vàng, đỏ,xanh
lục,xanhlamvàxanhdươngđậm/đen.
Màusắcđầutiênvàdễbắtgặpnhất
củapháplamlàmàuvàngbởiđâylàsắc
màuđạidiệnchobậcđếvươngvàcótính
rựcrỡhơncả.ChỉvừaquacổngNgọMôn,
màuvàngấyđãnổibậttrênhaicổngđầu
cầuTrungĐạo,từnhữngcụmmây,màu
nền cho đến vòng hào quangbao quanh
mặttrời,tạonênsựtươngphảnmạnhmẽ
vớimàuxanhlamởxungquanh.Không
chỉ xuất hiệnở nhữnghọa tiết lớn,màu
vàng cònhiện diệntinhtếtrong cácchi
tiếtnhỏnhưnhụyhoamẫuđơnbungnở
haysựchuyểnsắctừhuyếtdụphớthồng
sangvàngxanhlụcởđoạncuốiquảđào.
Từ màu vàng ấy nếu thêm một lượng
sắcđỏnhấtđịnhsẽtạoramàuvàngđậm
(hoàngthổ)hoặcvàngcam(hỏahoàng).
Nhìntổngthể,sắcvàngthườngóngả,bắt
mắtvớinhữngmảngmàulớn,tươngphản
hiệuquảvớinhómmàuđỏtía,xanhlam
vàngọcbích.
Tráingượcvớisắcvàngrựcrỡ,màu
đỏ trong pháp lamHuế lại mang sắcđộ
trầmấm,nghiêngvềtôngđỏnâugầngũi
tựamàuchusatronghộihọatruyềnthống
phươngĐông.Sắcđỏnàyđượcsửdụng
mộtcáchcóchủý,mangnéttrangtrọng
vàcổkính.Trongmộtsốtrườnghợp,khi
khéoléophathêmsắctímsẽtạoragamđỏ
tíaquýphái,hoặcphatrắngđểsắcnhạt
dầnphớthồng,mangđếnsựđadạngtrong
biểu hiện màu sắc nhưng vẫn giữ được
tinh thần cổ điển xuyên suốt. Khác với
màuvàngthườngdùnglàmnền,màuđỏ
chủyếuđóngvaitròđiểmnhấn,xuấthiện
trongcáchọatiếthoặcđườngviềntrang
trí.Nhờvậy,nóthườngđượckếthợpvới
nhữngmàusắccóđộsángcaonhưvàng
hoặcxanhlụclámạ,sựkếthợpnàytương
phảnvềsắcđộnhưngvẫngiữđượcsựhài
hòatổngthể.
Sắc trầm của đỏ thường được làm
dịubằngmàulụcthanhmát.Trongpháp
lam,màulụcsởhữusắcđộđậmmàthanh
thoáttựangọcbích,tạocảmgiácmátmẻ,
nhẹ nhàng nhưng không kém phần sang
trọng.Sắclụcđượcthểhiệnkhálinhhoạt
vớihaixuhướngchính:mộtlàngảvàng
tạonênxanhlámạrựcrỡ,hailàphalam
choraxanhngọcbíchdịumát.Sựchuyển
sắctinhtếnàykhôngchỉlàkếtquảcủakỹ
thuậtphachếđiêuluyện,màcònphảnánh
quanniệmthẩmmỹgầngũivớitựnhiên
củacácnghệnhânHuếxưa.Trongtrang
trí,màulụcdiễntảcáchọatiếthoalá,cỏ
cây hay chim muông, những biểu tượng
của sự sống và sinh sôi.Kỹ thuật loang
màuđượcvậndụngkhéoléochuyểnsắc
mượtmàtừđậmđếnnhạt,thậmchíngả
sangvàng,tạo nênchiềusâusống động
chohọatiết.Sắcxanhtrongtrẻoấykhông
chỉgiúplàmnổibậtcácchitiếttrangtrí
khác,màcòngópphầntạonênkhôngkhí
thanh bình, trang nhã, hài hòa với tinh
thầncungđìnhHuế.
Trongkhimàulụcmanglạivẻmát
mẻgầngũivớithiênnhiên,thìmàuxanh
lamtrongpháplamHuếlạikhẳngđịnhvị
thếlàmộttrongnhữnggammàuđặctrưng
và đượcsửdụngphổ biến bậcnhất,đặc
biệtlàdướitriềuMinhMạng.Quakhảo
sát,sắcxanhlamxuấthiệnrộngrãitrên
nhiềuloạihìnhhiệnvật,từđồgiadụng,
đồthờtựchođếncácmảngtrangtríkiến
trúcngoạithất.Trongmộtsốtrườnghợp,
màuxanhlamcònđượcdùngđểviếtchữ
trênnềnvàng,tạonênđộtươngphảncao
vàthuhútthịgiác.Sắcxanhlamthường
tươisángvàtrongtrẻovớicáchọatiếtnhư
cụmvânmây,hoalátrongđồánbátbửu

