445
ỨNGDNGSỐHÓAPHỤCVỤBẢOTỒN
GIÁTRỊMÀUSẮCPHÁPLAMHUẾ
NguyễnAnThư
,HoàngTrầnNhậtMinh
,LêNguyễnThanhNhàn
Email:hollanguyenthu@gmail.com
Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:29/09/2025
Ngàyphảnbiệnđánhgiá:15/10/2025
Ngàybàibáođượcduyệtđăng:24/10/2025
DOI:10.59266/houjs.2025.897
Tómtắt:Trongbốicảnhchuyểnđổisốhiệnnay,sốhóadisảnvănhóakhôngchỉlà
giảiphápbảotồnmàcònmởranhữngứngdụngthiếtthựctrongthiếtkếsốvàtruyềnthông
sángtạo.Trongdòngchảyấy,pháplamHuế-loạihìnhnghệthuậtcungđìnhtriềuNguyễn
vớilớpmenmàurựcrỡtrêncốtđồng-trởthànhminhchứngtiêubiểuchosựgiaothoagiữa
kỹthuậtvàthẩmmỹtruyềnthống.Ngoàichứcnăngtrangtríkiếntrúcvàđồdùng,pháplam
Huếcònlànhữngtácphẩmnghệthuậttinhxảo,giàugiátrịthẩmmỹvớihệmàuđặctrưng
độcđáo.Tuynhiên,đếnnayvẫnthiếucácnghiêncứuhệthốngvàtoàndiệnvềphươngdiện
màusắc.Tớcthựctrạngđó,nghiêncứuhướngđếnmụctiêunhậndiệnvàsốhóabảng
màupháplamHuếquacácphươngpháptổnghợpvàphântíchtàiliệu,khảosátđiềndã,so
sánh-đốichiếumẫuhiệnvật,đồngthờithựcnghiệmphốimàunhằmtáidựngchínhxáchệ
thốngmàuđặctrưng.Kếtquảbướcđầuxâydựngđượcbảngmàusốhóacóthểtíchhợpvào
phầnmềmthiếtkế,quađótạocầunốigiữatruyềnthốngvàhiệnđại,gópphầnlantỏagiá
trịvănhóaHuế,đồngthờikhẳngđịnhvịthếvănhóaViệtNamtrongkỷnguyênhộinhậpsố.
Từkhóa:bảotồn,màusắc,pháplamHuế,sốhóa,ứngdụng
1
KhoaQuốcTế,ĐạihọcHuế
I.Đặtvấnđề
Trong bối cảnh cách mạng công
nghiệp 4.0, chuyển đổi số trở thành xu
hướngtấtyếuvàlàmộttrongnhữnggiải
phápthenchốtđểtốiưuhóakhảnănglưu
trữ,bảotồnvàpháthuygiátrịdisảnvăn
hóatheohướngbềnvững.Côngnghệsố
khôngchỉgiúplưugiữantoàntưliệuhơn
màcòntáihiệndisảnsinhđộng,tạocầu
nốiđưagiátrị vănhóađến gầnhơnvới
côngchúng.UNESCO(2003,2015)cũng
khẳngđịnhtầmquantrọngcủadisảnsố,
khuyếnkhíchcácquốcgiaứngdụngcông
nghệđểbảotồnvàbảođảmkhảnăngtiếp
cậnlâudài.
TạithànhphốHuế,vùngđấtdisản
giàutruyềnthống,pháplamloạinhmỹ
thuậtđặcsắcgắnvớitriềuNguyễn.Dùchỉ
tồntạitrongkhoảnghơnnửathếkỷdưới
446
cáctriềuvuaMinhMạng,ThiệuTrịvàTự
Đức (Sơn, 2021), pháp lam Huế vẫn giữ
được sứchấp dẫncho đếnngày nay, thể
hiệnquanhiềunghiêncứu,iviếtvànỗ
lựcphụcdựngvàtáihiệntrongmỹthuật
đương đại như bộ tranh Kiều bằng pháp
lam(Anh,2024),haybộsưutậpáodàiCao
họapháplam(Hà,2024).Nhìnchung,bên
cạnhgiátrịlịchsử,disảntruyềnthốngn
đóngvaitrònuôidưỡngcảmhứngsángtạo
đươngđạikhiviệckhaithácyếutốdisản
vừagiatăngchiềusâunộidungvừagóp
phầnkhẳngđịnhbảnsắcđịaphươngtrong
bốicảnhtoàncầuhóa(Pawar,2025).Mặc
dùđã có nhiềucôngtrình nghiên cứu về
pháplamHuế,tuynhiênđếnnayvẫnchưa
cómộthệthốngphânchchuyênbiệtvề
màusắccũngnhưbảngmãmàutiêuchun
- yếu tố thenchốtđể phụcvụ số hóa và
ứngdụngtrongthiếtkếđươngđạilẫncông
nghiệpsángtạo.
Khoảng trống này đã hạn chế khả
ngkhaithácpháplamnhưmộtnguồn
chấtliệutrongtruyềnthôngthịgiác,thiết
kếđồhọahayphụcdựngdisảnbằngcông
nghệ số. Từ thực tế đó, nhóm đã khảo
cứu,phântíchvàtríchxuấtbảngmàuđặc
trưngtừcácmẫuvậtpháplamtậptrung
tạikhuvựcĐạiNộivàBảotàngCổvật
Cungđình-Huế.Thôngquaviệcsốhóa
bảngmàu,nghiêncứukhôngchỉgópphần
bảotồnyếutốthịgiácquantrọngcủadi
sảnmàcònmởđườngchoviệcứngdụng
trong truyền thông thị giác, thiết kế số,
đồngthờikhơinguồncảmhứngsángtạo,
lantỏagiátrịvănhóaHuếđếncộngđồng
trongnướcvàquốctế.
II.Cơsởlýthuyết
2.1. Lý thuyết di sản số (Digital
HeritageTheory)
TheoUNESCO(2003),“disảnsố”
những tài nguyên có giá trị văn hóa,
khoa học, giáo dục, được hình thành từ
côngnghệsốhoặcđượcchuyểnđổisang
dạngsố.Việcbảotồnbằngcôngnghệsố
không thay thế hiện vật gốc nhưng cho
phéplưutrữ,nhânbảnvàphổbiếnrộng
rãi thông tin văn hóa (UNESCO, 2003;
UNESCO, 2015). Trong bối cảnh đó,
việc số hóa màu sắc của pháp lam Huế
cần được đặt trong tiến trình bảo tồn di
sảnvănavậtthể,gắnvớikhungpháp
lýhiệnhành.TheoLuậtDisản vănhóa
Việt Nam (2001,sửa đổi2009) vàNghị
định98/2010/NĐ-CP,disảnvănavật
thểbaogồmditíchlịchsử-vănhóa,danh
lamthắngcảnh,divật,cổvậtvàbảovật
quốc gia; trongđó, pháplam Huếthuộc
quần thểdi tích Cốđô Huếcó thểđược
xem như một loại hình cổ vật cần được
quảnlý,bảovệvàkhaitháctheoquyđịnh
(Quốchội,2001;Chínhphủ,2010).
2.2. Lý thuyết về màu sắc (Color
Theory)
Giátrịthậtcủamàusắckhôngnằm
ởtínhthẩmmỹmànằmởtrítuệmànó
chuyểntải(Nelson,1994,tr.215).Trong
bảotồnpháplamHuế,lýthuyếtmàusắc
đóngvaitròvừagiảimãvàhệthốnghóa
cácgammàuvừacungcấpcácmôhình
usốhóaphùhợpchoứngdụngđanền
tảngnhưCMYKtronginấn,RGBtrong
thiếtkếđồhọavàHEXtrongmôitrường
web(Calkins&Walker,2024).Đồngthời,
lýthuyếtmàu sắccũng mở rabình diện
navàtâmlý,tạonềntảngchoviệc
phát huy giá trị di sản trong quảng bá,
giáodụcvàsángtạovănađươngđại
(Peterson&Cullen,2009).
2.3. Lý thuyết liên ngành
(InterdisciplinaryApproach)
Nghiêncứuápdụngchtiếpcận
liênngành,kếthợpkiếnthứctừmỹthuật
truyềnthống,lịchsửnhóa,ngnghệ
447
thôngtin,thiếtkếsángtạothẩmmỹ
đạichúngvàoviệcsốhóamàusắcpháp
lamHuế.Nhờđó,cácsảnphẩmđưctạo
ra vừa đảm bảo được giá trị học thuật,
vừacótínhứngdụngthựctiễncao,từđó
mở ra khả năng thương mại hóa di sản
(Moran,2010).
III.Phươngpháp,vậtliệunghiên
cứu
3.1.Phươngpháptổnghợp-phân
tíchtưliệu
Quátrìnhtổnghợpcáctàiliệuliên
quankếthợpphântíchnhằmhệthốngnên
nhữngthôngtinvềlịchsử,địađiểmcòn
lưugiữpháplamHuếbêncạnhđặcđiểm,
chất liệu tạohình, nguyêntắcphối vàý
nghĩamàusắccủaloạicổvậtnày.
3.2.Khảosátđiềndãvàsosánh-
đốichiếu
Song song với phương pháp tổng
hợp-phântích,nhómnghiêncứuđãkhảo
tthựcđịatạiĐạiNộivàBảotàngCổvật
CungđìnhHuếxácđịnhđược328cổvật
PháplamtạiĐạiNộivà27cổvậtPháp
lamtạiBảotàngCổvậtCungđìnhHuế.
ccổvậtsauđóđượcghihìnhlại,chú
thíchvàxửlýquaphươngphápsosánh
-đốichiếunhằmđảmbảotínhchínhxác
củadữliệuhìnhảnh.
3.3.Phươngphápthựcnghiệm
Trên cơ sở nguồn tư liệu đã được
chuẩn hóa,nhómnghiêncứutiếptụcáp
dụngphươngphápthựcnghiệmbằngcách
sử dụng cácphần mềm chuyên dụng để
tríchxuấtmãmàutrựctiếptừhìnhảnhcổ
vật.Cácmãmàuthuđượcsauđóđượchệ
thốnghóathànhbảngmàusốhóatheoba
hệmàuphổbiếnRGB,CMYK,HEXtạo
nềntảngchoviệcứngdụngvàothiếtkếvà
pháttriểncácsảnphẩmsốmangtínhkế
thừagiátrịdisản.
IV.Kếtquảvàthảoluận:
4.1.Tổngquanvàhiệntrạngpháp
lamHuế
Têngọi“pháplang”-Falang( /
)hayFalan( / )làtừdùngđể
chỉkỹthuậttrangtríđặctrưngtrángthủy
tinhmỏngtrênbềmặtvậtthể(Shih,2020).
Tuynhiên,khidunhậpvàoViệtNam,loại
hìnhcổvậtnàyđãsựthayđổitrongtên
gọi,theophântíchcủaSơn(2021),danh
xưng pháp lam ( ) sự sáng tạo linh
hoạtcủanhàNguyễn,khithêmbộngọc
ởtrướcchữlam( :màuxanh)đểtạo
thành chữlam ( : ngọc lam), điều này
mdanhxưngpháplamvừaphảnánhgiá
tr“tônquýnhưngọc”củatêngọipháp
lang, vừa giữ được mối liên hệ với chữ
lam trongtêngọipháplam .Theo
ghichéptrongĐạiNamthựclụcdoQuốc
Sử Quán triều Nguyễn biên soạn, pháp
lamHuếchínhthứcra đờivàotháng11
m Minh Mạng thứ 8 (1827), khi triều
đìnhchoxâydựngTượngcụcPháplam
nhằmchếtáccácsảnphẩmpháplamphục
vụnhucầucủahoàngcung.Nhưvậy,từ
kĩthuậtchếtácđượchọchỏiTrungQuốc,
pháplamHuếđãđượcdunhậpvàchếtác
độclậpởngaytạiViệtNamtheoyêucầu
củahoàngthất.
Nếu ởTrung Quốc,Nhật Bản hay
cácnướcphươngTây,pháplamđượcứng
dụngnhưmộtchấtliệuđểchếtáccácđồ
dùngsinhhoạt,vậtphẩmthờtựhaycác
mónlưuniệmtinhxảo,thìtạiViệtNam,
cácnghệnhânpháplamthờiNguyễnđã
biếttậndụngpháplamnhưmộtloạivật
liệukiếntrúc,phụcvụtrựctiếptrongquá
trìnhxâydựngvàtrangtrícungđiện,lăng
tẩm(Sơn,2021).Nếuxétriêngvềmặtgiá
trnghệthuật,pháplamHuếthểhiệnsự
phongphútrongđềtàitrangtrítừhọatiết
phổbiếnbaogồmlinhvậtnhưtứlinh,bát
448
bửuđếncácđiểntíchcổtruyềnhaymô-
típ thiên nhiên như tùng, trúc, cúc, mai
haycácloàichimthú,hoalá(Hoa,2021).
Đáng chú ý, nghệthuật phối màu trong
pháplamHuếđạtđếntrìnhđộthẩmmỹ
cao vớinhng cặpmàu tươngphản vừa
nổibật vừa hài hòa. Những tổ hợpmàu
sắcđóquenthuộcvớiđờisốngvàmỹhọc
truyềnthốngxứHuế,tạonênmộttổhợp
ơithắmrựcrỡkhôngấutrĩmàtráilại
còntruyềncảmhứngmạnhđểgiữngười
xemngắmnhìnmãi(Trí,1982).
Quađó,cóthểnhậnthấyrằngsựra
đờivàpháttriểncủapháplamHuếkhông
chỉphảnảnhđượckhátvọngtiếpthutinh
hoa kỹ thuật, mà còn thể hiện bản lĩnh
ngtạoriêngcủanhữngnghệnhânViệt
trongviệcbảnđịahóavànângtầmnghệ
thuậtthủcông.Chỉvỏnvẹn60nămtồntại
(1827-1888) với đầy biến thiên của thời
gian,cáccổvậtpháplamtuyítnhiềucó
hưhạivìlýdothờitiết,chiếntranh,song
vẫncònđượclưugiữchođếnngàynay,
đâychínhlàchứngtíchquýgiá,manggiá
trlịch sử, sựphát triển rựcrỡ rồithoái
tràocủanghềpháplamgắnvớithăngtrầm
của kinhđô Huế và triều Nguyễn, phần
ophảnánhbiếnđộnglịchsử-chínhtrị
đấtớc.
Tuy pháp lam hiện nay được tìm
thấytrongnhiềuccôngtrìnhnhưng
vua Thiệu Trị, lăng vua Đồng Khánh,
chùaThiênMụ,...nhưngnhómcổvậtmà
nghiêncứunàytậptrungchủyếulànhóm
cổvậttrangtríkiếntrúctạiĐạiNộiHuế
vànhómcổvậttết,đồdùngsinhhoạt
lưu giữ tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình
Huế vì số ng và độ nguyên vẹn của
cổvậtmàhaivịtrínàylưugi.Trảiqua
hơn200nămtồntạitrongđiềukiệnkhí
hậu,thờitiếtkhắcnghiệtvàchiếntranh
tànpnặngnề,dùpháplamcósứcbền
trộincchấtliệukhác,phầnlớnđều
đã bị xuống cấp, rỉ đen và đứt gãy c
liênkết.Nhiềumảngpháplamtrangtrí
trêncácnghintạiĐạiNộiHuếđãbị
bongtrócnghiêmtrọng,mộthiệntrạng
hưhạikhácdễbắtgặpcủapháplamlà
cáclớpmenphủbênngoàichọatiết
trang trí đã bong tróc khánhiều nhưng
màu sắc của lớp men còn lại vẫn tươi
nguyênnhờvậycóthểhìnhdungvềmột
thờivàngsonmộtthuở.
vậybêncạnhviệctrảlạinguyên
trạngccôngtrìnhkiếntrúccổnhưmột
ucầucấpthiếtcủaQuầnthểDitíchHuế
thìđặtrabàitoánbảotồntrongtinhthần
kếthừa,mởrakhảnăngpháttriển,thích
ứngchotươnglaicũngquantrọngkhông
m. Không dừng lại ở không gian di
tích,màcònlantỏavàođờisốngsángtạo
đươngđại,từsảnphẩmlưuniệm,đồdùng
mỹ nghệ đến thiết kế trang trí hiệnđại.
Chỉlúcđó,pháplamHuếmớidầnđược
hồisinh đúng giá trịnguyên gốc,khẳng
định sức sống mới trong dòngchảy văn
hóangàynay.
4.2.MàusắcpháplamHuế
Từkếtquảkhảosátđiềndãvàphân
tích tổng hợp n 300 mẫu vật tại Đại
NộivàBảotàngCổvậtCungđìnhHuế,
kếtquảđãchỉrarằnghệthốngmàusắc
củapháplamHuếkhônghềngẫunhiênlà
sựkếttinhcủatriếtlýphươngĐôngvới
nguyênlýngũsắcơngứngvớithuyết
NgũhànhlàKim,Mộc,Thủy,Hỏa,Thổ.
TheocốhọasĩPhạmĐăngTrí(1982),một
trongnhữngngườiđầutiênđặtnềnmóng
nghiên cứu pháp lam Huế góc độ mỹ
thuậthọcthuật,pháplamHuếkhôngchỉ
nghệthuậttrangtrímàcònlàhệgiátrị
na-triếthọcđượctruyềntảithông
quahệthốnghìnhảnhvàusắcmang
tínhbiểuợng.Từnguyênlý đó,nhóm
449
nghiêncứuđãlấyNgũsắclàmcơsởtạo
n bảng màu đặc trưng cho pháp lam
Huế với năm tông màu: vàng, đỏ,xanh
lục,xanhlamvàxanhdươngđậm/đen.
usắcđầutiênvàdễbắtgặpnhất
củapháplamlàmàuvàngbởiđâylàsắc
màuđạidiệnchobậcđếvươngvàcótính
rựcrỡhơncả.ChỉvừaquacổngNgọMôn,
màuvàngấyđãnổibậttrênhaicổngđầu
cầuTrungĐạo,từnhữngcụmmây,màu
nền cho đến vòng hào quangbao quanh
mặttrời,tạonênsựơngphảnmạnhmẽ
vớimàuxanhlamởxungquanh.Không
chỉ xuất hiệnở nhữnghọa tiết lớn,màu
ng cònhiện diệntinhtếtrong cácchi
tiếtnhỏnhưnhụyhoamẫuđơnbungnở
haysựchuyểnsắctừhuyếtdụphớthồng
sangvàngxanhlụcởđoạncuốiquảđào.
Từ màu vàng ấy nếu thêm một lượng
sắcđỏnhấtđịnhsẽtạoramàuvàngđậm
(hoàngthổ)hoặcvàngcam(hỏahoàng).
Nhìntổngthể,sắcvàngthườngóngả,bắt
mắtvớinhữngmảngmàulớn,tươngphản
hiệuquảvớinhómmàuđỏtía,xanhlam
ngọcbích.
Tráingượcvớisắcvàngrựcrỡ,màu
đỏ trong pháp lamHuế lại mang sắcđộ
trầmấm,nghiêngvềtôngđỏnâugầngũi
tựamàuchusatronghộihọatruyềnthống
phươngĐông.Sắcđỏnàyđượcsửdụng
mộtcáchcóchủý,mangnéttrangtrọng
cổkính.Trongmộtsốtrườnghợp,khi
khéoléophathêmsắctímsẽtạoragamđỏ
tíaquýphái,hoặcphatrắngđểsắcnhạt
dầnphớthồng,mangđếnsựđadạngtrong
biểu hiện màu sắc nhưng vẫn giữ được
tinh thần cổ điển xuyên suốt. Khác với
màuvàngthườngdùnglàmnền,màuđỏ
chủyếuđóngvaitròđiểmnhấn,xuấthiện
trongcáchọatiếthoặcđườngviềntrang
trí.Nhờvậy,nóthườngđượckếthợpvới
nhữngmàusắccóđộsángcaonhưvàng
hoặcxanhlụclámạ,sựkếthợpnàytương
phảnvềsắcđộnhưngvẫngiữđượcsựhài
hòatổngthể.
Sắc trầm của đỏ thường được làm
dịubằngmàulụcthanhmát.Trongpháp
lam,màulụcsởhữusắcđộđậmmàthanh
thoáttựangọcbích,tạocảmgiácmátmẻ,
nhẹ nhàng nhưng không kém phần sang
trọng.Sắclụcđượcthểhiệnkhálinhhoạt
vớihaixuớngchính:mộtlàngảvàng
tạonênxanhlámạrựcrỡ,hailàphalam
choraxanhngọcbíchdịumát.Sựchuyển
sắctinhtếnàykhôngchỉlàkếtquảcủakỹ
thuậtphachếđiêuluyện,màcònphảnánh
quanniệmthẩmmỹgầngũivớitựnhiên
củacácnghệnhânHuếxưa.Trongtrang
trí,màulụcdiễntảcáchọatiếthoalá,cỏ
cây hay chim muông, những biểu ợng
của sự sống và sinh sôi.Kỹ thuật loang
uđượcvậndụngkhéoléochuyểnsắc
mượtmàtừđậmđếnnhạt,thậmchíngả
sangvàng,tạo nênchiềusâusống động
chohọatiết.Sắcxanhtrongtrẻoấykhông
chỉgiúplàmnổibậtcácchitiếttrangtrí
khác,màcòngópphầntạonênkhôngkhí
thanh bình, trang nhã, hài hòa với tinh
thầncungđìnhHuế.
Trongkhimàulụcmanglạivẻmát
mẻgầngũivớithiênnhiên,thìmàuxanh
lamtrongpháplamHuếlạikhẳngđịnhvị
thếlàmộttrongnhữnggammàuđặctrưng
đượcsdụngphổ biến bậcnhất,đặc
biệtlàớitriềuMinhMạng.Quakhảo
t,sắcxanhlamxuấthiệnrộngrãitrên
nhiềuloạihìnhhiệnvật,từđồgiadụng,
đồthờtựchođếncácmảngtrangtríkiến
trúcngoạithất.Trongmộtsốtrườnghợp,
uxanhlamcònđượcdùngđểviếtchữ
trênnềnvàng,tạonênđộtươngphảncao
thuhútthịgiác.Sắcxanhlamthường
tươisángvàtrongtrẻovớicáchọatiếtnhư
cụmvânmây,hoalátrongđồánbátbửu