Võ thuật Nhất Nam, nét đẹp
văn hóa võ Việt
Võ thuật cổ truyền Việt Nam bao gồm rất nhiều môn phái, có những môn
phái xuất phát từ những phái võ gốc từ Trung Hoa, có những môn phái hình
thành từ sự tích hợp, dung hoà của cả võ thuật Việt Nam bản địa với võ thuật
Trung Hoa, tuy nhiên vẫn có không ít những môn võ thuật còn giữ nguyên
bản sắc thuần Việt, hầu như ít chịu ảnh hưởng hoặc không hề chịu ảnh
hưởng, lai tạp từ các yếu tố bên ngoài, mà Võ thuật Nhất Nam là một trong
những môn võ thuật như thế.
Hổ quyền
Võ thuật Nhất Nam mang đậm tính chất văn hoá dân gian, làng xã, nó tồn tại và ẩn
mình trong các làng quê, dòng họ, ở đó người ta học võ không phải để tham gia thi
cử và tiến thân mà học võ để rèn luyện cơ thể, để tham dự lễ hội văn hoá dân gian,
để giữ đạo lý và truyền thống, để làm việc nghĩa và chống cường bạo, để bảo vệ
quê hương và cao hơn nữa là để gia nhập vào nghĩa quân giải phóng đất nước khi
cần thiết. Là môn võ thuật có nguồn gốc và lịch sử lâu đời, võ thuật Nhất Nam
xuất phát trước hết từ đặc điểm của người Việt là tầm vóc nhỏ bé và cách sống
nặng về tình mà trong thời gian dài của lịch sử lại phải thường xuyên đối đầu với
người phương Bắc thể lực to khoẻ và quyết chí cao do đó khó có thể đương lực
ngang bằng theo lối đối đòn và trả miếng bằng sức mạnh cơ bắp. Muốn thắng phải
tìm ra thế mạnh riêng. Xuất phát từ thể chất không cứng, mạnh, võ sinh ta không
thể tập theo lối cương cường mà tập trung vào luyện công và môn công để khắc
chế võ Tầu, cụ thể là tập nhiều về tránh né sao cho thật thuần thục để các đòn đánh
của đối phương đều không thể đến được đích rồi chọn cơ hội tấn công vào đúng
điểm hở, điểm yếu của đối phương mà dứt điểm.
Tâm pháp của võ thuật Nhất Nam là: “học đạt cái tinh để chế cái nhiều, cái tĩnh
để chế cái động, cái đột để phá cái ì, cái cong để chống cái cứng, cái thẳng để
chống cái vòng…” tất cả đều phải đạt độ quyền biến, tới mức thần quyền”.
Phương châm của võ thuật Nhất Nam là né tránh, đánh nhanh, điểm đặt đòn chính
xác, đúng chỗ hiểm, có hiệu quả cao. Do đó phải luyện tập thân pháp cực kỳ mau
lẹ để luôn tránh được đòn của đối phương, còn về tấn pháp tập trung vào các thế
tấn thật cơ động, biến ảo cao. Để đánh điểm huyệt đối phương và chữa chạy cho
mình hữu hiệu nhất võ thuật Nhất Nam nghiên cứu kỹ hệ thống các huyệt đạo trên
cơ thể con người và những bài thuốc lấy từ cây cỏ và những con thú sẵn có ở địa
phương.
Hổ quyền
Các võ sinh Nhất Nam được tập tinh thông quyền cước và nhiều loại vũ khí.
Quyền của Nhất Nam có 32 bài cơ bản, lại thêm 42 bài bổ trợ. Xuất phát của
quyền theo quan niệm: “Biến tạo của trời đất có tất cả, từ cao đến thấp, chim
muông, hoa lá, vạn vật, côn trùng… theo chúng kiến tạo, thêm cái hay để bảo tồn
một giống hay nhiều giống. Trên đến chí cương, dưới đến chí âm, khắc nhu, khắc
cương, đấy là đạo của quyền”. Điều đó có nghĩa là: Nhất Nam với mọi vật phỏng
theo muôn vật, nghiền ngẫm để rút ra cái hay, cái đẹp, cái cứng, cái dẻo, cái biến
hóa của muôn vật mà chế thành quyền. Bài quyền là một chuỗi động tác, có thế
công, thế thủ nhưng không chỉ là thế, là dũng mà phải là cái biến, cái khoáng đạt,
tùy lúc.
Võ Nhất Nam bên cạnh những bài quyền chiến đấu, còn có những bài quyền
dưỡng sinh chữa bệnh và những bài quyền nhập định nhằm tu dưỡng nhân cánh
con người. Trong quyền, Nhất Nam tập đá nhiều, nhưng những đòn yểm trợ bằng
tay vẫn được chủ yếu sử dụng và đạt hiệu quả cao, trong đó nổi bật lên 2 thế: tay
xà và tay trảo. Tay xà là một thế mô phỏng động tác quăng, quật, luồn, cuộn của
các loài trăn vốn rất phổ biến ở vùng Thanh-Nghệ, nó có độ nẩy, độ xiết, độ mở và
độ uốn lượn rất linh hoạt. Tay trảo là thế đánh của bàn tay co các ngón có hình
dạng như vuốt hổ, báo, vuốt chim ưng, bàn tay có thể đánh, đập, vồ, vả, cấu, xé,
túm bắt như móng vuốt mãnh thú, hoặc phóng các ngón chĩa thẳng thành mũi xỉa
vào các huyệt của đối phương, thể hiện lối võ lấy yếu thắng mạnh, lấy nhẹ đánh
nặng. Đặc biệt các bài Ma quyền, Ảo quyền, Hoa quyền đã kết tinh những kỳ bí
của võ Nhất Nam.
Về võ binh khí, võ Nhất Nam coi binh khí là phương tiện “nối” cho tay thêm dài,
thêm sắc, thêm cứng, thêm dẻo và linh hoạt, nên đã từ thế thức trong các bài quyền
mà sáng tạo ra những bài võ binh khí như Ma kiếm, Hoa kiếm, Vũ Chân kiếm…
Nhất Nam ưa sử dụng loại gậy tre đặc hoặc gỗ cứng, nặng các cỡ khác nhau, các
bài Lôi côn, Thiết côn, Vân Vũ côn gồm nhiều thế đánh khác nhau, kết hợp nhuần
nhuyễn giữa công và thủ. Hiện nay, về vũ khí có 9 bài côn, 9 bài kiếm, 7 bài rìu, 3
bài chạc ba, 5 bài thương, 1 bài song nguyệt, 2 bài đoản thiên mộc, 3 bài câu liêm
cán ngắn (đánh kèm với lá mộc), 1 bài đánh bằng dây lưng, đặc biệt có cả bài đánh
bằng dải lụa được gọi là Nhung thuật.
Binh khí của võ Nhất Nam cũng rất đặc sắc. Côn có tới 4 cỡ với độ dài bằng cánh
tay, cao ngang mày, cao 1 đầu 1 gang tay và cao một đầu một với tay. Mộc bằng
gỗ ken mây, bọc nhiều lớp da sống. Hai bên thân mộc còn lắp thêm 2 cái cánh phụ
để khi đánh có thể xòe ra thành một lớn hoặc có thể gấp lại để che hai phía của
thân mộc. Cây chạc ba như cây chạc ba đâm cá, có thể vừa đâm vừa ngoặc. Câu
câu liêm là biến tướng của cây rựa đi rừng. Kiếm có sống và lưỡi, cong từ đoạn
2/3 ra mũi. Song nguyệt như cái liềm lưỡi sắt, hai đầu nhọn hoắt, một cặp nguyệt
như bốn con dao vừa đâm vừa chém. Bài nhung thuật đánh bằng dải lụa dài 1- 3
mét, đầu buộc vật nặng, cứng dùng để điểm, trói đối phương và quấn, giật vũ khí
đối phương, có thể dấu kín nên dễ đánh bất ngờ.
Quyền tay đao
Võ thuật Nhất Nam xưa có 12 đẳng ứng với 12 vạch, nhưng nay thất truyền chỉ
còn 9 đẳng ở môn công thuộc đủ các bài quyền thuật, binh khí, ám khí, xoa bóp,
châm cứu, dưỡng sinh. Trang phục của võ sinh Nhất Nam theo lối võ cổ truyền: