BỆNH TÂM THẦN PHÂN LIỆT
PGS.Ts. Phạm văn Mạnh Ths Lê Sao Mai
I. MỤC TIÊU HỌC TẬP
1-Trình bày được khái niệm, dịch tễ học bệnh tâm thần phân liệt.
2-Mô tả được các biểu hiện lâm sàng của bệnh tâm thần phân liệt.
3-Liệt kê được tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt
4-Trình bày được nguyên tắc điều trị bệnh tâm thần phân liệt và phòng bệnh
5-Trình bày được nguyên tắc sử dụng thuốc an thần kinh thiết yếu và chăm sóc
sức khỏe tâm thần tại cộng đồng.
II. NỘI DUNG
1. Đại cương
Tâm thần phân liệt là một bệnh tâm thần nặng có tính chất tiến triển từ từ, căn
nguyên hiện nay chưa rõ ràng, làm biến đổi nhân cách người bệnh theo kiểu từ từ,
làm cho họ dần dần tách ra khỏi cuộc sống bên ngoài, thu dần vào thế giới bên
trong (thế giới tự kỷ), làm cho tình cảm của họ khô lạnh dần, khả năng làm việc
ngày một sút kém và có những hành vi dị kì khó hiểu.
Bệnh chiếm tỷ lệ 0,3-1% dân số thế giới, ở Việt Nam khoảng 0,7%. Bệnh
thường gặp ở lứa tuổi trẻ (18-40 tuổi) tỷ lệ mắc ở nam cũng tương tự như ở nữ
giới.
2. Các triệu chứng lâm sàng trong bệnh tâm thần phân liệt
2.1.Triệu chứng âm tính
Triệu chứng âm tính của bệnh nhân tâm thần phân liệt thể hiện sự tiêu hao, mất
mát các hoạt động tâm thần sẵn có, sự mất tính chất toàn vẹn, thống nhất trong các
mặt của hoạt động tâm thần. Triệu chứng âm tính gồm 2 loại chủ yếu:
+ Thiếu hoà hợp trong hoạt động tâm thần và tự kỷ.
+ Giảm sút thế năng tâm thần.
2.1.1.Tính thiếu hoà hợp
Tính thiếu hoà hợp biểu hiện tính hai chiều,trái ngược, tính dị kỳ khó hiểu, tính
khó thâm nhập,tính phủ định và tính tự động và được thể hiện rõ nét nhất trong 3
mặt hoạt động tâm thần chính là: tư duy, cảm xúc và hành vi tác phong.
Tính tự kỷ cũng mang những tính chất trên nhưng ở mức độ cao hơn, nổi bật là
tính dị kỳ, khó hiểu, khó thâm nhập.Thế giới tự kỷ là thế giới bên trong riêng biệt
hết sức kỳ lạ. Người bệnh đi vào thế giới nội tâm, thế giới của riêng mình với các
qui luật tự nhiên và xã hội đều bị đảo lộn.Người bệnh suy nghĩ và làm những điều
kỳ dị không ai có thể hiểu được.
2.1.2.Các triệu chứng giảm sút thế năng tâm thần
Giảm sút thế năng tâm thần là giảm tính năng động, tính nhiệt tình trong mọi
hoạt động tâm thần. Người bệnh biểu hiện cảm xúc ngày càng cùn mòn, khô lạnh,
tư duy ngày càng nghèo nàn, ý chí ngày càng suy đồi, hoạt động ngày càng yếu
đuối,dần dần không muốn làm bất cứ một việc gì.
2.2.Các triệu chứng dương tính
Các triệu chứng dương tính là các triệu chứng xuất hiện trong quá trình bị bệnh.
Triệu chứng dương tính rất phong phú, đa dạng và luôn luôn biến đổi, xuất hiện
nhất thời rồi lại mất đi hay được thay thế bằng các triệu chứng dương tính khác.
Ví dụ: các cơn hưng cảm,trầm cảm, các biểu hiện hoang tưởng, ảo giác, tâm
thần tự động, ám ảnh, nhân cách giải thể...
2.3.Các triệu chứng âm tính và dương tính kết hợp trong tâm thần phân liệt
Các triệu chứng âm tính và dương tính trong tâm thân phân liệt đều biểu hiện
trong các mặt của hoạt động tâm thần. Mối liên quan giữa các triệu chứng âm tính
và dương tính phụ thuộc vào các thể tiến triển. Các thể tiến triển càng nặng thì các
triệu chứng âm tính càng chiếm ưu thế.
2.3.1. Rối loạn tư duy
Rối loạn tư duy biểu hiện cả trong hình thức và nội dung. Ngôn ngữ của người
bệnh thường sơ lược, tối nghĩa,ẩn dụ, khó hiểu, thường hay gặp hiện tượng thêm từ
khi nói, lời nói bị ngắt quãng...
Dòng tư duy nhanh hoặc chậm, nói một mình hoặc không nói hoặc có cơn xung
động lời nói. Rối loạn thể hiện trong quá trình liên tưởng thường nói đầu gà đuôi
vịt, hỗn độn, lặp đi lặp lại.
Hai nét đặc trưng nhất của rối loạn tư duy trong trong tâm thần phân liệt là hội
chứng tâm thần tự động và hoang tưởng bị chi phối. Những cảm giác, những ý
nghĩ của người bệnh dường như bị người khác biết hay lấy mất.
2.3.2. Rối loạn tri giác
Rối loạn tri giác đặc trưng nhất là các ảo giác thính giác (ảo thanh) có nội dung
bình phẩm về những hành vi của người bệnh hoặc thảo luận với nhau và phê phán
bệnh nhân, ảo thanh cũng có thể mang nội dung đe doạ, cưỡng bức hay ra lệnh cho
người bệnh.
Các loại ảo giác khác như ảo giác thị giác (ảo thị), ảo giác khứu giác (ảo khứu),
ảo giác vị giác (ảo vị)...cũng có thể xuất hiện nhưng ít gặp hơn so với ảo thanh.
Một số bệnh nhân có các rối loạn cảm giác trong cơ thể nhất là trong các cơ
quan nội tạng hoặc giải thể nhân cách.
2.3.3.Rối loạn cảm xúc
Trong tâm thần phân liệt những thay đổi cảm xúc thường xuất hiện sớm. Các
rối loạn cảm xúc đặc trưng là cảm xúc ngày càng khô lạnh, cùn mòn. Người bệnh
mất dần tình cảm với những người xung quanh, bàng quan lạnh nhạt với những sở
thích, thú vui cũ.
Cảm xúc trái ngược với nội dung lời nói và hoàn cảnh xung quanh hoặc cảm
xúc hai chiều khi biểu lộ vừa yêu lại vừa ghét với cùng một đối tượng.
2.3.4. Rối loạn tâm lý -vận động
Rối loạn đặc trưng là trạng thái căng trương lực biểu hiện bằng 2 trạng thái kích
động và bất động xen kẽ nhau.
Trong trạng thái kích động, lời nói và động tác mang tính chất định hình. Có
trường hợp xung động tấn công người khác nhưng thời gian diễn ra rất ngắn sau đó
lại quay về trạng thái phủ định căng trượng lực.
Trong trạng thái bất động, người bệnh sững sờ và có những triệu chứng giữ
nguyên dáng, uốn sáp, tạo hình.
2.3.5. Rối loạn ý chí
Người bệnh dần dần mất sáng kiến, mất động cơ, hoạt động không không hiệu
quả, mất dần các thói quen hoạt động nghề nghiệp cũ đến nỗi không muốn làm bất
cứ việc gì nữa
3.Tiến triển của bệnh Tâm thần phân liệt
3.1.Giai đoạn báo trước
Thời kỳ đầu người bệnh thường có những biểu hiện mơ hồ như suy nhược thần
kinh. Giai đoạn tiếp theo người bệnh thấy cảm giác bị động tăng dần đuối sức
trước cuộc sống, không theo kịp những biến đổi hàng ngày với xung quanh.
3.2.Giai đoạn toàn phát
Các triệu chứng khởi đầu tăng lên đồng thời xuất hiện các triệu chứng loạn thần
rầm rộ, phong phú, bao gồm các triệu chứng dương tính như ảo giác, hoang tưởng
và các triệu chứng âm tính như thiếu hoà hợp.Tuỳ theo các hội chứng và triệu
chứng chiếm ưu thế trong bệnh cảnh lâm sàng người ta chia tâm thần phân liệt
thành các thể bệnh khác nhau.
3.2.1. Thể hoang tưởng (thể Paranoid)
Thể hoang tưởng là thể thường gặp nhất của bệnh tâm thần phân liệt trên lâm
sàng. Các triệu chứng nổi bật là các hoang tưởng và ảo giác.
Các hoang tưởng đặc trưng là hoang tưởng bị chi phối, kiểm tra, và hoang
tưởng bị truy hại.
Các ảo giác thường gặp nhất là ảo giác thính giác với nội dung phổ biến là
bình phẩm về suy nghĩ và hành vi của người bệnh hoặc nói chuyện với nhau về
bệnh nhân hoặc đe dọa, ra lệnh cho bệnh nhân. Các loại ảo giác khác như ảo giác
thị giác, ảo giác khứu giác,ảo giác vị giác...cũng có thể xuất hiện nhưng ít gặp và
hiếm khi chiếm ưu thế trên bệnh cảnh lâm sàng.
Bệnh nhân có thể có hội chứng tâm thần tự động với biểu hiện:Tư duy vang
thành tiếng, tư duy bị áp đặt, bị đánh cắp hoặc tư duy bị phát thanh. Ngoài ra có thể
gặp các biểu hiện như tri giác sai thực tại và giải thể nhân cách. Cảm xúc thường ít
bị cùn mòn hơn so với các thể khác. Rối loạn cảm xúc thường gặp thường là cảm
xúc không thích hợp ở mức độ nhẹ như cáu gắt, giận dữ, sợ hãi,nghi ngờ. Các triệu
chứng âm tính thường xuất hiện muộn và không nặng nề.
3.2.2. Tâm thần phân liệt thể thanh xuân.
Tâm thần phân liệt thể thanh xuân thường xuất hiện ở lứa tuổi trẻ từ 15-25 tuổi.
Biểu hiện lâm sàng nổi bật là hội chứng kích động thanh xuân. Bệnh nhân có
những hành vi lố lăng, si dại, cảm xúc hỗn độn hời hợt, lúc khóc, lúc cười, có khi
hát nói huyên thuyên, có khi trêu chọc mọi người xung quanh.
Tư duy không liên quan, rời rạc, đặt ra chữ viết mới, giả giọng địa phương, giả
giọng nước ngoài. Các hoang tưởng thoáng qua và rời rạc.
Hành vi,tác phong điệu bộ như nhăn mặt, nheo mắt, tinh nghịch, quấy phá. Có
thể có hội chứng căng trương lực kích động hoặc bất động lẻ tẻ.
3.2.3. Thể căng trương lực
Bệnh thường xuất hiện cấp tính, người bệnh trong giai đoạn đầu biểu hiện thay
đổi tính nết, ít nói, ít hoạt động.Tiếp theo bệnh nhân xuất hiện kích động dữ dội có
tính chất xung động, định hình, bối rối, hoạt động không mục đích, không chịu ảnh
hưởng của các kích thích bên ngoài sau đó chuyển dần sang bất động, sững sờ,
tăng trương lực cơ cứng như gỗ, không nói, không ăn, phủ định chống đối.
Các dáng điệu và tư thế không tự nhiên có thể duy trì trong một thời gian dài
như triệu chứng gối không khí, uốn sáp tạo hình hoặc vâng lời tự động hoặc phủ
định.
3.2.4. Tâm thần phân liệt thể không biệt định.
