Bệnh Cây Chuyên Khoa: Chương 6 (Mới Nhất)

Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây chuyên khoa------------------------------------------------

135



Chương VI

BNH VI KHU:N HI CÂY LƯƠNG THC VÀ CÂY RAU

1. BNH BC LÁ LÚA [Xanthomonas campestris p.v. oryzae Dowson]

Bnh bc lá lúa ñưc phát hin ñu tiên ti Nht Bn vào khong năm 1884 - 1885.

Bnh ph bin  hu kh!p các nưc trng lúa trên th gii, ñ+c bit  Nht Bn, Trung

Quc, Philippines, n ð, Xâylan.  Vit Nam, bnh bc lá lúa ñã ñưc phát hin t' lâu

trên các ging lúa mùa cũ. ð+c bit, t' năm 1965 - 1966 tr li ñây, bnh thưng xuyên

phá hoi mt cách nghiêm tr"ng  các vùng trng lúa trên các ging nhp ni có năng sut

cao cy trong v% chiêm xuân và ñ+c bit  v% mùa.

M,c ñ, tác hi c a bnh ph% thuc vào ging, thi kỳ b bnh c a cây sm hay

mun và m,c ñ b bnh n+ng hay nh) bnh làm cho lá lúa ñ+c bit là lá ñòng sm tàn,

nhanh chng khô cht, b lá sơ xác, t7 l ht lép cao, năng sut gim sút rõ rt.

1.1. Triu chng bnh:

Bnh bc lá lúa phát sinh phá hi sut thi kỳ m ñn khi lúa chín, nhưng có triu

ch,ng ñi&n hình là thi kỳ lúa cy trên rung t' sau khi lúa ñ9 - tr5 - chín - sa.

- Trên m: triu ch,ng bnh không th& hin ñ+c trưng như trên lúa, do ñó d4 nhm

l-n vi các hin tưng khô ñu lá do sinh lý. Vi khu0n hi m gây ra triu ch,ng  mép lá,

mút lá vi nhng vt có ñ dài ng!n khác nhau, có màu xanh vàng, nâu bc ri khô xác.

- Trên lúa: triu ch,ng bnh th& hin rõ rt hơn, tuy nhiên nó có th& bin ñi ít nhi#u

tuỳ theo ging và ñi#u kin ngoi cnh. Vt bnh t' mép lá, mút lá lan dn vào trong

phin lá ho+c kéo dài theo gân chính, nhưng cũng có vt bnh t' ngay gia phin lá lan

rng ra. Vt bnh lan rng theo ñưng gn sóng màu vàng, mô bnh xanh tái, vàng l%c, lá

nâu bc, khô xác.



Phn 2

BNH DO VI KHU:N



Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây chuyên khoa------------------------------------------------

136



Kt qu nghiên c,u c a B môn Bnh cây - Trưng ði h"c Nông nghip I cho thy

có hai loi hình triu ch,ng c a bnh bc lá lúa: bc lá gn vàng và bc lá tái xanh. Loi

hình bc lá gn vàng là ph bin trên hu ht các ging và các mùa v%, còn loi hình bc

lá tái xanh thưng ch1 thy xut hin trên mt s ging lúa, ñ+c bit ñi vi các ging lúa

ng!n ngày, chu phân, phin lá to, th lá ñ,ng, ví d% như ging T1, X1, NN27…

Thông thưng ranh gii gia mô bnh và mô kh*e ñưc phân bit rõ ràng, có gii

hn theo ñưng gn sóng màu vàng ho+c không vàng, có khi ch1 là mt ñưng viên màu

nâu ñ,t quãng hay không ñ,t quãng.

Trong ñi#u kin nhit ñ, 0m ñ cao, trên b# m+t vt d4 xut hin nhng gi"t dch vi

khu0n hình tròn nh*, có màu vàng l%c, khi keo ñ+c r!n c,ng có màu nâu h phách.

Chú ý d4 nhm l-n vi bnh vàng lá, khô ñu lá do sinh lý. Vì th, vic ch0n ñoán

nhanh nên áp d%ng phương pháp gi"t dch.

- C!t nhng ñon vt bnh dài 3 - 5cm, qun bông thm nưc thành t'ng bó nh* ñ+t

vào cc nưc vô trùng ho+c nưc mui sinh lý 0,85% ngp 2/3. Trên cc ñy n!p kín. Sau

2 - 3 gi nu trên các mô lá bnh xut hin các gi"t dch nh* màu hơi vàng trên ñu lát

c!t, ñó là bi&u hin bnh bc lá vi khu0n.

1.2. Nguyên nhân gây bnh:

Vi khu0n gây bnh bc lá lúa trưc ñây có tên là Pseudomonas oryzae, ho+c

Phytomonas oryzae, v# sau Downson ñ+t tên là Xanthomonas oryzae Dowson.

Vi khu0n có dng hình gy hai ñu hơi tròn, có mt lông roi  mt ñu, kích thưc 1

- 2 x 0,5 - 0,9 <m.

Trên môi trưng nhân to, khu0n lc vi khu0n có dng hình tròn, có màu vàng sáp,

rìa nh2n, b# m+t khu0n lc ưt, háo khí, nhum gram âm. Vi khu0n không có kh năng

phân gii nitrat, không dch hoá gelatin, không to NH

, indol, nhưng to H

S, to khí

nhưng không to axit trong môi trưng có ñưng. Nhit ñ thích hp cho vi khu0n sinh

trưng t' 26 - 30

C, nhit ñ ti thi&u 0 - 5

C, ti ña 40

C. Nhit ñ làm vi khu0n cht

Vi khu0n có th& sng trong phm vi pH khá rng t' 5,7 - 8,5, thích hp nht là pH

6,8 - 7,2.

Vi khu0n xâm nhp có tính cht th% ñng, có th& xâm nhp qua thu7 khng, l5 khí 

trên mút lá, mép lá, ñ+c bit qua vt thương sây sát trên lá. Khi tip xúc vi b# m+t có

màng nưc, vi khu0n d4 dàng di ñng xâm nhp vào bên trong qua các l5 khí, qua vt

thương mà sinh sn nhân lên v# m+t s lưng, theo các bó mch d-n lan rng ñi. Trong

ñi#u kin mưa 0m thích hp thun li cho s phát tri&n c a vi khu0n, trên b# m+t vt bnh

tit ra nhng gi"t dch vi khu0n. Thông qua s va chm gia các lá lúa, nh mưa gió

truy#n lan bnh sang các lá khác ñ& tin hành xâm nhi4m l+p li nhi#u ln trong thi kỳ

sinh trưng c a cây lúa. Cho nên, bnh bc lá lúa tuy là mt loi bnh có c ly truy#n lan

h)p song nó còn tuỳ thuc vào mưa bão xy ra vào cui v% chiêm xuân và trong v% mùa,

mà bnh có th& truy#n lan vi phm vi không gian tương ñi rng, gi"t keo vi khu0n hình

Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây chuyên khoa------------------------------------------------

137



thành nhi#u, ñó là mt trong nhng nguyên nhân quan tr"ng làm cho bnh bc lá phát sinh

phát tri&n mnh sau nhng ñt mưa gió xy ra trong v% chiêm xuân và v% mùa.

V# ngun gc bnh bc lá lúa còn có nhi#u ý kin khác nhau. Các tác gi Nht Bn

cho r3ng, ngun bnh tn ti ch yu trên mt s c* di h" hoà tho, nói cách khác mt s

c* di là ký ch ph% c a vi khu0n X. oryzae.

Phương Trung ðt (Trung Quc) cho r3ng ngun bnh ch yu c a bnh bc lá lúa

tn ti trên ht ging.

 Vit Nam, kt qu nghiên c,u c a B môn Bnh cây - Trưng ði h"c Nông

nghip I ñã kt lun: ngun bnh bc lá lúa tn ti  ht ging và tàn dư cây bnh ch yu.

ðng thi, nó còn tn ti  dng viên keo vi khu0n  c* di (c* lng vc, c* môi, c* lá

tre, c* tranh, c* g'ng bò, c* gà nưc, c* xương cá lông c,ng), ñó cũng là ngun bnh có ý

nghĩa quan tr"ng trong vic lan truy#n bnh cho v% sau và năm sau.

1.3. Quy lut phát sinh phát trin ca bnh bc lá lúa

 mi#n B!c nưc ta, bnh có th& phát sinh phát tri&n  tt c các v% trng lúa. V%

chiêm xuân, bnh thưng phát sinh vào tháng 3 - 4, phát tri&n mnh hơn vào tháng 5 - 6

khi mà lúa chiêm xuân tr5 và chín, song  v% chiêm xuân m,c ñ b bnh thưng nh) hơn,

tác hi ít hơn so vi v% mùa tr' mt s ging lúa xuân cy mun, nhi4m bnh ngay t' khi

lúa làm ñòng thì tác hi c a bnh có th& s8 ln.

Bnh bc lá lúa thưng phát sinh và gây tác hi ln trong v% mùa. Bnh có th& phát

sinh sm vào tháng 8, khi lúa ñ9 ñn khi lúa làm ñòng, tr5 - chín sa vi các trà lúa sm.

ði vi các ging lúa m-n cm bnh thưng b bnh rt sm và khá n+ng, gim năng sut

nhi#u. Các trà lúa cy mun tr5 vào tháng 10 thưng b bnh nh) hơn, tác hi c a bnh

cũng ít hơn.

Nhìn chung, bnh phát tri&n mnh vào giai ñon cây lúa d4 nhi4m bnh nht lá lúc

lúa làm ñòng và chín sa.

Bnh phát sinh phát tri&n mnh và truy#n lan nhanh trong ñi#u kin nhit ñ t' 26 -

C, 0m ñ cao t' 90% tr lên. Nu nhit ñ ñm bo cho bnh phát tri&n, thì 0m ñ,

lưng mưa ln có ý nghĩa quyt ñnh ñn m,c ñ b bnh. Nhng ñt mưa tháng 8 không

nhng to vt thương trên lá mà còn làm cho vi khu0n sinh sn nhanh, s lưng keo vi

khu0n hình thành nhi#u, to ñi#u kin cho s xâm nhi4m và truy#n lan nhanh chóng. K

thut trng tr"t là mt trong nhng ñi#u kin quan tr"ng nh hưng ñn s phát sinh phát

tri&n c a bnh. Nhng vùng ñt màu m6, nhi#u cht hu cơ, bnh thưng phát tri&n nhi#u

hơn  chân ñt xu, c3n c5i, phân ñm vô cơ có nh hưng rõ rt ti s phát sinh phát

tri&n c a bnh. Các dng ñm vô cơ d4 làm cho cây lúa nhi4m bnh mnh hơn ñm hu

cơ, phân xanh bón vùi gip cũng làm cho lúa nhi4m bnh mnh hơn phân chung hoai

m%c.

Nu bón quá nhi#u ñm, cây lúa xanh tt, thâm lá m#m yu, hàm lưng ñm t do

trong cây tích lu cao thì cây d4 nhi4m bnh n+ng.  v% xuân, có th& bón ñm vi s

lưng cao hơn v% mùa. Bón phân sâu, bón tp trung, bón n+ng ñu nh) cui, bón thúc sm

làm cho cây lúa ñ9 nhánh tp trung, ñ9 nhanh thì bnh bc lá s8 nh) hơn so vi bón phân

ri rác và bón mun. Nu bón ñm cân ñi vi kali và lân thì bnh nh) hơn nhi#u so vi

Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây chuyên khoa------------------------------------------------

138



vic bón phân riêng r8 không cân ñi, tuy nhiên khi ñã bón vi lưng ñm quá cao (120 -

150 kg N/ha) thì dù có bón thêm kali và lân tác d%ng vi bnh cũng không th& hin rõ rt.

 nhng nơi ñt chua, úng ngp nưc ho+c mc nưc sâu, ñ+c bit  nhng vùng

ñt h0u, nhi#u mùn, hàng lúa b bóng cây che ph b bnh bc lá có th& phát tri&n mnh

hơn.

Nói chung, thi kỳ m ñn lúa ñ9 nhánh là thi kỳ bnh tương ñi ít hơn so vi giai

ñon cui ñ9 nhánh. Giai ñon lúa làm ñòng - tr5 - chín sa là giai ñon rt m-n cm vi

bnh, hin tưng này th& hin khá rõ nét trên các ging lúa ng!n ngày phàm ăn, chu phân,

có năng sut cao cy trong v% chiêm xuân và v% mùa.

Nhìn chung các ging lúa hin ñang trng trong sn xut ñ#u có th& nhi4m bnh bc

lá, nhưng m,c ñ có khác nhau và tác hi cũng khác nhau. Các ging lúa cũ, ña phương

như Di Hương, Tám Thơm… b bnh rt nh), còn vi các ging lúa mi nhp ni có thi

gian sinh trưng dài ho+c ng!n, thp cây, phàm ăn, phin lá to có năng sut cao ñ#u có th&

nhi4m bnh bc lá tương ñi n+ng như ging NN8, CR203, IR156 1-1-2, DT10… Tuy

nhiên, cũng có mt s ging có năng sut cao và có tính kháng ñi vi mt s nhóm nòi vi

khu0n ñã xác ñnh (nòi 1; 2; 3 và 4)  nưc ta như các ging kháng bnh bc lá: ging

NN273, IR579, X20, X21, OM90…

1.4. Bin pháp phòng tr

Xut phát t' các cơ s v# ñ+c ñi&m sinh h"c c a vi khu0n gây bnh, ngưi ta ñã ñ#

ra nhng bin pháp phòng tr' tng hp.

- S. d%ng các ging lúa chng bnh, chu bnh ñ& gieo trng là bin pháp ch ño

trong phòng tr' bnh bc lá.

- X. lý ht ging trưc khi gieo nu lô ht b nhi4m.

- ði#u khi&n s sinh trưng c a cây tránh giai ñon lúa làm ñòng - tr5 trùng vi

nhng ñi#u kin thun li cho bnh phát tri&n. Bón phân ñúng k thut, ñúng giai ñon,

bón ñm n+ng ñu nh) cui, bón thúc sm cân ñi vi kali theo t7 l nht ñnh (1:1).

- Rung lúa cn ñi#u ch1nh m,c nưc thích hp, nên ñ& m,c nưc nông (5 - 10cm),

nht là sau khi lúa ñ9 nhánh, nu thy bnh chm xut hin thì có th& rút nưc, tháo nưc

ñ& khô rung trong 2 - 3 ngày ñ& hn ch s sinh trưng c a cây.

- Có th& dùng mt s thuc hoá h"c ñ& phòng bnh nh3m hn ch s phát sinh phát

tri&n c a bnh bc lá. Có th& r!c vôi 60 - 80 kg/ha lúc lúa mi chm b bnh, ho+c dùng

mt s loi thuc như Kasuran 0,1 - 0,2%; Sankel 1/200…

Ngoài ra, cn phi tin hành bin pháp v sinh ñng rung d"n sch c* di và ký

ch .

2. BNH ðM SC VI KHU:N LÁ LÚA [Xanthomonas oryzicola Fang]

Bnh ph bin rt rng  nưc ta và các nưc châu Á nhit ñi.

2.1. Triu chng bnh

Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây chuyên khoa------------------------------------------------

139



Bnh xut hin  trên lá là nhng s"c nh* ng!n khác nhau, chy d"c gia các gân lá,

lúc ñu vt s"c xanh trong gi"t du, dn dn chuy&n màu nâu, to thành các s"c nâu h)p,

xung quanh s"c nâu có th& có qung vàng nh* trên các ging rt m-n cm bnh. Trong

ñi#u kin 0m ưt v# bui sáng trên b# m+t s"c nâu tit ra nhng gi"t dch nh*, tròn, màu

vàng ñ%c, v# sau khô r!n thành viên keo vi khu0n trong như ht tr,ng cá, d4 dàng rơi kh*i

m+t lá xung nưc rung ho+c d4 dàng nh mưa ñưa ñi xa truy#n lan bnh. Cui cùng lá

bnh khô táp tương t như bnh bc lá vi khu0n.

2.2. Nguyên nhân gây bnh

Vi khu0n gây bnh X. oryzicola Fang. Là loi hình gy ng!n có kích thưc 0,4 - 0,6

x 1 - 2,5 <m. Chuy&n ñng có lông roi  1 ñu.

Gram âm, khu0n lc tròn nh* 1mm màu vàng nht, nh2n bóng. Có kh năng thu7

phân tinh bt. Không kh. nitrat. ð+c ñi&m khác bit vi X. oryzae là X. oryzicola có th&

sinh trưng trên môi trưng có alanin và không sinh trưng ñưc khi có 0,001% CuNO

còn X. oryzae thì ngưc li.

2.3. ðc ñim phát sinh, phát trin bnh

Bnh phát sinh  các vùng ñng b3ng, trung du, song ph bin  các vùng ñng

b3ng, ven bi&n. Bnh phát tri&n mnh trong ñi#u kin nóng 0m, nhit ñ cao, thích hp

nht 30

C, 0m ñ cao 80%. Vi khu0n xâm nhi4m vào cây qua l5 khí khng và qua vt

thương cơ gii, phát tri&n  trong nhu mô lá. Bnh truy#n lan trên ñng rung ch yu

nh nưc tưi, mưa, gió và tip xúc c" sát gia các lá, các cây trong rung.

Ngun bnh vi khu0n bo tn, truy#n qua ht ging, tàn dư lá bnh và nưc. Vi

khu0n cũng có th& gây bnh, lưu tn trên cây di như lúa di Oryza perennis.

2.4. Bin pháp phòng tr

Xut phát t' các cơ s v# ñ+c ñi&m sinh h"c c a vi khu0n gây bnh, ngưi ta ñã ñ#

ra nhng bin pháp phòng tr' tng hp.

- S. d%ng các ging lúa chng bnh, chu bnh ñ& gieo trng là bin pháp ch ño

trong phòng tr' bnh ñm s"c vi khu0n.