Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
120
(Menbracidae),häbäphÊn(Aleyrodidae),härÖpgi¶(Pseudococcidae).
C¸cbé,häc«n trïnggåmrÊt nhiÒuloi.TheoA.GibbsvB.Harrison(1976)cã
kho¶ng400loivcãthÓtruyÒnh¬n200viruskh¸cnhaug©ynhiÒubÖnhh¹ic©ytrång.
ChØriªngrÖp®o(Myzuspersicae)thuéchärÖpmuéi®?cãthÓtruyÒntíi60bÖnhvirus.
C¸c loi rÖp, bä rÇy, bä phÊn,v.v... phÇn lín ®Òu chÝch hót dÞch chøa virus tõ bã
m¹chphloemcñac©y,virus®−îctruyÒncãthÓthuécnhãmbÒnv÷ng,kh«ngbÒnv÷ng
haynöabÒnv÷ngtuúthuéc®ÆctÝnhcñavirusthuécnhãmnovmèiquanhÖgi÷achóng
víic«ntrïng.CãloirÖpcãthÓtruyÒnc¶3loivirusthuéc3nhãm,cãloichØtruyÒn1
virusthuécmétnhãm,®iÒunyphôthuécvomèiquanhÖsinhhäcgi÷ac«ntrïngv
virus.CãloirÖpkhihótviruspersistantnãcãthÓgi÷virusc¶®êitrongc¬thÓ,songkhi
hótvirusnonepersistantnãchØgi÷virusëtuyÕnn−ícbättrongkho¶ng15gi©y®Õn30
phótnh−rÖp®o,bärÇy(Nephotettixapicalis)cãthÓgi÷virusbÖnhlóalïnquac¬thÓc¶
®êivcãthÓtruyÒnquatrøngtíi7®êisau.
Tuæicñac«ntrïngcòngrÊtquanträng,nãichungc¸cc«ntrïngtõtuæi3e5cãkh¶
n¨ngtruyÒnbÖnhnhiÒuh¬nc¸cc«ntrïngcßnnon.
c)NhÖntruyÒnvirusthùcvËt
NhÖnthuécloit¸mch©n,chóngcãmËt®ékh¸caotrªnc¸cc©ykýchñnh−ngph¹m
vikýchñcñanhÖnhÑph¬nc¸cloic«ntrïngkh¸c.TheokÕtqu¶nghiªncøucñanhiÒu
t¸cgi¶,nhÖnlm«igiíitruyÒnmétsèloithuéchäriophyidae,cãkÝchth−íckho¶ng
0,2mm, ®©y l nh÷ng loi nhÖn rÊt nhá v cã ph¹m vi ký chñ hÑp. Loi nhÖn hä
Tetranyhidae cã kÝch th−íc d−íi 1mm cã ph¹m vi ký chñ kh¸ réng. Loi Tetranychus
telarius(Schultz,1963)hayloiT.urticac(Koch)cãthÓtruyÒnvirusPVY.
LoinhÖnAceria tulipaetruyÒnvirusg©ybÖnhkh¶msäcl¸lóam×,chóngcãthÓ
chÝchhóttrong15phót.Viruskh«ngtruyÒnquatrøngnhÖn(Slykhui,1955).
d)VirustruyÒnbÖnhnhêtuyÕntrïng
Cã h¬n 20 virus ®−îc truyÒn nhê tuyÕn trïng, c¸c gièng Trichodorus,
Paratrichodorus,LongidorusgièngXiphinema...
C¸cloituyÕntrïngth−êngtruyÒnnh÷ngviruskh«ngbÒnv÷ngnh−bÖnhho¸n©u
sím®ËuHLan(Peaearlybrowning),bÖnhgißnl¸thuècl¸(Tabaccorattlevirus)truyÒn
bÖnhb»ngnh÷ngtuyÕntrïngtr−ëngthnhcñahaigièngTrichodorusvParatrichodorus.
MétsègièngtuyÕntrïngcãthÓgi÷trongcãthÓchóngmétthêigiankh¸di,mét
vith¸ngthËmchÝhngn¨m(VanHoof,1970).C¸cnhãmTobraviruses,Nepovirusesl
nh÷ngnhãmvirusth−êngtruyÒnbÖnhnhêtuyÕntrïng.
e)BÖnhvirustruyÒnnhênÊm
MétsèloinÊmg©ybÖnhc©y,trongqu¸tr×nhg©ybÖnhx©mnhËpvoc©ykhoÎcã
kh¶n¨ngmangtheovirusthùcvËtx©mnhËpvg©ybÖnhchoc©y,®ÆcbiÖtlc¸cloinÊm
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
121
sèngd−íi®Êtnh−nÊmOlipidium,PolymyxavSpongospora.C¸cnÊmnyth−êngsinh
botö®éng(zoospore)®Óx©mnhËpvorÔc©ykhoÎvg©ybÖnhchoc©y.
NÊmOlipidiumth−êngtruyÒnc¸clo¹ibÖnhvirus:
eVirusg©y®èmchÕtho¹ithuècl¸(Tabacconecroticvirus)
eVirusg©y®èmchÕtho¹id−achuét(Cucumbernecroticvirus)
eViruscßicäcc©ythuècl¸(Tabaccostuntvirus)
NÊmPolymyxatruyÒnbÖnhkh¶ml¸lóam×(Wheatmosaicvirus)vbÖnh®èmchÕt
vngg©n c©ycñ c¶i®−êng(Beet necroticyellowveinvirus). NÊm Spongospora truyÒn
bÖnhqu¾tngänkhoait©y(Potatomoptopvirus).
f)VirustruyÒnbÖnhb»ngd©yt¬hång
Qu¸tr×nhtruyÒnbÖnhnyth−êngx¶yrachËm,nãphôthuécvosùsinhtr−ëngv
ph¸ttriÓncñac©yt¬hång.Trongtr−ênghîpc©yt¬hångph¸ttriÓntrªnc©ybÖnhnhanh
vmäclansangc©ykhoÎsímth×bÖnhcòngcãthÓl©ynhanh,ng−îcl¹i,c©yt¬hångph¸t
triÓnchËmtrªnc©ybÖnhth×viÖctruyÒnbÖnhsÏkÐodi.ThêigiankÐoditõ5–6th¸ng
hoÆcl©uh¬n.BÖnhth−êngl©yëcayd¹i,c©ylÊygç,c©y¨nqu¶.
IX.PhßngtrõbÖnhvirush¹ithùcvËt
HiÖnnaytrªnthÕgiíing−êita®?ph¸thiÖnrakho¶ng650lo¹ivirush¹ithùcvËt
(Yohashirovctv,1991),trong®ãcãnhiÒubÖnhh¹icãýnghÜakinhtÕ.BÖnhviruskh«ng
chØlmgi¶mn¨ngsuÊtc©ytrångmcßnlméttrongnh÷ngnguyªnnh©ng©ytho¸iho¸
gièngc©ytrång.TheoReesmanA.J.,1970ëch©u¢uviruscuènl¸lmgi¶mn¨ngsuÊt
50%,virusYvvirusAlmgi¶mn¨ngsuÊt50%víitriÖuchøngnÆng,virusXvvirusS
lm gi¶m n¨ng suÊt 25%. BÖnh virus h¹i c chua lm gi¶m n¨ng suÊt tõ 15 – 25%
(Broadbent,1976),bÖnhvirush¹ithuècl¸lmgi¶mthiÖth¹i5,2triÖu®«latrongn¨m
1978t¹inamCarolina(GoodingvMain,1981).BÖnhkh¶ml¸c©yngòcècg©ythiÖth¹i
−íctÝnhtõ3–14triÖuUSD(Sillvctv,1955)ëMü.BÖnhTungroëPhilipinesn¨m1971
®?g©ythiÖth¹itrªnnöatriÖutÊnthãc,v.v.§èivíic©yl©un¨mnh−cam,chanh,mËn,lª,
t¸o bÖnh virus kh«ng nh÷ng lm mÊt hoÆc gi¶m n¨ng suÊt, chÊt l−îng qu¶ m cßn l
nguånbÖnhnguyhiÓmchonh÷ngn¨msau.ViruscãthÓtruyÒnquatiÕpxóccãhäc,qua
h¹tgièng,homgièng,nu«icÊym«,c«ntrïngm«igiíi,nÊm,tuyÕntrïng,thùcvËtth−îng
®¼ngkýsinh,...DotÝnhchÊtg©yh¹ichñyÕutronghÖm¹chdÉn,kh¶n¨ngph¸tt¸nnhanh
chãngquacon®−êngtrao®æigièngvsùtruyÒnlancñac«ntrïngm«igiíinªnbÖnhcã
møc®éph¸ttriÓnm¹nh,dÔg©ythnhdÞch.§©ylméttrongnh÷nglo¹ibÖnhkhãphßng
trõ,c¸cbiÖnph¸pho¸häcÝtcãt¸cdông.
9.1.C¸cbiÖnph¸pphßngtrõbÖnhvirush¹ithùcvËt
TrªnthÕgiíinhiÒubiÖnph¸pphßngtrõbÖnhvirush¹ithùcvËt®?®−îc¸pdôngnh−
lo¹ibánguånbÖnh,tiªudiÖtc«ntrïngm«igiíi,diÖtcád¹i,lu©ncanhc©ytrång,dïng
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
122
gièngs¹chbÖnhhoÆcgièngchèngbÖnh,chÞubÖnh.Dùavo®Æc®iÓmcñatõnglo¹ivirus
g©yh¹i,®ÆctÝnhc©ytrångng−êita®?®Òranh÷ngbiÖnph¸pphßngtrõchotõngnhãm
bÖnhtheokh¶n¨ngtruyÒnlanvsùtånt¹icñanguånbÖnh.
*Södôngh¹tgièng,c©ytrångs¹chbÖnh
Métlo¹iviruscãkh¶n¨ngtruyÒnquah¹tgièngvÝdô:
eViruskh¶ml¸®Ëut−¬ng(SMV)(Jamevctv,1982)
eKh¶m®èmc©yl¹c(PMV)(Jamevctv,1982)
eViruskh¶m®èmxanhl¸d−achuét(CGMV)(Hollingvctv,1975)
eViruskh¶ml¸thuècl¸(TMV)(Tsuzukivctv,1967;Nagai,1981)
BiÖnph¸p:
eChänh¹tgièngtõc©ykhoÎ,s¹chbÖnh(Jamevctv,1982;Y.Hondavctv,1977).
eXölýh¹tgiènglbiÖnph¸ptÝchcùc®Ólo¹itrõvphßngbÖnhl©ylantrªnv−ên
−¬m:
+XölýnhiÖt(h¹tít,cchua,d−a)xölýkh«ngkhÝnãng70
0
Ctrong2–3ngy,xö
lýnhiÖtkhoait©ygièngë36
0
Ctrong40ngycãthÓh¹nchÕ®−îcviruscuènl¸(Duriat,
1989).
+ Xö lý h¹t gièng b»ng ho¸ chÊt nh− Trisodium photphat 10% hay cã thÓ dïng
Monazon ®Ó h¹n chÕ bÖnh lan truyÒn qua tiÕp xóc c¬ häc (Yokashi v ctv, 1991,
Yohachirovctv,1991).
eBiÖnph¸pnu«icÊym«tõ®Ønhsinhtr−ëngcéngxölýnhiÖt,biÖnph¸pny®−îc
øngdôngréngr?itrongvngoin−íc®Ónh©ngièngc¸clo¹ic©ynh−khoait©y(Kasanis,
1957;Pett,1974;Nozeran,1977).Qu¸tr×nhxölýnhiÖtënhiÖt®é32–38
0
Ctrongthêi
gian7ngy®Õn7tuÇnsau®ãnu«icÊy®Ønhsinhtr−ëngcãthÓlo¹itrõ®−îcvirusA,xo¨n
l¸,virusXvvirusYtrongkhi®ãvirusMvvirusScònggi¶m®i®¸ngkÓ.§èivíic¸c
lo¹irau®ÓcãvËtliÖus¹chban®Çung−êitaph¶idïngbiÖnph¸pnu«icÊym«,sau®em
nh©ngièngv«tÝnhvíisèl−înglíndïng®Ós¶nxuÊth¹t(Walleyvctv,1974).
C©y¨nqu¶th−ênglc©ydingylu«nchÞut¸c®éngcñac¸ct¸cnh©ntruyÒnbÖnh,
thêigianñbÖnhth−êngkÐodi,g©ykhãkh¨nchoviÖclms¹chvirus.Virusnu«icÊy
®Ønhsinhtr−ëngvxölýnhiÖt®èivíic©yth©ngçkhãkh¨nh¬nnhiÒusovíic©yth©ncá
dokh¶ n¨ngt¸i sinhchåi yÕu.Qu¸ tr×nh xö lý nhiÖt th−êng ®−îctiÕn hnh chñ yÕuë
nh÷nggiai®o¹ncnhmangm¾tghÐpsauny.TheoNylandvGohhen(1969)xölýnhiÖt
cãthÓlo¹itrõ®−îc6lo¹ivirusëc©yanh®o,2virusëc©yphócbåntö,2lo¹ivirusëc©y
nho,7lo¹ivirusëc©yt¸o.Thnhc«ngtrongxölývirusëc©y¨nqu¶khã®¹t100%.Nu«i
cÊy®Ønhsinhtr−ëngëc©y¨nqu¶naymíichØ®−îcsödôngtrªnnh÷ng®èit−îngsau:t¸o
(Walley,1972),d©u(Putz,1974)vën−íctacòngnh−métsèn−íctrªnthÕgiíinu«icÊy
m«c©ychuèi,d©ut©y®?®−îcsödôngréngr?itrongviÖct¹onguångièngs¹chbÖnhcho
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
123
s¶nxuÊt.
Trªn®èit−înglc©yhoa,küthuËtnu«icÊym«nh©ngièngv«tÝnh®−îcøngdông
t¹inhiÒun−íctrªnthÕgiíi.ën−íctavíimétsèloihoaquýnh−phonglan,thuûtiªn,
cóccòng®?södôngph−¬ngph¸pny,..ëHLan,Anh,§øcviÖcs¶nxuÊtc©ys¹chbÖnh
lviÖclmth−êngxuyªnvcãc¸cc¬sëchuyªnnh©nvlms¹chvirustrªnc©yhoa.
BiÖnph¸pnu«icÊym«t¹onguångièngs¹chbÖnhkÕthîpchänläcvÖsinh®ång
ruéngtrªnc©ykhoait©y®?®−îcnghiªncøu vøngdôngëViÖtNam(NguyÔnQuang
Th¹ch,HuúnhMinhTÊn,VòTriÖuM©nvctv,1990e1992).N¨ngsuÊtkhoait©ytrong
hÖthèngchänläcvÖsinh®ångruéngt¨ngtõ2,4–4tÊn/hatrªndiÖntÝchréng(VòTriÖu
M©n,1986).
9.2.ChÈn®o¸nv>phßngtrõbÖnhvirush¹ithùcvËt
Ph−¬ngph¸pchÈn®o¸nvirusthùcvËtrÊtphæbiÕnhiÖnnaylchÈn®o¸nb»ngtriÖu
chøng,b»ngkh¸nghuyÕtthanhvkitELISA,b»ngph−¬ngph¸PCR,ph−¬ngph¸pc©ychØ
thÞvb»ngkÝnhhiÓnvi®iÖntö(§?tr×nhbychitiÕttrªnphÇnchÈn®o¸nbÖnhc©y).
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
124
ch−¬ngVIII
Phytoplasmag©ybÖnhc©y
(dÞchkhuÈnbo)
I.LÞchsönghiªncøu
Mycoplasmah¹i®éngvËt®?®−îcph¸thiÖntõn¨m1898nhêb¸chäcPh¸plNocar
vRoux.Ngynaymycoplasmah¹ithùcvËt®−îcgäilPhytoplasma.
BÖnhphytoplasmah¹ithùcvËtlÇn®Çutiªn®−îcph¸thiÖnëNhËtB¶n(J.Doivctv,
1967)víihiÖnt−îngc©ykhoait©ybÞbÖnhlïnbôi.Chotíinayng−êita®?ph¸thiÖnh¬n
200lo¹ibÖnhkh¸cnhaudophytoplasmag©yraëhngtr¨mloic©y.
II.TriÖuchøngvt¸ch¹icñabÖnh
Phytoplasmax©mnhËpvobãm¹chlibevg©yrahiÖnt−îngbiÕnvngëc©ybÖnh.
HÇuhÕtc¸cc©ybÞphytoplasma®Òucãl¸munh¹t,hml−îngchlorophylgi¶m,bÖnh
th−êngg©yrac¸ctriÖuchøngsau:
e BÖnhho¸gçcchualmth©nc©ycøng,l¸nhávnh¹tmu,ëch©uóccãbÖnh
chåilínëcchua,ëÊn§écãbÖnhxo¨nngän®átÝacchua,ë§iLoancãbÖnhtr¾ng
l¸mÝa.
e BÖnhcuènl¸khoait©ydophytoplasmalml¸cuèntrßncãmu®átÝa,cãnhiÒu
vÕtchÕtëth©n,m¹chdÉnbiÕnmu,c©ymäc®¬nth©nnh«caovchÕtnon.
e BÖnhlïnbôi:lmc©ymäcthnhnhiÒuth©nxÌoranh−métc¸ichæi,hoacãmu
xanh,m¹chgçchÕtnh−d¹ngg©nm¹ngl−íi.
Phytoplasmag©yrarÊtnhiÒubÖnhh¹ic©ytrångkh¸cnh−:bÖnhbiÕnvngc©ycóc
t©y,bÖnhlïnc©ylóamiÕn,bÖnhlïnc©yng«ëch©u¢uvch©uMü,bÖnhho¸xanhvá
qu¶cam,chanhëc¸cvïngtrångcamtrªnthÕgiíi.BÖnhbiÕnvngc©ylóaëvïngtrång
lóa§«ngNam¸cãd¹ngdophytoplasmag©yra.
ThiÖth¹icñabÖnhgièngnh−bÖnhvirusthùcvËt,phytoplasmag©ytho¸iho¸c©y
trångdÉn®Õnn¨ngsuÊtvphÈmchÊtgi¶m,c©ydÇndÇntho¸iho¸vtnlôi.
III.Nguyªnnh©ng©ybÖnh
Phytoplasma®−îcxÕpvobéPhytoplasmatales,lípMollicutes(theoBergey)chóng
cã®ÆctÝnhtrunggiangi÷avirusvvikhuÈncãtriÖuchønggièngc¸cbÖnhvirusthùcvËt
vbÖnhdom«itr−êngnªncÇnph©nbiÖtrâkhigi¸m®Þnh.
Phytoplasmath−êngcãh×nhbÇudôc,h×nhovan,h×nhtrßn,®«ikhiëd¹ngkh«ng
®Þnhh×nhvcãkÝchth−íc®−êngkÝnhnhánhÊtkho¶ng40e60nm,th−ênggÆp175e250
nmvlínnhÊttõ300–800nm.NhiÒut¸cgi¶chor»ng®ãlnh÷nggiai®o¹nph¸ttriÓn