Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương -------------------------------------------
B GIÁO DC VÀ ðÀO TO
TRƯNG ðI HC NÔNG NGHIP I - HÀ NI
Ch biên : GS.TS. VŨ TRIU MÂN
GIÁO TRÌNH
BNH CÂY ðI CƯƠNG
(Chuyên ngành Bo v thc vt)
HÀ NI - 2007
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
2
Li nói ñu
Bnh cây ñi cương là phn trang b nhng kin thc cơ bn, các khái nim, ñnh
nghĩa, các ni dung ch yu ca khoa hc bnh cây, là môn hc cơ s cho phn bnh cây
chuyên khoa ca môn hc bnh cây (Phytopathology). Môn hc giúp sinh viên nm vng
các ñc ñim sinh vt hc và sinh thái hc ca các nguyên nhân gây bnh và nhng hưng
phòng tr, hn ch bnh hi. Ni dung ch yu ca môn hc gm:
1. Khái nim chung v bnh cây.
2. Sinh thái bnh cây.
3. Phòng tr bnh cây.
4. Bnh cây do môi trưng.
5. Nm gây bnh cây.
6. Vi khun gây bnh cây.
7. Virus gây bnh cây.
8. Phytoplasma gây bnh cây.
9. Viroide gây bnh cây.
10. Tuyn trùng gây bnh cây.
11. Protozoa gây bnh cây.
12. Thc vt thưng ñng gây bnh cây.
Tham gia vit giáo trình này gm các tác gi:
1. GS.TS. Vũ Triu Mân: chương I, chương II, chương III, chương IV, chương VII,
chươngVIII, chương IX.
2. PGS.TS Lê Lương T: phn phân loi nm - chương V, phn triu chng bnh
cây - chương I, phn nhưng thay ñ i ca cây sau khi b bnh -chươngI.
3. PGS.TS Nguy!n Kim Vân: chương V.
4. TS. ð# Tn Dũng: chươngVI, chương XII.
5. TS. Nguy!n Ngc Châu: chương X.
6. TS. Ngô Th Xuyên: chương XI.
7. TS. Nguy!n Văn Viên: phn bin pháp hoá hc - chương III.
8. GS.TS Vũ Hu Yêm: phn bnh do thiu dinh dư%ng - chương IV.
9. PGS.TS Ngô Bích Ho: phn phân loi và phòng tr - chương VII.
Giáo trình này ch yu dùng cho sinh viên năm thc 3 ngành Bo v thc vt. Giáo
trình ñã ñưc son tho vi vic b sung nhiu tư liu mi vì vy có th làm tài liu tham
kho cho các k& sư ñã ra trưng và nhng cán b k& thut quan tâm ti môn hc bnh lý
thc vt.
CÁCTÁCGI
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
3
Ch−¬ngI
Kh¸iniÖmchungvÒbÖnhc©y
I.BÖNHC¢YVS¶NXUÊTN¤NGNGHIÖP
1.1.LÞchsökhoahäcbÖnhc©y
Khoa häc bÖnh c©y ®−îc h×nh thnh tõ nhu cÇu cña s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. Thêi
th−îngcæ,víi®êisèngh¸il−îmsau®ãtiÕnbéh¬nlducanh,duc−.Conng−êikh«ng
ph¸thiÖn®−îcsùph¸ho¹icñabÖnhc©ymlu«nchor»ngviÖcc©ybÞhÐo,bÞchÕt,s¶n
xuÊtn«ngnghiÖpbÞtnph¸ldotrêi,v.v...kh«ngph¸thiÖn®−îcnguyªnnh©ng©ybÖnh.
TõthÕkûthø3tr−ícc«ngnguyªnvothêicæHyL¹p,Theophraste®?m«t¶bÖnhgØs¾t
h¹ic©yvhiÖnt−îngnÊmkÝsinhëgècc©y.§ÕnthÕkû16chÕ®éphongkiÕntËpquyÒn
ph¸ttriÓnm¹nh,c¸cvïngs¶nxuÊtchuyªncanhvíihngngnhÐctaxuÊthiÖn.BÖnhc©y
ngycngg©ynhiÒut¸ch¹ilínchos¶nxuÊtvnhËnthøcvÒbÖnhngycngrârÖth¬n.
TíithÕkû18,kinhtÕthÕgiíi®?chuyÓntõc¸cc«ngtr−êngthñc«ngsangnöac¬khÝv
c¬khÝho¸.C¸cquècgiat−b¶nh×nhthnhkhoahäcküthuËtph¸ttriÓnm¹nh.B−íc®Çu
®?cãnh÷ngbiÖnph¸p®¬ngi¶nphßngtrõbÖnhc©y®−îcthùchiÖn:M.Tillet(1775)vB.
Prevost (1807) l nh÷ng ng−êi ®Çu tiªn nghiªn cøu vÒ bÖnh than ®en lóa m×. Ti liÖu
nghiªncøuvÒbÖnhc©ycñaAntondeBary(1853)®−îcxuÊtb¶n®?t¹onÒnmãngchosù
ph¸ttriÓncñakhoahäcbÖnhc©ysauny.Hallier(1875)ph¸thiÖnvikhuÈng©ythèicñ
khoait©y.A.Mayer(1886),D.Ivanopski(1892),M.Bayerinck(1898)t×mraviruskh¶m
thuècl¸.NocarvRoux(1898)ph¸thiÖnMycoplasmaë®éngvËt.
Schulrt v Folsom (1917 e 1921) t×m thÊy bÖnh cñ khoai t©y cã h×nh thoi nh−ng
kh«ngx¸c®Þnhrânguyªnnh©n.Nh−ngph¶itíinh÷ngn¨m30cñathÕkû20khikhoahäc
thÕ giíi ph¸t triÓn nhiÒu n−íc t− b¶n c«ng nghiÖp ra ®êi, nÒn c«ng nghiÖp c¬ khÝ ho¸
chuyÓnsang®iÖnkhÝho¸nhanhchãngcho®Õnnh÷ngn¨m80cñathÕkû20tinhäc,®iÖn
tö,tù®éngho¸®?ph¸ttriÓnm¹nh,c¸cc«ngtr×nhnghiªncøubÖnhc©y®?chuyÓnsang
mét b−ícph¸ttriÓn v−ît bËc. N¨m 1895e 1980, E.F. Smith ®?nghiªn cøu mét c¸c hÖ
thèngvÒvikhuÈng©ybÖnhc©y.RÊtnhiÒunhvikhuÈnhäc®?cãc¸cc«ngtr×nhnghiªn
cøucñaBranesJ.AWdreyL.V.A,BoshS.E,BoucherC.A.,ChangM.L,CookD.,N.W.
Schaad,J.B.JonesvW.ChunvÒvikhuÈnhäcnh÷ngn¨m®ÇuthÕkû20c¸cnhkhoa
häcHLan,Ph¸p,Anh,NhËtB¶n®?cãnhiÒuc«ngtr×nhnghiªncøu.Cuèn"BÖnhvirus
h¹ithùcvËt"(Plantvirology)cñaR.E.FMathewltiliÖuc¬b¶n®−îcxuÊtb¶nnhiÒulÇn;
cuèn"Ph©nlo¹ivirus"(VirusTaxonomy)cñanhiÒut¸cgi¶lméttiliÖurÊtchitiÕtv
hiÖn®¹ivÒvirushäcbÖnhc©yvvirusnãichung.
DieniervW.Raymer(1966)®?x¸c®Þnh®−îcviroidelnguyªnnh©ng©yrabÖnh
khoait©ycãcñh×nhthoiëMü.
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
4
J.Doivcéngt¸cviªn(1967)lÇn®Çutiªn®?x¸c®ÞnhbÖnhPhytoplasmah¹ithùc
vËtëNhËtB¶n.TiliÖu"BÖnhc©ynhiÖt®íi"cñaH.DavidvThurston;"BÖnhc©y"(Plant
pathology)cñaGeorgeN.Agrios®−îcxuÊtb¶nnhiÒulÇnlnh÷ngtiliÖucãgi¸trÞcho
viÖcph¸ttriÓnvnghiªncøubÖnhc©y.§ÆcbiÖt,m«nsinhhäcph©ntöph¸ttriÓn®?mang
l¹isùph¸ttriÓnv−îtbËccñakhoahäcbÖnhc©ycuèithÕkû20e®ÇuthÕkû21.C¸chéi
bÖnhlýthùcvËtcñac¸cn−ícthnhlËptõrÊtl©utrªnthÕgiíinh−:ëHLan(1891),Mü
(1908),NhËtB¶n(1916),Canada(1930),Ên§é(1947).
HéinghÞnghiªncøubÖnhc©ylÇnthønhÊt®?tËphîprÊtnhiÒunhnghiªncøubÖnh
c©yt¹iLu©n§«n(Anh)vo8/1968më®Çuchoc¸cho¹t®éngrÊt®ad¹ngvphongphó
saunycñaHiÖphéic¸cnhnghiªncøubÖnhc©ythÕgiíi.
ëViÖtNamtõthêiLªQuý§«n,trongcuèn“V©n§ilo¹ingò”«ng®?m«t¶nhiÒu
ph−¬ngph¸pch¨msãcc©ykhoÎ,dïngv«itrobãnruéngehunkhãibÕp®Ób¶oqu¶nhnh
tái,ng«e®ÆcbiÖtl®?biÕtchänvtuyÓnlùac¸cgiènglóatèt,ÝtbÞs©ubÖnh.
T×nhh×nhbÖnhc©yViÖtNam®ÇuthÓkû20®?®−îcghinhËnb»ngc¸cc«ngtr×nh
nghiªncøucñac¸ct¸cgi¶ng−êiPh¸pF.Vincens(1921)vÒph¸thiÖnbÖnh®¹o«ndonÊm
Pyriculariah¹ilóat¹ic¸ctØnhB¹cLiªu,CÇnTh¬,SãcTr¨ng.Bougnicourt(1943)ph¸t
hiÖnbÖnhlóavonëViÖtNam.Roger(1951)ph¸thiÖnbÖnh®¹o«nëmiÒnB¾cViÖtNam.
Trong cuèn "BÖnh c©y nhiÖt ®íi" (Phytopathologie des pays chaud) cña t¸c gi¶ Roger
(1954)xuÊtb¶nt¹iParisrÊtnhiÒubÖnhh¹ic©yëvïngnhiÖt®íi®ÆcbiÖtlëViÖtNam®?
®−îc®ÒcËp,m«t¶tØmØ.
Sauc¸chm¹ngth¸ngT¸m,cuéckh¸ngchiÕnchèngPh¸px¶yra¸cliÖt,kÐodi9
n¨m.M?itíimïathu1955,lÇn®ÇutiªnTæBÖnhc©ythuécViÖnKh¶ocøutrångträt®?
®−îcthnhlËptõ®ãngnhbÖnhc©yViÖtNam®?ph¸ttriÓnm¹nhmÏ,tíinay®?h×nh
thnhméthÖthèngnghiªncøu,gi¶ng d¹yvqu¶n lý c«ngt¸ckiÓmdÞchvphßngtrõ
bÖnhh¹irénglínvíi CôcB¶ovÖthùcvËt,ViÖnB¶ovÖthùcvËt (BVTV),c¸cbém«n
BVTVëc¸ctr−êng®¹ihäcvc¸cchicôcvíihngngnc¸nbécãtr×nh®étõcao®¼ng
®Õn®¹ihäcvtrªn®¹ihäc.RÊtnhiÒucuèns¸chvÒbÖnhc©ygåms¸chdÞch,tiliÖudÞch
vs¸chh−íngdÉnph−¬ngph¸pnghiªncøu,gi¸otr×nhbÖnhc©y,s¸chchuyªnkh¶o,s¸ch
phæbiÕnküthuËtcñac¸ct¸cgi¶VòMinh,§−êngHångDËt,HMinhTrung,VòKh¾c
Nh−îng,LªL−¬ngTÒ,VòTriÖuM©n,NguyÔnV¨nTuÊt,Ph¹mV¨nKim,NguyÔnTh¬,
BïiChÝBöu,Ph¹mV¨nD−,NguyÔnThÞThuHång,vrÊtnhiÒut¸cgi¶kh¸c.
Tõth¸ng9/2001HéiSinhhäcph©ntöbÖnhlýthùcvËtViÖtNam®?®−îcthnhlËp
tËp hîphÇu hÕt c¸c nhnghiªn cøu bÖnh c©y ViÖt Nam.Héi ®?cã nhiÒumèi quan hÖ
quècgiavquèctÕ,ph¸ttriÓnsùhîpt¸cnghiªncøukhoahäccñac¸cnhnghiªncøu
bÖnhc©yViÖtNam.Héi®?tæchøc5cuéchéith¶okhoahäc6/2002,10/2003,6/2004,
10/2004,10/2006v®ÆcbiÖtn¨m2005®?xuÊtb¶ncuèns¸ch“Nh÷ngthnhtùu50n¨m
nghiªncøubÖnhc©yViÖtNam(1955e2005)”giíithiÖuc¸cc«ngtr×nhnghiªncøukhoa
häcbÖnhc©ycñaViÖtNamtrongsuèt50n¨mqua.
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
5
1.2.Nh÷ngthiÖth¹ikinhtÕdobÖnhc©y
TõcuèithÕkû20®Õnnay,n«ngnghiÖpthÕgiíi®?®¹t®−îcnh÷ngthnhtùutolín,
s¶nl−îngvn¨ngsuÊtc©ytrångkh«ngngõngæn®Þnhvngymétn©ngcao.TuyvËy,do
nh÷ngt¸c®éngcñasùthay®æikhÝhËusùbiÕn®éngcñadÞchh¹i®?dÉn®Õnnh÷ngthiÖt
h¹i®¸ngkÓvÒn¨ngsuÊtvphÈmchÊtc©ytrångënhiÒuvïngtrªnthÕgiíi.
TheotiliÖucñaTæchøcL−¬ngthùcvN«ngnghiÖpLiªnhîpquèc(FAO),thiÖt
h¹ivÒbÖnhc©ytrongnh÷ngn¨m90thÕkû20−íctÝnh11,6%.Trong®ã,bÖnhh¹idonÊm
cãtíihngchôcngnloi,h¬n1000loivirus,600loivikhuÈn,......tuyÕntrïngvrÊt
nhiÒubÖnhh¹ikh¸cdoviroidevphytoplasma,protozoag©yra.
TrªnthÕgiíi,tronglÞchsö®?cãrÊtnhiÒutrËndÞchbÖnhlín®−îcghinhËnnh−trËn
dÞchdobÖnhmècs−¬ngdonÊmPhytophthorainfestansg©yraëAix¬lenvon¨m1845e
1847lm1triÖung−êichÕtvh¬n2triÖung−êiph¶idic−®in¬ikh¸c.TrËndÞchbÖnhrØ
s¾tcphªëS¬rilanca®?g©ythiÖth¹ih¬n150triÖufr¨ngPh¸pg©ymÊtmïa®ãikÐm.
Nh÷ngtrËndÞchdobÖnhGreeningvTristezag©yrahiÖnt−îngtnlôic©ycamë
nhiÒuvïngthuécB¾cPhi,TrungMüv§«ngNam¸.
ëViÖtNam,bÖnhh¹ithùcvËt®?g©ynªnnhiÒutrËndÞchnghiªmträngg©ythiÖth¹i
rÊtlínchos¶nxuÊt:n¨m1955e1956bÖnh®¹o«n®?h¹itrªn2000ngnmÉuB¾cbét¹i
H§«ng(cò).BÖnhlóavon®?ph¸h¹i®Õnhngtr¨mmÉuB¾cbéëc¸ctØnh®ångb»ng
s«ngHång.BÖnhlóavnglôixuÊthiÖntõ1910ëYªnCh©u,T©yB¾ctíinh÷ngn¨m40,
50;bÖnhxuÊthiÖnc¶ë®ångb»ngB¾cbénh−ngtËptrungph¸ho¹inÆngnhÊttõ1963e
1965trªndiÖntÝchrénghngtr¨mngnhaë®ångb»ngB¾cbé.ChØtÝnhriªngc¸ctØnh
ThanhHo¸,Th¸iB×nh,Nam§Þnh,H§«ngvHNamtrongn¨m1964®?cã57.500ha
lóabÞbÖnhvnglôitnph¸hontonvhngtr¨mngnhabÞnhiÔmbÖnh.
BÖnh®¹o«nph¸h¹ith−êngxuyªnëvïng®ångb»ngB¾cbé,B¾cvNamtrungbé,
miÒnNam.Tõn¨m1981®Õnn¨m1986®?th−êngxuyªnph¸h¹itrªn10.000ha,cãlóctíi
160.000habÞnhiÔm®¹o«n(1985)víimøcthiÖth¹inÆng,nhÑkh¸cnhau.
C©ykhoait©y,cchua,ít,c©ycam,chanhbÞvirus,c©yhåtiªu,cphª,thuècl¸bÞ
tuyÕntrïng.C¸cc©yhäcbÞhÐoxanhvikhuÈnvv«sèbÖnhh¹irau,c©y¨nqu¶,c©y
c«ngnghiÖp,c©ylmthuèc,hoac©yc¶nhg©ythiÖth¹itolín.Trong®iÒukiÖnnhiÖt®íi
khÝmïaÊmvm−anhiÒuquanhn¨mën−ícta.
ThiÖth¹icñabÖnhc©ythÓhiÖnrârÖtënh÷ngmÆtsau:
eBÖnhlmgi¶mn¨ngsuÊtcñac©ytrång:doc©ybÞchÕt,dométbéphËnth©n,cnh
l¸,cñ,qu¶bÞhuûho¹i.C©ybÞbÖnhsinhtr−ëngkÐm,cßicäc...dÉn®Õnn¨ngsuÊtgi¶m.
NÕudÞchbÖnhbïngph¸tcãthÓlmgi¶ms¶nl−îngtrªndiÖntÝchréngg©ythiÖth¹ikinh
tÕlín.
eBÖnhlmgimphÈmchÊtn«ngs¶nkhithuho¹chvcÊttr÷:gi¶mgi¸trÞdinhd−ìng
nh−gi¶mhml−îng®¹m,chÊtbÐo,®−êng,c¸cvitamin,c¸cchÊtkho¸ng,v.vërauqu¶.