Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
103
XII.PhßngtrõtænghîpbÖnhvikhuÈn
1.Nguyªnt¾c®Óx©ydùngbiÖnph¸pphßngtrõbÖnhdovikhuÈn
TrongviÖctæchøcvtiÕnhnhbiÖnph¸pphßngtrõbÖnhdovikhuÈng©yracÇnchó
ýr»ngvikhuÈng©ybÖnhrÊtkh¸cnhauvÒmøc®ékýsinh.
Métnhãmkh¸língåmc¸cloivikhuÈnc¨nb¶nlb¸nho¹isinhvchØg©ybÖnh
choc©ytrongnh÷ngtr−ênghîpnhÊt®Þnh.VikhuÈnnychØx©mnhËpvg©ybÖnhcho
c©ytrongtr−êng hîpc©yv×métlýdono®ã mbÞ suyyÕunh− ch¨msãckÐm,thiÕu
ph©n,thiÕun−íc,thêitiÕtkh«ngthuËnlîi,v.v...NhiÖmvôchñyÕu®Óphßngtrõvíinhãm
vikhuÈng©ybÖnhc©ynyllo¹itrõc¸c®iÒukiÖngiópchobÖnhx©mnhËpvph¸ttriÓn,
®ångthêit¨ngc−êngch¨msãcchoc©y®Ót¨ngtÝnhchèngbÖnhcñac©y.
MétsèlínloivikhuÈng©ybÖnhlnh÷ngloikýsinhthùcsù,chóngchØcãthÓ
sèngtrªnc©yhoÆctrªntnd−c©ymth«i.Trongtr−ênghîpnyc¸cbiÖnph¸pküthuËt
canht¸ckh«ngdÔdngng¨nc¶nsùph¸tsinhvph¸ttriÓncñabÖnh,nh−ngëmétmøc®é
nhÊt®ÞnhcãthÓlmchobÖnhph¸ttriÓnkÐm®ivlmgi¶mnhÑt¸ch¹icñabÖnh.§Ótæ
chøctètviÖcphßngtrõvikhuÈng©ybÖnhthuécnhãmnycÇnn¾m®−îcquyluËtph¸t
triÓncñachóngtrongtùnhiªn.Mçilo¹ivikhuÈntrongtùnhiªncãnh÷ng®Æc®iÓmph¸t
triÓnriªng,th−ênglrÊtphøct¹p.Muènn¾m®−îcnh÷ng®Æc®iÓmnycÇnnghiªncøu
t×mhiÓu®ÆctÝnhsinhvËthäccñavikhuÈntrongmèit−¬ngquancñachóngvíi®iÒukiÖn
m«itr−êngxungquanh.§Æc®iÓmph¸ttriÓncñavikhuÈng©ybÖnhcãthÓthay®æiphô
thuécvo®iÒukiÖnngo¹ic¶nhvc¸c®iÒukiÖnküthuËtcanht¸c,v.v.
2.MétsèbiÖnph¸pchñyÕuth−êng®−îc¸pdông®ÓphßngtrõbÖnhdovikhuÈn
g©yra
eThùchiÖnvÖsinhthùcvËt,lo¹ibámÇmbÖnhl−utr÷ëtnd−c©ybÖnhsauthu
ho¹ch.
eLu©ncanhvíic¸clo¹ic©ytrångkh«ngph¶ilkýchñ,kÕthîpvíitiªudiÖtcád¹i,
tnd−c©ybÖnh®Ót¹o®iÒukiÖnc¸chlivh¹nchÕsùl©ylan,tÝchluünguånbÖnhtrong
®Êt.
eCh¨msãctèt,bãnph©nc©n®èihîplý,tr¸nhbãn®¬nthuÇnqu¸nhiÒu®¹mv«c¬.
T¨ngc−êngsödôngph©nh÷uc¬,ph©nchuång®?ñhoaimôc.
eChänläcvsödônggièngchèngchÞubÖnhvikhuÈncãn¨ngsuÊtcaotrongc¸c
vïngvc¸cvôdÔnhiÔmbÖnhnÆng.BiÖnph¸psödônggièngchèngchÞubÖnhthaythÕ
c¸cgièng c¶mnhiÔmbÖnhlbiÖnph¸p chñyÕucã ýnghÜakinhtÕvhiÖuqu¶ phßng
chèngbÖnhvikhuÈn.
eSödôngh¹tgièng,cñgièng,vËtliÖulmgièngs¹chbÖnh:b»ngc¸chlÊygièngtõ
c¸cc©ykh«ngnhiÔmbÖnh,nh©ngièngb»ngph−¬ngph¸pnu«icÊym«ph©nsinh(khoai
t©ys¹chErwiniacarotovorapv.atroseptica);xölýh¹tgièngb»ngn−ícnãng(50
0
Ctrong
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
104
20phótchèngXanthomonascampestris,v.v...)hoÆcxölýb»ngdungdÞchformol1:90,
hoÆcxölýb»ngmétsèthuèckh¸ngsinhnh−Phytobacteriomycin,Streptomycin®Óphßng
chèngvikhuÈnh¹id−achuuét,®Ëu®ç,v.v...
ePhßngtrõc¸clo¹ic«ntrïngm«igiíi truyÒnbÖnhhoÆcg©yvÕtth−¬ngt¹o®iÒu
kiÖnthuËnlîichovikhuÈnl©ynhiÔm(c¸clo¹irÖp,s©uvÏbïah¹icamquÝt,...).
eBiÖnph¸psinhhäc,södôngchÕphÈmsinhhäcphßngchèngbÖnhvikhuÈn,t¹o
®iÒu kiÖn thuËn lîi cho c¸c vi sinh vËt ®èi kh¸ng (Pseudomonas fluorescens, Bacillus
subtilis,Bacilluspolymyxa,...ho¹t®éngtiªudiÖtvøcchÕsùph¸ttriÓncñavikhuÈnh¹i
c©y.
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
105
Ch−¬ngVII
Virusg©ybÖnhc©y
I.LÞchsönghiªncøubÖnhvirush¹ithùcvËt
*Sùph¸thiÖnravirush¹ithùcvËt
A.Mayer(1886)®?ph¸thiÖnsùl©ylancñabÖnhkh¶mthuècl¸nh−ng«ngcoi®ãl
métbÖnhvi khuÈnD.Ivanopski(1892) saukhiph¸thiÖnbÖnh«ngchor»ng®ãlmét
chÊt®éc.M?itíiM.Bayerinck(1898)míix¸c®Þnhviruslmétnguyªnnh©ng©ybÖnh
míinhábÐh¬nvikhuÈn.C¸cc«ngtr×nhcñaA.Mayer,D.Ivanopski,M.Bayerinckvsau
nylcñaLoeffler,Frosch,1898®?më®Çuchom«nvirushäcëthùcvËtvsaunylc¶
m«nvirushäcë®éngvËtvng−êiph¸ttriÓnvtrëthnhmétngnhkhoahäclínhiÖn
naytrongsinhhächiÖn®¹icñathÕgiíi.C¸cc«ngtr×nhnghiªncøuvirustiÕpsau®?dÇn
x¸c®ÞnhchÝnhx¸cc¸cvirush¹ithùcvËt.
Virus(TMV)lÇn®Çu®?®−îcquans¸tthÊyvon¨m1931–1939trªnkÝnhhiÓnvi
®iÖntö®Çutiªn.Tõ®ãviÖcnghiªncøuh×nhth¸ihäcvirus®?®−îcph¸ttriÓnnhanhchãng
ng−êitaph¸thiÖnrah×nhth¸inhiÒuvirus.
Ph−¬ngph¸phuyÕtthanh®−îcsödôngtrongnh÷ngn¨m30®?t¹ochuyÓnbiÕnlín
trongnghiªncøuvirus.TuyvËy,saunhiÒun¨msödôngc¸cph−¬ngph¸pquans¸thuyÕt
thanh th«ng th−êngkh«ng cã hiÖu qu¶ cao, ph−¬ng ph¸p Latex còng kh«ngkh¾c phôc
®−îc.N¨m1977,ClarkvAdamslÇn®Çutiªn®?ph¸ttriÓnph−¬ngph¸pELISA®ÓchÈn
®o¸nc¸cc©ybÖnhvirus–ph−¬ngph¸pny®?thu®−îckÕtqu¶rÊtkh¶quan.§Õnn¨m
1982 ng−êi ta®? sö dông ph−¬ng ph¸p DNA probe v ph−¬ng ph¸p PCR (Polymeraza
chainreaction).Ph−¬ngph¸pnygiópviÖcchÈn®o¸nvirusthùcvËtchÝnhx¸cvnhanh
chãngtrongtr−ênghîpc©ychØcãtriÖuchøngbÖnhrÊtnhÑhaybÖnhhontonëd¹ngÈn
còngcãthÓph¸thiÖn®−îc.C¸ctiÕnbétrªn®©ycòng®?®−îcøngdôngnghiªncøut¹o
c©ys¹ch,t¹ogièngchèngbÖnh.
Ng−êitasödônggenho¸m?váproteincñavirus®Óg©ymiÔndÞchvph−¬ngph¸p
Crossprotection(b¶ovÖchÐo)®?®−îcøngdôngcãhiÖuqu¶.Ngynay,víic¸c®ãnggãp
cña Frankin, M.V.H. Van Regenmortel, C.M. Fauquet, D.H.L. Bishop v nhiÒu t¸c gi¶
trongviÖcph©nlo¹ivirusvnhiÒunhkhoahäcnghiªncøusinhlý,sinhho¸,h×nhth¸i,
sinhth¸ihäc, m«n virushäc ®?trë thnh m«nkhoa hächiÖn ®¹ivph¸t triÓn, t×m ra
nhiÒuquyluËtvÒsinhhäcmíi.
II.Nh÷ngthiÖth¹icñabÖnhvirusëthùcvËt.
2.1.Nh÷ngthiÖth¹ichungcñabÖnhvirusthùcvËt
BÖnhvirusthùcvËtg©ythiÖth¹ilínnhÊtkh«ngph¶ilchoc©ytrångbÞchÕtnhanh
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
106
chãngmchÝnhlchónglmchoc©ybÞtho¸iho¸,gi¶msøcsèng,dÇntnlôi.ëc©yl©u
n¨mmétsèvirussaukhig©ybÖnhnÆngtrongmïakhicãthêitiÕtvnhiÖt®é«nho,
nh−ngkhinhiÖt®éthÊphayqu¸caoth−êngg©ynªnhiÖnt−îngmÊttriÖuchøng(latent
periode)lmchong−êis¶nxuÊtbÞnhÇmlÉn,kh«ngph¸thiÖn®−îcc©ybÞbÖnhvmøc
nguyhiÓmcñabÖnh,chØ®Õnlócno®ãc©ykh«ngcßnkh¶n¨ngphôchåitheochukú
bÖnhn÷a,c©yhontontnlôi,khi®ãmíibiÕtth×®?qu¸muén.
ViruscòngcãthÓg©ynªnnh÷ngthiÖth¹inÆngnÒvnhanhchãngngaytrongvô
trångcñac¸cc©yth−êngn¨mnh−virusg©ybÖnhlóavnglôibÖnhvngl¸lóa,bÖnhxo¨n
l¸cchua,bÖnhviruskhoait©y,bÖnhkh¶msäcl¸hnht©y.BÖnhvirush¹ilóa,virush¹i
s¾n®?tõnghuûdiÖthngchôcv¹nhaëch©u¸vch©uPhitrongmétthêigianng¾nch−a
tíi30ngytõmétc¸nh®ångxanht−¬itrëthnhvngóa,chÕtlôi.
ThiÖth¹iquanträngthøhaicñavirusl¶nhh−ëngcñabÖnhtíiphÈmchÊtcñac¸c
s¶nphÈmn«ngnghiÖp:h¹tlóabÞbÖnhvnglôith−êngbÞlÐpkh«ngchothuho¹ch,trong
tr−ênghîp®−îcthuho¹chh¹tth−êngrÊtnhávh¹tg¹obÞ®en,khi¨ncãvÞ®¾ng.Khoai
t©ybÞvirusg©yh¹ilmchoc©yc»ncçi,l¸kh¶mloanglæ,cñkhoainhá,hml−îngtinh
bétvc¸cchÊtdinhd−ìng®ÒuthÊp.Cãtr−ênghîpbÖnhdométchñng®ÆcbiÖtcñavirus
lmváqu¶,cñcãvÕtloÐt,bÈngi¶mgi¸trÞth−¬ngphÈm,nh−khikhoait©ybÞnhiÔmmét
chñngvirusY.ëcchuabÞxo¨nl¸qu¶bÐ,móikh«vhoarông;n¨ngsuÊtvphÈmchÊt
®ÒurÊtthÊp.
VirusTristezah¹iëc©ycamngätrÊtnÆngtrªnvïngbêbiÓn§ÞatrungH¶i,Trung
Mü,§«ngNam¸…lmchoqu¶camchÝnÐpvrôngsím,qu¶cßnnon®?óavngvá,
n−íccamnh¹tkh«ngmïi,vÞ.
BÖnhviruscßnnguyhiÓmëchç:viruskýsinhb¾tbuéctrongtÕboc©ykýchñv×
vËy khi tÕ bo bÞ huû ho¹i, chÕt, virus míi bÞ mÊt ho¹t tÝnh. Khi tÕ bonon ph¸t triÓn
m¹nh,viruscòngph¸ttriÓnm¹nh,t¹oranh÷ngtriÖuchøngrÊt®iÓnh×nhtrªnc©ynonhay
béphËnnoncñamétc©y.ChÝnhv×vËykhinh©ngièngv«tÝnhb»nginvitro,viruscãkh¶
n¨ngl©ylanrÊtlíntrongviÖcph¸ttriÓnc«ngnghÖsinhhäcvc¸cvïngtrångträtc«ng
nghÖcao.
§èivíinh÷ngc©ytrångnh©ngièngv«tÝnhnh−cam,quýt,khoait©y,khoailang,
s¾nnh©nb»ngnu«icÊym«,chiÕt,ghÐp…viruslnguyc¬huûdiÖtrÊtlín®èivíinhiÒu
loic©ytrång.Chóngkhãph¸thiÖnvkhãlo¹itrõ.ChÝnhv×vËy,chóngtrëthnhmétkÎ
thïnguyhiÓmcñac«ngnghÖsinhhäc.ëc¸cn−ícph¸ttriÓn,viÖctiªudiÖtbÖnhh¹i,lo¹i
trõbÖnhh¹i,t¹oc©ys¹chvc©ychèngchÞuvirus,phytoplasma,viroide…lmétc«ng
viÖcquanträngtrongs¶nxuÊtn«ngnghiÖp.
2.2.ThiÖth¹icñabÖnhvirusëViÖtNam.
ViÖtNam lmét®Êtn−íccã chiÒudigÇn 2000 km,khÝ hËu nhiÖt®íi giã mïa.
Trongn¨mcãmétmïa®«ngl¹nhëphÝab¾c.ChÝnhv×vËy,c©ytrångvth¶mthùcvËt
ViÖtNambènmïaxanht−¬i.§©yl®iÒukiÖn®ÓbÖnhvirusëViÖtNamrÊtphongphóvÒ
Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây ñi cương ---------------------------------------------------
107
sèl−îngvchñnglo¹i.BÖnh®?g©yrarÊtnhiÒuthiÖth¹inÆngnÒchos¶nxuÊt.
VÝdô:bÖnhvnglôi®?tnph¸hngtr¨mngnhalóaëmiÒnnói,trungduv®ång
b»nghaimiÒnB¾c,Nam.
BÖnhvngl¸cam,quýt®?huûdiÖtnhiÒuv−êncam,nhiÒuv−ênkh¸cëtrongt×nh
tr¹ngtho¸iho¸,gi¶mn¨ngsuÊtnghiªmträng.C¸cc©yb«ng,håtiªu,cacao…®ÒubÞbÖnh
g©yh¹i.C©yhäcnh−thuècl¸,cchua,khoait©y,c¸clo¹iraubÇu,bÝ,c¸cc©yhä®Ëu:
®Ëut−¬ng,®Ëuxanh,®Ëu®en…c¸cc©y¨nqu¶nh−chuèi,døa,®u®ñ..®Òum¾cbÖnh.
Ngoic©yl−¬ngthùc,c©yc«ngnghiÖp,c©y¨nqu¶.v.v.viruscßnh¹ic¸clo¹ic©y
thuèc,c©yhoa,c©yc¶nh…cãthÓnãir»ngviruslmétlo¹ibÖnhnguyhiÓm,ph¸ho¹ihÇu
hÕtc¸clo¹ic©ytrång.BÖnhg©ynªnsùtho¸iho¸dÉn®Õntnlôic©ytrång,thËmchÝcã
thÓhuûdiÖtnhanhchãngnh÷ngdiÖntÝchlíntrongs¶nxuÊttrångträt.
BÖnhkh«ngnh÷nglmgi¶mn¨ngsuÊtc©ytrångmcßnlmgi¶mphÈmcÊpcña
s¶nphÈm.V×vËy®©ylmétlo¹ibÖnhg©yh¹itondiÖnvrÊtnguyhiÓmchongnhtrång
trätën−íctacòngnh−trªnthÕgiíi.
III.§ÆctÝnhchungcñavirush¹ithùcvËt.
3.1.Virush¹ithùcvËtlnh÷ngnucleoproteinrÊtnhábÐ
Nh÷ngvirusd¹ngcÇunhãmLuteoviruskÝchth−ícchØtõ23e24nm.
Nh÷ngvirusd¹ngcÇu nhãmIlaviruscãkÝchth−ícbiÕn®éngtõ26e35nm.H¬n
m−êi nhãm virus kh¸c còng cã kÝch th−íc biÕn ®éng trong kho¶ng 29nm, 30 e 34nm.
Virus lín nhÊt d¹ng cÇu l Tomato spotted wilt còng chØ cã ®−êng kÝnh 80nm. Nhãm
Rhabdoviridaelvirusd¹ngvikhuÈntonhÊt(135e380x45e95nm).VirusdinhÊtl
c¸cvirusd¹ngsîinhãmClosterovirusdi2000x12nm.
Chóng nhábÐ nh−vËy nªnviÖc t×m kiÕm ph¸t hiÖnchóng ®ßihái ph¶i cãnh÷ng
ph−¬ngph¸p®ÆcbiÖt.
3.2.Viruskýsinhëmøc®étÕb>ov>chóngcãkh¶n¨ngnh©nlªntrongtÕb>o
Ng−êitaph¸thiÖnthÊyvirusnhiÔmëc¸cc¬thÓnhábÐnh−mycoplasma,vikhuÈn,
nÊmchotíic¸cthùcvËtth−îng®¼ng,ng−êi,®éngvËt…
Theoc¸ctiliÖu,hiÖnnayng−êita®?biÕttíi2000loivirusg©ybÖnhchoc¸csinh
vËt trong ®ã cã1/2 ( kho¶ng h¬n 1000 loi) l c¸c virus h¹i thùc vËt ch−a kÓ ®Õn c¸c
chñnglo¹icñachóng.
3.3.Virus cãcÊu t¹o rÊt ®¬n gi¶n, chóng cã 2 th>nh phÇn chÝnhl> protein v> axit
nucleic.
Lâiaxitnucleicëbªntrong®−îcbaob»ngmétlípváprotein(capside).Th−êngaxit
nucleiccñavirusg©ybÖnhc©yhÇuhÕtlc¸cviruscãgenomlARNchuçi®¬n(+),chØ
cãmétsèÝtgenomARNlm¹chkÐpvcãrÊtÝt.Kho¶ngh¬n25loilviruscãlâiADN
m¹chkÐp.Virusg©ybÖnhc©yth−êngchØcã1lo¹iprotein.