Bệnh Cây Chuyên Khoa: Chương 8 (Thông Tin Chi Tiết)

Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây chuyên khoa------------------------------------------------

170



Chương VIII

BNH VIRUS HI CÂY LƯƠNG THC VÀ CÂY RAU

1. BNH VIRUS HI LÚA (Rice virus diseases)

1.1. Tên bnh

Bnh virus hi lúa  Vit Nam có nhi#u tên g"i khác nhau như bnh lúa th%t, bnh

lúa vàng l%i, bnh lúa li m, lúa c*, bnh vàng lá lúa, bnh xoăn ng"n lá lúa ... Nguyên

nhân chính là vì bnh virus hi lúa do nhi#u nguyên nhân gây bnh, m5i nguyên nhân to

ra mt triu ch,ng hoàn toàn khác nhau. Vì vy, tên c a bnh khá ph,c tp, bin ñi theo

t'ng triu ch,ng, t'ng bnh hi.

1.2. Tên khoa h?c

Tên bnh virus lúa cũng như các bnh virus hi ngưi, ñng vt và thc vt khác

theo quy ñnh quc t ñưc vit b3ng ting Anh. Các bnh virus hi lúa chính ñưc phát

hin trên th gii và  Vit Nam là:

Bnh vàng lá tungro (Rice tungro bacilliform virus - RTBV) Rhabdoviridae

Bnh vàng lá tungro (Rice tungro spherical virus - RTSV) Sequiviridae

Bnh lúa c* (Rice grassy stunt virus - RGSV) Tenuivirus

Bnh lúa lùn xoăn lá (Rice ragged stunt virus - RRSV) Reoviridae

Bnh vàng lá di ñng (Rice transitory yellowing virus - RTYV) Rhabdoviridae

Bnh lúa lùn (Rice dwarf virus - RDV) Reoviridae

Bnh vàng lá tàn l%i (Rice yellow stunt virus - RYSV) Rhabdoviridae

Virus to vt u lùn cây lúa (Rice gall dwarf virus - RGDV) Reoviridae

Bnh tr!ng lá lúa (Rice hoja blanca - RHBV) Tenuivirus



Phn 3

BNH DO VIRUS



Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây chuyên khoa------------------------------------------------

171



10.

Bnh khm cht mô lá lúa (Rice necrosis mosaic virus - RNMV) Potyviridae

11.

Bnh s"c lá lúa (Rice stripe virus - RSV) Tenuivirus

12.

Bnh s"c cht trên gân lá (Rice stripe necrosis virus - RSNV) Furovirus

13.

Bnh s"c ñen lùn (Rice black streaked dwarf virus - RBSDV) Reoviridae

14.

Rice giallume virus - RGV - Luteoviridae

15.

Virus héo tàn l%i lúa (Rice wilted stunt virus - RWSV) Tenuivirus

16.

Virus ñm vàng lúa (Rice yellow mottle virus Satellite) Satellite.

1.3. M9t s bnh virus lúa chính ñư@c phát hin % Vit Nam

Bnh virus lúa gây tác hi rt ln  Vit Nam. Trong lch s. trng lúa  nưc ta ñã

xy ra rt nhi#u trn dch ln vào các năm 1910, 1920, 1940 -1945, 1964 -1969, bnh xut

hin t' mi#n núi Tây B!c, Lng Sơn cho ñn vùng ðng b3ng sông Hng, các vùng lúa

ven bi&n Nam Trung B và Nam b có nhng trn dch ñã tiêu hu7 my ch%c vn ha lúa,

tc ñ lây lan rt nhanh. Cây lúa b bnh lúc ñu lá s-m màu, sau ñó cây lùn thp lá xoè

ngang, thâm lâu r4 ñen, cây cht l%i nhanh chóng. Bnh có th& xut hin t' mt vài m

ñó lây lan ra hàng trăm, hàng nghìn ha. Làm cánh ñng lúa t' màu xanh bin thành màu

nâu và cht l%i trong vòng 10 -15 ngày sau khi phát hin bnh. Rt nhi#u ña phương 

mi#n B!c và mi#n Trung, mi#n Nam ñã hoàn toàn không ñưc thu hoch lúa. Ví d%: Hp

tác xã C L4 - Nam ðnh trưc khi có bnh thu hoch 120 tn lúa m5i năm. Sau khi có

bnh ch1 còn thu hoch 1 tn lúa. Go thu ñưc t' lúa b bnh thưng có màu s-m, ñ!ng

không ăn ñưc. Do ñó, thit hi c a bnh có th& tính là 100% (1964 - 1968); ñ+c bit dch

bnh lúa lùn xo!n lá, lúa c*, lúa vàng lùn ñã phá hoi  mi#n tây Nam b trên din tích

trên 500.000 ha (năm 2006 - 2007). Nhi#u tác gi ñã nghiên c,u dch bnh virus hi lúa 

Vit Nam và phòng tr' như ðưng Hng Dt, ð+ng Thái Thun, Nguy4n Hu Thu;, Vũ

Kh!c Nhưng, Lê Văn Thuyt, Phan ðình Ph%ng,....(1965 - 1970); Hà Minh Trung, Ngô

Vĩnh Vi4n, Nguy4n Văn Biu (1979 - 1985); Vũ Triu Mân, Nguy4n Thư, Phm Văn

Kim, Ngô Vĩnh Vi4n (1998 - 2007) và nhi#u tác gi khác.

a) Bnh Tungro hi lúa

Bnh tungro hi lúa hay vàng ñ*, lá lúa ñ*, do nhóm bnh gm 2 nguyên nhân ñó

là:

- Virus tungro dng hình vi khu0n (Rice tungro bacilliform virus - RTBV)

Rhabdoviridae. Virus này thưng gây bnh trên các ging lúa Oryza sativa vi triu

ch,ng lá bin vàng màu da cam và cây tàn l%i. Bnh ph bin  vùng ðông Á và Trung

Quc, Vit Nam. Virus có hình vi khu0n, có kích thưc dài x rng bin ñng t' 110 -

400nm x 30 - 35nm. Virus truy#n b3ng b" rày xanh ñuôi ñen ñ+c bit là b" rày

Nephotetlix virencens và 5 loài b" rày khác (Cicadelidae), theo ki&u truy#n n.a b#n vng

(semi-persistant).

- Virus tungro dng cu (Rice tungro spherical virus - RTSV) Sequiviridae. Virus

này cũng thưng gây bnh trên các ging lúa Oryza sativa vi triu ch,ng yu t tàn l%i.

Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây chuyên khoa------------------------------------------------

172



Bnh ph bin  vùng ðông Á, Trung Quc, Vit Nam và Nht Bn. Virus dng cu có

ñưng kính 30nm, bnh truy#n b3ng b" rày Nephotetlix virencens và h" Cicadelidae, theo

ki&u truy#n n.a b#n vng (semi-persistant).

ð+c ñi&m c a hai virus này là luôn phi hp cùng nhau trên mt cây mi xut hin

triu ch,ng Tungro như ñã mô t.

b) Bnh lúa c

Tên Vit Nam thưng g"i là lúa c*, lúa li m, v.v... (Rice grassy stunt virus -

RGSV) Tenuivirus.

Bnh phân b rng  Nam Á và ðông Nam Á (n ð, Trung Hoa, Indonesia, Nht

Bn, ðài Loan, Malaysia, Philippines, Srilanca, Thái Lan, Vit Nam,v.v....)

Triu chng bnh: Bnh to ra hin tưng dnh lúa thp lùn thành mt búi như

búi c*, lá có màu vàng chanh ñn vàng ñm trông như b%i c*, ri l%i cht.

Nguyên nhân gây bnh:

Bnh lúa c* phân b  tt c các nưc ðông Á, Nam Á trong ñó có Vit Nam.

Virus gây bnh có dng si m#m, có kích thưc dài x ñưng kính: 950 - 1350nm x 6nm.

Virus truy#n b3ng b" rày nâu Nilaparvata bakeri, N.lugens và N.muiri. Theo ki&u truy#n

b#n vng (persistant). Bnh ph bin  mi#n B!c và mi#n Trung, Vit Nam (Vũ Triu

Mân, Hà Minh Trungvà các tác gi khác).

c) Bnh lúa lùn xoăn lá

Bnh lúa lùn xoăn lá (Rice ragged stunt virus - RRSV) Reoviridae, bnh ph bin 

các nưc Nam Á, ðông Á... trong ñó có  mi#n Nam Trung B, Vit Nam (Hà Minh

Trung và ctv). Virus dng cu, ñưng kính 65nm, thưng gây bnh trên các nhóm ging

lúa Oryza latifolia, O. navara và O. sativa - to hin tưng xoăn ng"n lá lúa, bin vàng và

cây lúa tàn l%i. Virus truy#n b3ng b" rày nâu Nilaparvata lugens, h" Delphacidae. Virus

truy#n bnh theo ki&u b#n vng.

d) Bnh vàng lá lúa

Bnh này còn có tên là bnh vàng lá di ñng (Rice transitory yellowing virus -

RTYV) Rhabdoviridae. Bnh ph bin  ðài Loan và có th&  mt s nưc thuc vùng

ðông Nam Á trên lúa Oryza sativa - nhóm Japonica. Thưng gây bin vàng và vàng da

cam trên các lá già và lá trưng thành, ít th& hin triu ch,ng toàn cây. Mt s tác gi cho

r3ng, bnh này chính là bnh vàng lá lúa  Tây B!c, Vit Nam.

*Phòng tr bnh virus lúa

Mt s bin pháp chính là:

- Ch"n ging chng bnh: các ging lúa  Vit Nam ñ#u b nhi4m bnh nhưng khi

dch bnh b!t ñu xut hin thì các ging lúa np vùng Tây B!c b bnh n+ng hơn là các

ging lúa t9. Sau này khi dch bnh ñã phát tri&n mnh thì tt c các ging ñ#u b nhi4m

bnh. Do ñó, vn ñ# tìm kim ging lúa chng bnh là mt câu h*i ln ñi vi các cán b

nghiên c,u bnh cây  Vit Nam.

Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây chuyên khoa------------------------------------------------

173



- D báo và dit côn trùng môi gii: B" ry xanh ñuôi ñen và b" ry nâu là môi gii

truy#n các bnh virus hi lúa. Tuy nhiên, trong mt năm có ti 7 l,a b" ry xanh và nhi#u

l,a b" ry nâu. Do ñó, cn có d tính phòng tr' ñ& gim lưng phun thuc, tránh gây ñc

cho môi trưng.  mi#n Nam Vit Nam ñã ,ng d%ng bin pháp theo dõi ry trên b-y ñèn

và t ch,c gieo x hàng lot né ry thành công trên 1 triu ha (v% ñông xuân năm 2007).

- Dit c* di và các nơi côn trùng trú ng% sm trưc mùa bnh

- Nghiên c,u pháp hin sm cây bnh b3ng ELISA và các k thut khác

Khi cây lúa ñã b bnh có th& khôi ph%c b3ng cách làm c* s%c bùn và bón thêm phân

ñ+c bit là kali, s. d%ng ít ñm ñ& to s hi ph%c.

2. BNH VIRUS HI NGÔ

Bnh virus ngô phân b khá rng trên th gii, bnh có m+t  các nưc có din tích

trng ngô ln như M, Mexico, Trung Quc, Nga, n ð, Hungaria, Pháp… Bnh xut

hin  Vit Nam vi t7 l thp và chưa có tác hi ln ñn sn xut nhưng ti#m 0n mt

nguy cơ trong tương lai gn v# dch bnh.

Mt s bnh virus ngô ch yu :

1. Bnh ñm vàng lùn ngô (Maize chlorotic dwarf virus - MCMV) Sequiviridae.

2. Bnh ñm bin vàng (Maize chlorotic mottlte virus - MCDV) Tombusviridae.

3. Bnh khm lùn ngô (Maize dwarf mosaic virus - MDMV) Potyviridae.

4. Bnh khm lá ngô (Maize mosaic virus - MMV) Rhabdoviridae.

5. Virus Raydofino hi ngô ( Maize Raydofino virus - MRFV) Marafivirus.

6. Bnh sùi lá lùn cây ngô (Maize rough dwarf virus - MRDV) Reoviridae.

7. Bnh th ng thân ngô (Maize stemborer virus - MSBV) Unassigned

8. Bnh h*ng phn hi lùn cây (Maize steril stunt virus - MSSV) Rhabdoviridae.

9. Bnh s"c vân lá ngô (Maize streak virus - MSV) Germiniviridae.

10. Bnh s"c v3n lá ngô (Maize strip virus - MSpV) Tenuivirus.

11. Bnh s"c tr!ng lá ngô (Maize white line mosaic satellite virus) Satellite.

12. Bnh s"c tr!ng khm lá ngô (Maize white line mosaic virus - MWLMV)

Unassigned.

a) Bnh khm lá ngô (Maize mosaic virus - MMV) Rhabdoviridae:

Virus thưng gây ra triu ch,ng ñn vàng xanh, s"c lá, gân lá bin màu… virus có

hình vi khu0n - kích thưc dài x rng là 220nm x 90nm - virus truy#n b3ng côn trùng

Peregrenus maydis, thuc h" Delphaeidae.

Trưng ñi hc Nông nghip 1 – Giáo trình Bnh cây chuyên khoa------------------------------------------------

174



b) Bnh khm lùn ngô (Maize dwarf mosaic - MDMV) Potyviridae:

Bnh ph bin  Trung Quc, Nam Phi, M.

Virus có dng si m#m dài khong 770nm, virus gây ra triu ch,ng khm lá và cây

ngô lùn thp, tàn l%i virus thưng phá hoi trên ging ngô VN10, bnh khá ph bin trên

tp ñoàn ging ngô trng  Vit Nam (Vũ Triu Mân và ctv). Virus truy#n bnh nh côn

trùng h" Aphididae, nht là rp c ngô Rhopalosiphum maydis theo ki&u truy#n không b#n

vng (non persistant)

Bnh khm lá và khm lùn ngô là nhng bnh ph bin trên ngô thưng gây ra hin

tưng khô héo lá sm làm gim năng sut ngô khi bnh chim t7 l trên 5% s cây ngô

trng.

Các bnh virus khm lá, khm lùn, s"c lá ñm vàng hi ngô ñã ñưc phát hin t'

1986 - 2003 ti Trưng ðHNN 1 Hà Ni (Vũ Triu Mân và ctv).

Bin pháp phòng tr: Trng ging ngô không b bnh, phòng tr' rp và ry trên

rung trng ngô - gieo trng ngô ñúng thi v% và nh b* sm các cây b bnh sau khi cây

có t' 4 lá tr lên.

3. BNH VIRUS HI KHOAI LANG

Các bnh virus khoai lang ñưc phát hin phn ln  châu Phi. Cho ñn nay, bnh

gây hi hu ht các vùng trng khoai lang trên th gii. Hin nay, các nghiên c,u v# bnh

còn rt hn ch. Các bnh virus ch yu trên khoai lang hin nay là Sweet potato feathery

mottle virus SPFMV), Sweet potato vein mosaic virus (SPVMV), Sweet potato latent

virus (SPLV), Sweet potato mild mottle virus (SPMMV), Sweet potato caulimovirus

SPCV), Sweet potato yellow dwarf virus (SPYDV).

Theo kt qu ñi#u tra c a Trưng ðH Nông nghip I và Vin KHKT Nông nghip

Vit Nam (1994),  nưc ta xut hin các bnh khm lá dưa chut trên khoai lang (CMV),

virus chân chim (SPFMV) và virus ñm vàng (SPCV). Trên các ging khoai lang trng ti

Hà B!c (cũ), bnh virus nhi4m trên các ging khoai Lim, Hoàng Long và Mung ñ* vi t7

l t' 10 - 18%.

a) Bnh virus chân chim hi khoai lang (Sweet potato feathery mottle virus -

SPFMV) Potyviridae:

Bnh hi ph bin  các vùng trng khoai lang trên th gii. Bnh làm gim năng

sut ñáng k& trên nhng ging khoai lang m-n cm vi bnh.  nưc ta, t7 l bnh trên

ging khoai Mung ñ* là t' 5 - 13%.

Triu chng bnh:

Triu ch,ng bnh ph% thuc vào nhi#u yu t m-n cm c a cây ký ch , ñc tính c a

ch ng virus gây bnh và ñi#u kin ngoi cnh.

Triu ch,ng bnh th& hin rõ trên lá, lá cây bnh có màu xanh nht xen k8 các vt

khm xanh x-m, gân lá có màu vàng sáng, phin lá co h)p và mép lá có màu xanh vàng.

Bệnh cây chuyên khoa - Chương 8

CHƯƠNG 8. BỆNH VIRUS HẠI CÂY LƯƠNG THỰC VÀ CÂY RAU. BỆNH VIRUS HẠI LÚA.

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi