BÙI VIN (1839-1878) & CUC
CI CÁCH HI QUÂN
Nguyn Duy Chính
BÙI VIN (1839-1878) & CUC CI CÁCH HI QUÂN
LI M U
Th k 19 là mt bc ngot ln trong lch s nhân loi. Nhng quc gia có
nhng nhà lãnh o thc thi nhìn ra c xu hng thi i ã a dân tc
n ch vinh quang. Ngc li nhiu nc vì không nhìn ra cái mu cht ca
ci cách ã l nhng dp may và chuc ly cái thm ha b nc ngoài cai tr.
Vit Nam ta vào trng hp th hai mc du không him nhng s phu
thit tha vi tin  ca dân tc, hoc dâng s xin ci t, hoc son tho iu
trn. Mt trong nhng ngi ó là Mnh Dc Bùi Vin, và ông ã tin thêm
mt bc là a ra chơng trình t chc vic hi phòng nhng tic thay công
vic cha i n âu thì ông mt.
Nghiên cu v Bùi Vin b mt s tr ngi khách quan và ch quan. Tr ngi
khách quan là tài liu v ông hin có rt ít, có l vì ông cht quá tr (39 tui)
và s nghip ch! gii hn trong vòng 5 n"m cui cùng ca i ông, sau khi
xut dơng qua M#.[1]
S nghip ó có l c$ng i vào quên lãng nu thi tin chin nhà v"n Phan
Trn Chúc không son mt cun sách v ông nhan  Bùi Vin vi Chính
Ph M# – Lch s Ngoi Giao thi T %c (%ông Nam Á, Paris tái bn
1985). Tuy nhiên, tác ph&m ca nhà v"n h Phan có nhiu i'm không chính
xác i chiu vi niên bi'u ca s sách, nhiu on vit theo trí tng tng
ca ngi cm bút mà không ki'm chng.
( hi ngoi, Bo Vân (Bùi V"n Bo) có ra mt quy'n sách nhan Bùi Vin
– Mt Nhà Nho Sáng Sut- Li Lc – Phi Thng (Quê Hơng, Toronto,
Canada 1988) ni dung không có gì mi l hơn tác ph&m ca Phan Trn
Chúc, ch! thêm mt s chi tit trích trong Gia Ph H Bùi Trình Ph, Thái
Bình[2]. Mc dù tác gi c$ng có tham kho thêm mt s tài liu ca %ào
Trinh Nht, Tùng Hip, Thái V"n Ki'm, Lãng Nhân … nhng tu trung
nhiu câu h)i v*n không có câu tr li.
Ngay c tài liu ghi li trong Gia Ph H Bùi c$ng có gii hn. Mt s s
kin chép li t+ sách báo không c tra cu k# lng nên c$ng ghi nguyên
v"n nhng ch úng ra còn phi tn nghi[3]. Gia Ph ch! có thêm mt s chi
tit v quê hơng, bn quán và thân nhân, cùng nhng truyn k' ca các c,
truyn li, nhng không có gì ' i chiu. Phn ln b xung là v"n thơ,
nhng tài liu ó nng phn s nghip v"n chơng mà ít phn tài liu lch s
nên c$ng không s d,ng c bao nhiêu.
Tr ngi ch quan là ngi vit là không có iu kin ' truy nguyên nhng
nơi có th' còn gi mt s tài liu liên quan n Bùi Vin Hu, c$ng cha
th' trc tip v làng Trình Ph ' làm công vic su tm và thu th-p d kin.
Tuy nhiên, hi ngoi li có mt s u i'm mà nhng ngi i trc b hn
ch. Vi nhng tin b v thông tin và nhng ngun tài liu phong phú ca
nc ngoài, chúng ta có th' nhìn c th gii nói chung và khu vc %ông Á
nói riêng mt cách rõ rt khin cho s so sánh và nh-n thc d. dàng hơn. Mt
i'm áng nói khác là vào th k 19, phơng tin n loát, sách v và nht là
hình nh ã có nhiu nên chúng ta không nhng có th' c mà còn có th'
hình dung c khung cnh ca nhng khu vc cn nghiên cu.
Nh nhng tài liu ó, chúng ta mi thy quan i'm ca Bùi công trên lãnh
vc ci cách là mt thay i quan trng trong xu hng ca ơng thi.
Cùng vi nhng nhà nho tiêu bi'u khác vào thi k/ ó nh Nguy.n L
Trch, Nguy.n Trng T, Phm Phú Th, V$ Duy Thanh … s phu Vit
Nam ã to ra nhng hng phát tri'n rt tích cc và thích áng. Hơn na,
ch trơng ca Bùi Vin có ít nhiu cơ hi ' thc hin trong khi nhng
ngi khác phi ng+ng li nơi nhng bn iu trn, &m h-n nhi chung.
Chúng ta c$ng li có cơ hi so sánh ci cách ca ông vi nhng công cuc
duy tân v-n ng ca các nc %ông Á ' nhìn li u khuyt i'm. Tic thay
triu ình Hu không có mt chính sách liên t,c, c$ng không k th+a công
trình d dang ca h Bùi khin chúng ta l mt dp bc vào qu o th gii
sm hơn.
BI CNH CHÍNH TR VÀ QUÂN S
Mt trong nhng câu h)i mà nhiu ngi trong chúng ta thng t ra là cái
ct lõi ca lch s Vit Nam âu mà có th' tn ti c trong my ngàn
n"m qua. Ngi thì bo là do dân tc chúng ta anh hùng, k thì li cho r0ng
nc mình có nhng nhân tài kit xut. Xét tin trình phát tri'n, dân tc Vit
Nam vì mt v trí a d c bit, nh c trên mt b bi'n dài và h1p dc
theo mt dãy núi cao khin chúng ta trong v th rt d. b tn công. Sut
2000 n"m hu s, hu nh tình trng xã hi ca ta thay i rt ít. %i sng
ca i a s ngi Vit Nam vào th k 19 không khác vi ông cha chúng ta
thi l-p quc bao nhiêu, v*n dt ly vi mà mc, trng ly lúa mà "n.
Làng xã, ơn v c"n bn ca xã hi là mt ti'u quc c l-p v kinh t, có
phong t,c và sinh hot riêng, ngay c ting nói c$ng i ng ti'u d vi
vùng lân c-n, tuy không h2n là mt ngôn ng khác nhng so sánh c$ng có rt
nhiu i'm bt ng. Ch! gn ây, khi s thông tin và trao i rng rãi, chúng
ta mi chp nh-n nhng tiêu chu&n và quên lãng dn phơng ngôn, phơng
ng ca vùng mình.
Làng nào c$ng có l$y tre vây quanh nh mt bc tng ng"n chn xâm nh-p
t+ bên ngoài, là mt ơn v cơ bn trong chin u. Gic n nhà àn bà phi
ánh nói lên ý nim àn bà c$ng d phn vào vic bo v xã thôn, vì trong
nhiu thi k/, gic giã liên miên i "n cp t+ vùng này sang vùng khác là
mi e da chính, ch không h2n có ý ngha àn bà tòng quân dit gic nh
nhiu ngi c  cao. %ơn v ó có nhng u i'm nhng c$ng có khuyt
i'm, thích hp cho ki'u chin tranh du kích, chin tranh nhân dân -- ch i,
ón ánh k ch ngay trên a bàn mình -- nhng li không mnh ' v-n
d,ng vào mt cuc chin qui c. Chính vì th, ti th k 19 Vit Nam cha
xây dng c qui mô quân s áng k' và khi nhìn li, triu ình nhà
Nguy.n c$ng m3c phi nhng trì tr tơng t vi Trung Hoa trong cùng thi
k/ ó