TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(28).2008
96
CẤU TRÚC XOAY VÒNG TRONG TIỂU THUYẾT
“NGƯỜI YÊU DẤU” CỦA TONI MORRISON
CIRCULAR STRUCTURE IN “BELOVED” OF TONI MORRISON
NGUYỄN PHƯƠNG KHÁNH
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng
TÓM TẮT
Năm 1993, Toni Morrison nhận giải thưởng Nobel Văn chương, trở th ành nhà văn Mỹ
gốc Phi đầu tiên và là người phụ nữ thứ tám nhận được giải thưởng cao quý này. Xuất
phát từ một sự kiện có thực trong lịch sử, cuốn tiểu thuyết Người yêu dấu kể về câu
chuyện một người phụ nữ bị ám ảnh bởi đứa con gái nhỏ mà bà đã sát hại để nó thoát
khỏi kiếp nô lệ. Mang dáng dấp một câu chuyện ma trộn lẫn truyện kể hiện thực, cuốn
tiểu thuyết khắc họa những chấn thương sâu nặng về tinh thần và thể xác mà chế độ
nô lệ gây ra trong lịch sử, cũng như nỗi đau dai dẳng con người phải chịu đựng sau khi
chế độ này đi qua. Với bút pháp tiểu thuyết độc đáo, Toni Morrison đã chứng tỏ tài
năng của mình trong việc xây dựng một cấu trúc xoay vòng biểu hiện qua các cấp độ:
cốt truyện, hệ thống không gian, thời gian, nhân vật và ngôn từ.
ABSTRACT
In 1993 Toni Morrison was awarded the Nobel Prize in Literature, becoming the first
African American and just the eighth woman to earn the accolade. Inspired by an actual
historical incident, Beloved tells the story of a woman haunted by the daughter she
murdered rather than have returned to slavery. Partly a ghost story, partly realistic
narrative, this novel examines the mental and physical trauma caused by slavery as
well as the lingering damage inflicted on its survivors. With the special writing style, Toni
Morrison demonstrates her artistic skill in her circular structures showed in the levels:
plot, space, time, characters and language.
Người yêu dấu là cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của nhà văn Mỹ đương đại Toni
Morrison (1931- ). Tác phẩm đã được tạp chí New York Times đánh giá là hay nh ất nước
Mỹ trong vòng hai mươi lăm năm qua. Ở một góc độ nào đó, người đọc có thể cảm nhận
đây là cuốn truyện mang màu sắc kỳ ảo, hoặc một tác phẩm xuất sắc của chủ nghĩa hiện
thực để tố cáo chế độ nô lệ và tình trạng phân biệt chủng tộc, hay đây cũng có thể là một
cuốn tiểu thuyết tâm lý, một cuốn sách về câu chuyện tình yêu lãng mạn. Trong đó, nhà
văn sử dụng một lối văn xuôi hiện đại, cộng hưởng với những bài thơ ngắn, dài và đặc
biệt là lối cấu trúc xoay vòng vô cùng độc đáo. Chính cấu trúc như vậy khiến cho tác
phẩm gia tăng tính huyền ảo và chất thơ, tạo nên một sức mạnh xoáy sâu vào một vùng ký
ức còn tươi rói nỗi đau, mãi mãi tỏa bóng xuống những tháng ngày còn lại.
Theo từ điển Thuật ngữ văn học, cấu trúc tác phẩm được quan niệm là “tổ chức
nội tại, mối quan hệ qua lại của các yếu tố của tác phẩm mà sự biến đổi một yếu tố nào
trong đó sẽ kéo theo sự biến đổi của các yếu tố khác” [2,4]. Như vậy, cấu trúc tác phẩm
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(28).2008
97
tạo nên từ sự đan bện các yếu tố nội tại, gắn kết chặt chẽ với nhau theo một trật tự nhất
định. Ở đó, chúng được đặt trong các cấp độ phụ thuộc vào nhau: từ chủ đề, kết cấu, đến
hệ thống hình tượng (nhân vật, không gian thời gian), ngôn từ... Trên mỗi cấp độ, các
yếu tố kết nối chặt chẽ với nhau theo một “lộ trình” có chủ ý. Vậy nên mọi sự sắp đặt
các yếu tố của văn bản sẽ tạo nên cấu trúc riêng biệt cho tác phẩm nghệ thuật.
Trong Người yêu dấu, chúng ta nhận ra một cấu trúc vòng tròn thể hiện qua sự
tuần hoàn của cốt truyện, một số mô típ, không gian, thời gian, sự kiện, nhân vật và ngôn
từ. Các tầng bậc bên trong tác phẩm phát triển theo kiểu đồng tâm lan toả, các yếu tố gặp
nhau về bản chất, không ngừng gợi nhắc cái trước đó, cái đã qua. Cuộc sống cứ xoay
vòng như tiếng dội của sự tuyệt vọng. Con người cố gắng vượt qua ranh giới này để rồi
lại tiếp tục chạm mặt với những điều tương tự. Sự xoay vòng trong cấu trúc tiểu thuyết
khắc sâu thêm những ẩn ức tinh thần bế tắc của nhân vật, sự tồn tại dai dẳng của quá khứ
và định kiến xã hội. Câu chuyện trở nên ám ảnh và tha thiết gọi về những nghĩ suy.
Sau đây, chúng ta sẽ tìm hiểu cấu trúc xoay vòng thể hiện trong các cấp độ cốt
truyện, không gian, thời gian, nhân vật và ngôn từ.
1. Cốt truyện
Cốt truyện được xây dựng dựa trên một câu chuyện có thật về người phụ nữ da
đen tên là Margaret Garner, cộng thêm hình dung về một thời kỳ tồn tại chế độ nô lệ
trên đất Mỹ. Các sự kiện trải dài từ nửa đầu thế kỷ XIX cho đến thời kỳ Tái thiết, sau
cuộc Nội chiến Nam- Bắc. Mặc dù vậy, câu chuyện không phải là chuỗi sự kiện liên
hoàn tiếp nối thông thường - một cách kể đầy cổ điển. Ở đây, cốt truyện phát triển theo
kiểu xoay vòng, mở rộng lan toả theo những vòng tròn đồng tâm và ở mỗi phần đều có
sự lặp lại những sự kiện của quá khứ, của cái trước đó. Sự hiện diện của những mô típ
trở đi trở lại trong tác phẩm cũng cho thấy tính chất xoay vòng của cốt truyện.
Thứ nhất, chúng ta thấy rằng tác phẩm chia làm ba chương lớn và mỗi chương
đều bắt đầu bằng tình trạng của ngôi nhà 124. Mở đầu các chương luôn là hình ảnh đầy
xáo động và có tính thúc đẩy cao trào cho sự kiện trong tác phẩm:
− Chương một: “Ngôi nhà 124 đầy hận thù...”
− Chương hai: “Ngôi nhà 124 ầm ĩ...”
− Chương ba: “Ngôi nhà 124 im lặng...”
Chương một mở ra vấn đề đang tiềm ẩn trong tác phẩm. Sự thù hằn, lạnh lẽo, cô
độc của ngôi nhà 124 hay chính là cuộc đời của các nhân vật sống trong đó báo hiệu
tính gay cấn của các sự kiện tiếp theo. Và đây chỉ là “mồi nhử” để dẫn tới sự giải quyết
tất yếu.
Cho đến chương hai, mâu thuẫn đã cao trào. Sự náo động bắt đầu đỉnh điểm.
Cho đến chương cuối, nhịp điệu chậm lại và các sự kiện đi đến điểm nút cuối cùng.
Tuy nhiên, mặc dù sự vận động của tiểu thuyết có vẻ khoác một dáng dấp “kịch
tính” và được giải quyết theo chiều hướng mở đầu - thắt nút - mở nút như vậy, nhưng
thực sự đó chỉ là kiểu xoay vòng của cốt truyện. Tác giả xác định điểm bắt đầu của
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(28).2008
98
truyện kể và câu chuyện tiếp theo có thể triển khai theo nhiều hướng, nhưng vòng tròn
đồng tâm lan toả rộng đến đâu cũng xuất phát từ một tâm điểm. Khi ký ức của nhân vật
dẫn dắt ta đi qua các không gian khác nhau cùng rất nhiều biến cố, nhiều giai đoạn khác
nhau của từng số phận con người… thì bao giờ câu chuyện cũng bắt đầu lại tại chính
ngôi nhà 124 - không gian bị một con ma trẻ con quấy phá, ám ảnh suốt mười mấy năm
trời - nhưng mở thêm những xung đột, những đòi hỏi giải phóng của bao nhiêu ẩn ức và
trói buộc, của sự thức tỉnh và khát khao tìm lại chính mình trong từng nhân vật.
Chính kiểu vòng tròn của cốt truyện như thế tạo điều kiện cho các sự kiện, các mô
típ được trở lại, với những điểm nhấn khác nhau, nhưng luôn tạo cho người đọc cảm giác
bưng bít của một thế giới. Dường như nhân loại trải qua bao thăng trầm biến cố, rốt cuộc
cũng không đi ngoài mấy vấn đề muôn thuở: tình yêu, sự hy sinh, ý thức cá thể, tội lỗi...
Vậy nên, chúng ta gặp lại bóng dáng của mặc cảm tội lỗi của Cain, một câu
chuyện xa xưa từ Kinh Thánh. Người ta có thể nghĩ tới mô típ tội ác và trừng phạt, khi
xuất hiện yếu tố giết con - ám ảnh tội lỗi - ẩn ức tâm lý, nhưng Morrison đã đưa chủ đề
này đi sang một hướng khác khi đ ặt nó trong bối cảnh xã hội có sự tồn tại chế độ nô lệ
vô nhân đạo. Vụ án người mẹ trẻ Sethe (một nô lệ chạy trốn) cắt cổ đứa con gái mới lên
hai của mình trong nỗi kinh hoàng và tuyệt vọng tột cùng trước sự săn lùng của tên chủ
nô. Tội lỗi của người đàn bà da đen vượt ra khỏi phạm vi đạo đức, đứng giữa ranh giới
của tội ác kinh khủng và một hành động cao thượng. Và chị đã phải đối mặt với tội lỗi
ấy, nỗi đau ấy không chỉ một lần. Đứa trẻ đã chết một lần nữa hiện diện trong đời chị
với hình hài người thật: cô gái trẻ Beloved chính là hồn ma sống lại, gieo rắc xung
quanh một không khí huyễn hoặc, ám ảnh, đầy bí ẩn ngột ngạt. Các tình tiết liên quan
đến sự kiện này cứ tái lặp trong mỗi chương. Mỗi mảnh đoạn của câu chuyện gợi ra một
phần của quá khứ, mở ra một số thông tin liên quan đến cuộc đời nhân vật, nguyên nhân
vụ giết con của Sethe, quãng đời nô lệ, tù ngục, chạy trốn gian khổ của Paul D..., rồi
dừng lại lưng chừng và chuyển sang các sự kiện khác. Tính chất mảnh ghép và cách
thức tự sự đa chủ thể giúp tác giả tự do chuyển mạch truyện, các sự kiện rời rạc không
tiếp nối. Người đọc phải đợi qua các chương sau, sự kiện được trần thuật tiếp tục, ngược
về quá khứ để lý giải nguyên nhân hoặc hướng đến tương lai để đón nhận hậu quả.
Lối tự sự xoay vòng như vậy khiến tác phẩm gia tăng tính huyền ảo, đồng thời
có độ ngân vang, lan toả, thấm dần những nỗi đau, sự khốc liệt, tính chân thực lịch sử
trong từng sự kiện. Nó cũng gợi liên tưởng đến tính chất lãng mạn Mỹ (American
romance) bay bổng trên nền câu chuyện hiện thực sâu sắc khi nhà văn cố gắng khai thác
chủ đề tình yêu mạnh mẽ của người đàn bà, của người mẹ, những dồn nén tâm tư bao
nỗi đau, tuyệt vọng, điên cuồng trong bao thân phận trên miền đất mới nhiều hứa hẹn
mà cũng đầy cay đắng.
2. Hệ thống hình tượng (không gian, thời gian, nhân vật)
Hai không gian trung tâm của tác phẩm là Sweet Home - một đồn điền của chủ
nô da trắng trước Nội chiến và ngôi nhà 124 thực chất cũng là sự lặp lại của tình trạng
nô lệ, tủi nhục, cô độc. Sethe vượt qua đoạn đường dài để tìm đến tự do, nhưng rốt
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(28).2008
99
cuộc, ở ngôi nhà 124, chị lại rơi vào sự giam hãm khác, còn đau đớn, ngột ngạt hơn xưa,
đó là sự cầm tù trong quá khứ và tội lỗi giết con.
Các nhân vật chính của cuốn tiểu thuyết đã cố gắng bức thoát khỏi không gian
nô lệ, tràn ngập nỗi ám ảnh bị phủ nhận cá tính, bị hạ nhục và huỷ hoại cuộc đời. Sweet
Home là thiên đường ảo tưởng của những thân phận nô lệ bị khoá kín về mặt không
gian và cả thời gian, khi họ bị đoạn tuyệt với cội rễ và bị ru ngủ trong mơ mộng về cuộc
sống “tự do” dưới sự cai quản của một chủ nô cấp tiến. Và kẻ chủ nô da trắng mới, thay
thế ông bà Garner, đã chứng tỏ cho họ thấy quyền lực của người da trắng và thân phận
hèn mọn của người nô lệ da đen. Nhưng viễn cảnh tự do ở ngôi nhà 124 cũng sớm lụi
tắt. Những nhân vật của chúng ta một lần nữa lại bị cầm tù trong một không gian cô
độc, ma ám, tràn ngập điều phi lý, huyễn hoặc.
Sự xoay vòng về tính chất không gian gắn liền với sự xoay vòng về thời gian khiến
cuốn sách có sự dồn tụ rất cao. Quá khứ - hiện tại - quá khứ cứ đan xen quay vòng khiến
nhân vật chìm trong uẩn ức, tự dày vò mình và bị cô lập khỏi môi trường xung quanh. Con
người luôn có cảm giác đau đớn, mặc cảm thường trực. Họ gồng mình kiêu hãnh, bất cần
như để tự giương cao cái tôi, tự ám thị mình về một cội rễ chưa bao giờ bị cắt đứt.
Tác phẩm được tạo dựng bằng kỹ thuật vận dụng điêu luyện thời gian kể chuyện
trong đó tác giả thay thế sự phát triển tuyến tính bằng một loạt những khoảnh khắc mà
quá khứ, hiện tại, tương lai cùng đồng hiện. Nó là câu chuyện chứa đựng những tầng bậc
của quá khứ, từ chiếc tàu buôn nô lệ đến Sweet Home, cũng như hiện tại trong ngôi nhà bị
ma ám thời kỳ Tái thiết sau cuộc Nội chiến tương tàn Nam - Bắc. Quá khứ có thể vừa mới
đây thôi trong nỗi nhớ của nhân vật, có khi nó lùi về thật xa, không còn gắn với riêng một
cuộc đời nô lệ nào mà là quá khứ của cả một cộng đồng người da đen bị đánh cắp thân
phận trong lịch sử. Tất cả như là huyền thoại hiện lên qua dòng hồi tưởng, nhưng nhiều
khi nó được kể một cách rõ ràng, trực tiếp như đang xảy ra trong hiện tại. Thời gian trôi
ngược trong thực tại, con người cố gắng nhớ lại cội rễ của chính mình, cuộc đời thực sự
của mình nhưng luôn bị những nỗi dằn vặt, mặc cảm ám ảnh. Sethe đánh mất chính mình
bên Beloved như hàng tri ệu người da đen bị “mất trí nhớ” trên toàn quốc.
Thời gian trong Người yêu dấu di chuyển theo một đường tròn, lặp lại con
đường khép kín từ hiện tại trở lại quá khứ rồi xoay vòng lại hiện tại. Ngay trong từng
đoạn, từng chương của cuốn tiểu thuyết, chúng ta dễ dàng nhận ra tính chất mảnh ghép,
đồng hiện thời gắn với sự thay đổi điểm nhìn liên tục. Trong dòng thời gian chuyển
động dích dắc ấy, những sự kiện của quá khứ hiển hiện trong hiện tại, chẳng hạn trường
đoạn tả cảnh Sethe và Paul D nằm bên nhau, cuộc tình hai người lồng trong dòng hồi
tưởng về một tình yêu nữa thuộc về quá khứ: đó là tình yêu giữa Sethe với người chồng
cũ Halle. Hai người đàn ông trong đời chị khiến chị nhớ đến những kỷ niệm đẹp, bao
rung động đầu đời, tình chồng vợ và niềm mơ mộng của một cô gái trẻ trong chị ngày
xưa. Nhà văn khéo léo di chuyển ống kính liên tục từ người này sang người kia để bắt
trọn hồi ức của từng người trong cùng giây phút ấy.
Việc xây dựng một kết cấu không - thời gian trong đó có sự gặp gỡ giữa quá khứ
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(28).2008
100
và hiện tại, tính chất không - thời gian xoay vòng, lặp lại, lồng ghép khiến tác phẩm gia
tăng độ hư ảo, nó trở thành kiểu truyện kể không ngừng tự vấn lại chính mình, gặp lại
chính mình trên từng nếp suy nghĩ. Con người không thoát được vòng xoáy luẩn quẩn
của không-thời gian ấy, cho nên thân phận cũng dẫm lên nhau những nỗi đau mòn.
Chính vì thế, chúng ta cũng nhận thấy trong hệ thống nhân vật có sự song trùng
về nhiều mặt. Đó là hồn ma đứa trẻ đã chết lúc lên hai và nhân vật Beloved; đó là Baby
Suggs và Sethe. Sự trở về của đứa bé bị sát hại trong hình hài cô gái mười chín, hai
mươi tuổi – Beloved - có bóng dáng mô típ ma- người trong các loại truyện kỳ ảo ma
quái, ở đây nhà văn khoác cho nhân vật ma một cuộc đời nữa trong tác phẩm với hình
hài người thực. Hai nhân vật thuộc về hai thế giới âm - dương cách biệt, nhưng luôn dự
phần và có vai trò vô cùng đặc biệt đối với sự sống trong ngôi nhà 124. Hồn ma đứa trẻ
và Beloved là hai hình tượng gắn bó song trùng. Cả hai là hình bóng của nhau soi chiếu
nửa tối nửa sáng. Nhưng nói chung, chúng đều là bóng ma của quá khứ cứ ám ảnh
không yên trong cuộc đời từng nhân vật.
Còn Sethe là hình ảnh của một Baby Suggs mạnh mẽ đầy khát vọng nhưng cũng
cô đơn và yếu đuối vô cùng. Hai người đàn bà nô lệ với hai cuộc đời đầy tổn thương, họ
chỉ là món hàng để mua bán, phục dịch, sinh nở cho người da trắng. Chiếc áo cưới tự
may từ những mảnh vải vụn cũ nát, tình yêu với người chồng chỉ thấy mặt nhau trong
bóng tối, khát vọng tự do để rồi chứng kiến người thân bị huỷ hoại... Cả Baby Suggs và
Sethe đều chịu chung một số phận mù mịt của thân phận phụ nữ nô lệ. Họ cùng gắn bó
với người con trai Halle, người đã hy sinh năm năm làm việc ngày chủ nhật để chuộc
lấy tự do cho mẹ, người đã đau đớn đến câm lặng khi bất lực chứng kiến vợ mình bị
hành hạ làm nhục. Hai người đàn bà rốt cuộc đã mất chàng trai yêu thương, mất mát
người thân, tinh thần và thể xác. Mọi nỗi cay đắng đã dìm họ xuống nỗi cô đơn và tuyệt
vọng. Baby Suggs thôi cố gắng xây dựng tôn giáo da đen của mình. Đến lượt Sethe nằm
liệt giường chờ chết giống Baby Suggs...
Những cảnh cuối cùng của cuốn tiểu thuyết cho thấy một cảnh tượng lặp lại:
Ông Edward Bodwin, một người da trắng, đến giúp cô bé Denver đi làm hoà nhập cuộc
sống trở lại, bị Sethe trong cơn cuồng loạn tâm trí lao đến định giết chết. Sethe vẫn ám
ảnh về gã thầy giáo da trắng năm xưa. Chị hoang tưởng trong nỗi sợ hãi có người đến
tước đoạt đứa con của chị, tước đoạt tự do của mẹ con chị. Nhưng lần này cộng đồng
người da đen đã có mặt bên người phụ nữ ấy và ngăn chặn được một bi kịch lặp lại.
Beloved biến mất. Có hình ảnh “người đàn ông không da với chiếc roi trong tay
đang đứng nhìn” Beloved ở cuối đoạn. Người ta nhớ lại cảnh tượng mười tám năm về
trước. Đứa trẻ chết, Sethe man dại, Baby Suggs tuyệt vọng. Giờ đây, Beloved đã trở lại
nơi nó đã đến, và đến lượt Sethe rối loạn tinh thần và gục ngã.
Sự đan cài các chi tiết và hình tượng mang tính song trùng cùng với cách thiết
kế cốt truyện phản ánh một chung cục khải huyền: Beloved biến mất, Sethe sắp chết,
thế giới u ám của ngôi nhà 124 sụp đổ… Nhưng bằng tình yêu thương, sự mạnh mẽ,
Denver và Paul D đang mở ra một thế giới khác của sự phục sinh.
