Chất liệu đồng trong điêu khắc tượng đài
Cùng với những tiến bộ vượt bậc của nhân loại, sự ra đời của các công
nghệ tiên tiến và kỹ thuật đúc kim loại hiện đại, chất liệu đồng ngày
càng trở nên phổ biến và vô cùng gần gũi với nghệ thuật Điêu khắc nói
chung và với nền nghệ thuật Điêu khắc trang trí ứng dụng Việt Nam
nói riêng. Đặc biệt ngày càng trở nên phổ dụng và được ưa chuộng
trong lĩnh vực xây dựng tượng đài.
Có thể nói đồng là kim loại được sử dụng nhiều nhất trong điêu khắc
tượng đài và các tác phẩm phù điêu hoành tráng. Nó cho ta khả năng tái
tạo bất kì bố cục điêu khắc phức tạp nào. Có 3 dạng sử dụng để thể hiện
ngôn ngữ điêu khắc trang trí ứng dụng: đồng thỏi để đúc, đồng lá để gò
và đồng tích điện để mạ trong điêu khắc.
Đồng là một trong các chất liệu kim loại trang nhã để làm tượng tốt
nhất, bởi tính tạo hình của nó cho ta khả năng thực hiện từ những bố
cục mảnh và tinh vi, đến các chi tiết bất kì của hình khối lớn. Đó là kim
loại cho phép giải quyết được một cách hoàn hảo bài toán tạo hình
trong điêu khắc. Trong cùng một lúc nó là chất liệu tạo hình tổng hợp
có phạm vi sử dụng rất rộng. Bề mặt của đồng có tính chất trang trí với
độ phong phú của các gam màu sắc kết hợp với vai trò của ánh sáng,
đồng cũng là kim loại duy nhất có thể truyền màu sắc nhân tạo cho các
tượng cổ điển.
Màu sắc của đồng có một vai trò rất lớn trong điêu khắc, nó phụ thuộc
vào tỉ lệ của thiếc và kẽm trong hợp kim. Nếu hợp kim có 15% thiếc thì
đồng có màu vàng, nhưng nếu có 16 - 25% thiếc thì đồng sẽ có màu
vàng trắng, nếu có hơn 25% thiếc thì đồng sẽ có màu xám, và nếu có
33% thiếc thì sẽ có đồng trắng trông gần giống như bạc.
Tương ứng với thành phần hợp kim khác nhau của thiếc ta sẽ có các độ
nóng chảy khác nhau của đồng. Đồng nóng chảy ở nhiệt độ 1083oC,
với thành phần 8% thiếc sẽ nóng chảy ở 980oC và với 25% thiếc sẽ
nóng chảy ở 800oC. Độ cứng của đồng cũng phụ thuộc vào thành phần
hợp kim thiếc: độ cứng lớn nhất là 27% thiếc, nhưng khi đó đồng sẽ
giòn. Với thành phần 4 - 6% thiếc, đồng có tính tạo hình tốt nhất và
được các nghệ nhân, các chuyên gia sử dụng trong công nghệ đúc
tượng đài, tượng trang trí ứng dụng.
ở Việt Nam, không phải là quá mới, mà từ xưa chất liệu đồng đã được
sử dụng và làm rạng danh một số làng nghề. Ví như Ngũ Xã, nổi tiếng
với chuông đồng và tượng đồng. Từ đời vua Lê Huy Tông (1677),
người dân Ngũ Xã với hai bàn tay “chín rạn hơi đồng” đã đúc nên pho
tượng Trấn Võ uy nghi, cao gần 4m, nặng chừng 4 tấn, sừng sững trấn
giữ phương Bắc Hà Thành. Nghe người đời truyền lại, tượng đúc xong
mới cất đền Quán Thánh trùm lên. Những tưởng tác phẩm ấy đã là kiệt
tác của nghệ nhân làng nghề Ngũ Xã? Nhưng khi bước chân vào ngôi
chùa của làng này - chùa Thần Quang, đứng trước pho tượng Phật
Adiđà, bạn mới thật sự kinh ngạc và nghĩ ngay rằng có lẽ đây mới là
tuyệt đỉnh của nghệ nhân Ngũ Xã. Đức Phật từ bi, tọa thiền trên toà sen
rộng chừng 15m, tượng cao 3,95m và nặng tới 10 tấn. Một điều kỳ diệu
là tượng được đúc liền một khối, không thấy một mối hàn, không mảy
may một tỳ vết. Một pho tượng Phật bằng đồng lớn nhất Việt Nam?
Đúng vậy! Và đáng quý thay, pho tượng ấy, kiệt tác ấy được đôi bàn
tay tài hoa, điêu luyện của các nghệ nhân Ngũ Xã tạo nên ngay giữa thế
kỷ XX này. Một sự tiến bộ vượt bậc cả về trình độ và kỹ thuật đúc
đồng khuôn đất mà Tổ nghề đồng các làng nghề đã từng phát triển và
lưu truyền cho tới ngày nay. Nghệ thuật quả là một không gian mở,
luôn luôn thay đổi và làm mới, hướng tới sự hoàn thiện. Vấn đề là sự
kế thừa truyền thống và phát triển nó cùng với những thành tựu tiến bộ
của nhân loại.
Ngày nay với sự ra đời của các công nghệ đúc khuôn thép hiện đại,
phương pháp đổ rót tiên tiến cho phép các nhà điêu khắc cùng với các
chuyên gia đúc thể hiện các tác phẩm tầm cỡ lớn như tượng đài, đài
tưởng niệm, tượng vườn... bằng chất liệu đồng một cách dễ dàng hơn
phương pháp đúc thủ công rất nhiều và gần như hoàn thiện tác phẩm
ngay sau khi khuôn đúc được gỡ ra. Để đạt được sự hoàn thiện ấy đòi
hỏi người đúc phải rất am hiểu và có khả năng tính toán rất kỹ mọi chi
tiết để vạch ra được các đường thoát khí, bởi khi rót đồng nóng chảy
vào khuôn nếu khí không thoát sẽ gây rỗ bề mặt sản phẩm và khi ấy
điêu khắc gia sẽ phải mất rất nhiều công sức để gia công hoàn thiện tác
phẩm của mình.
Bấy nhiêu thôi chưa đủ, công tác xử lý bề mặt và phủ lên tác phẩm một
lớp áo bảo vệ khỏi nắng mưa, khỏi sự tàn phá dữ dội của khí hậu vùng