www.tapchiyhcd.vn
260
฀ CHUYÊN ĐỀ LAO ฀
PROGRAM IN
PHARMACOGNOSY - TRADITIONAL MEDICINE
TO MEET THE REQUIREMENTS OF THE NEW TASKS
DoVanKhai*
Hai Duong Central College of Pharmacy - 324 Nguyen Luong Bang, Le Thanh Nghi Ward, Hai Phong City, Vietnam
Received:13/09/2025
Revised:02/10/2025;Accepted:09/10/2025
ABSTRACT
Objective: ThisstudyaimstoevaluatethecurrentlandscapeoftheMedicinalMaterials
andTraditionalPharmacytrainingprogramandtoproposeastrategicframeworkforits
futuredevelopment.
Methods: Acomprehensivereviewwasconducted,synthesizingscientificliteraturefrom
reputableacademicdatabasessuchasPubMed,Scopus,andGoogleScholar,alongside
key policy reports and resolutions from the Politburo, the Ministry of Health, and the
MinistryofEducationandTraining.
Results: Thereviewsynthesizedcurrentstatepoliciesandidentifiedaclearindustrytrend
towards sustainableautonomy.Basedon thisanalysis,aset ofgeneral strategiesand
specificrecommendationswasformulatedforthedevelopmentofaspecializedtraining
programinMedicinalMaterialsandTraditionalPharmacy.
Conclusion: This research provides a foundational analysis of the current training
landscape and offers a clear, actionable roadmap for the future development of the
MedicinalMaterialsandTraditionalPharmacycurriculum.
Keywords: Medicinal Materials & Traditional Pharmacy curriculum, interdisciplinary,
application-oriented,integration,identity,penta-helixvaluechain,greeneconomy.
*Correspondingauthor
Email:do.vankhaidhd@gmail.com Phone:(+84)983087512 Https://doi.org/10.52163/yhc.v66iCD18.3487
Vietnam Journal of Community Medicine, Vol. 66, Special Issue 18, 260-264
261
CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO CHUYÊN NGÀNH
DƯỢC LIỆU - DƯỢC CỔ TRUYỀN ĐÁP ỨNG YÊU CẦU NHIỆM VỤ
TRONG THỜI ĐẠI MỚI
ĐỗVănKhái*
Trường Cao đẳng Dược Trung ương Hải Dương - 324 Nguyễn Lương Bằng, P. Lê Thanh Nghị, Tp. Hải Phòng, Việt Nam
Ngàynhận:13/09/2025
Ngàysửa:02/10/2025;Ngàyđăng:09/10/2025
ABSTRACT
Mục tiêu: KhảosátđượcthựctrạngchươngtrìnhđàotạoDượcliệu-Dượccổtruyềnhiện
nay;đềxuấtgiảiphápxâydựngchươngtrìnhđàotạochuyênngànhDượcliệu-Dượccổ
truyềntrongthờigiantới.
Phương pháp: Tìmkiếmvàtổnghợpcáctàiliệukhoahọctừnhiềucơsởdữliệuhọcthuật
uytínnhưPubMed,Scopus,GoogleScholar,cũngnhưcácbáocáochínhsách,nghịquyết
củaBộChínhtrị,BộYtế,BộGiáodụcvàĐàotạo.
Kết quả: TổnghợpđượccácchínhsáchcủaNhànướcvàtìnhhìnhxuhướngpháttriển
theohướngtựchủbềnvữngcủadoanhnghiệp.Đềxuấtgiảiphápchungvàmộtsốgiải
phápcụthểvềxâydựngchươngtrìnhđàotạochuyênngànhDượcliệu-Dượccổtruyền.
Kết luận: NghiêncứuđãkhảotđượcthựctrạngchươngtrìnhđàotạoDượcliệu-Dược
cổtruyềnhiệnnay.Đềxuấtđượcgiảiphápxâydựngchươngtrìnhđàotạochuyênngành
Dượcliệu-Dượccổtruyềntrongthờigiantới.
Từ khóa: ChươngtrìnhDượcliệu-Dượccổtruyền,liênngành-ứngdụng-hộinhập-bản
sắc,chuỗigiátrị5nhà,kinhtếxanh.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Bướcvàothờikỳpháttriểnmới-thờiđạicôngnghệ
4.0,“kỷnguyênvươnmình”củađấtnướcvớikhát
vọngtrởthànhquốcgiapháttriểnvàogiữathếkỷXXI
[1],ViệtNamđangđẩymạnhchuyểnđổimôhình
tăngtrưởngdựatrêntrithức,côngnghệvàđổimới
vàsángtạo.Trongbốicảnhđó,ngànhYDượcnói
chungvàchuyênngànhDượcliệu-Dượccổtruyền
nóiriêngcóvaitròđặcbiệttrongsựnghiệpchăm
sóc sức khỏe nhân dân, bảo tồn tri thức bản địa,
đồngthờipháttriểnnềnkinhtếđấtnướctheohướng
kinhtếxanh.
TheoTổchứcYtếThếgiới,hiệnnay,thuốctừdược
liệuchiếmkhoảng40%trongsốdượcphẩmchăm
sócsứckhỏe,hơn80%dânsốthếgiớiđangsửdụng
cácsảnphẩmyhọctruyềnthốngtrongchămsóc
sứckhỏebanđầu[2].ViệtNamcóhơn5.000loài
câythuốcđãđượcghinhận,hệthốngtrithứcyhọc
cổ truyền lâu đời [3], [4], cùng với đó nhu cầu sử
dụng thực phẩm bảo vệ sức khỏe, dược phẩm từ
thiênnhiênngàycàngtăng.
Trongnhữngnămgầnđây,chuyênngànhDượcliệu-
Dượccổtruyềnđangngàycàngnhậnđượcsựquan
tâmvàđầutưmạnh mẽtừnhiềucơsởđào tạoy
dược trên cả nước. Đảng và Nhà nước ban hành
nhiềuchínhsáchnhằmquyhoạchvùngtrồngdược
liệu,bảotồngencâythuốc,đầutưcôngnghệchế
biến, chuẩn hóa, đào tạo nhân lực, phát triển thị
trườngdượcliệutrongnướcvàxuấtkhẩu[5].
Đểđàotạođượcnguồnnhânlựccótrìnhđộcaotrong
lĩnhvựcDượcliệu-Dượccổtruyền, đủ khảnăng
bảotồn,khaitháchợplývàpháttriểncácnguồntài
nguyêndượcliệuquýgiá,đồngthờihiệnđạihóacác
phươngphápđiềutrịcổtruyềnđểphùhợpvớinhu
cầucủaxãhộihiệnđạivàhộinhậpquốctế;việcxây
dựngchươngtrìnhđàotạochuyênngànhDượcliệu
-Dượccổtruyềntronggiaiđoạnhiệnnaykhôngchỉ
làbướcđitấtyếuđểthíchứngvớixuthếpháttriển
mới,màcònlàmộtphầntráchnhiệmđónggópvào
sựnghiệpchămsócvàbảovệsứckhỏenhândân,
giữgìnbảnsắcyhọcdântộc,đồngthờithúcđẩy
pháttriểnngànhkinhtếợcliệu-mộtngànhkinh
tếxanh,bềnvữngvàcótiềmnăngvươntầmthếgiới.
Do Van Khai / Vietnam Journal of Community Medicine, Vol. 66, Special Issue 18, 260-264
*Tácgiảliênhệ
Email:do.vankhaidhd@gmail.com Điện thoại:(+84)983087512 Https://doi.org/10.52163/yhc.v66iCD18.3487
www.tapchiyhcd.vn
262
Nghiêncứunàynhằmchỉranhữngtồntạicủathực
trạngchươngtrìnhđàotạoDượcliệu-Dượccổtruyền
hiệnnayvàđềxuấtgiảiphápxâydựngchươngtrình
đàotạochuyênngànhDượcliệu-Dượccổtruyền
trongthờigiantới.ViệcxâydựngchươngtrìnhDược
liệu-Dượccổtruyềnđáp ứng thờiđại,kỷnguyên
mới cần thực hiện theo trình tự sau: (1) Khảo sát
đượcthựctrạngchươngtrình đàotạoDượcliệu -
Dượccổtruyềnhiệnnay;(2)Đềxuấtđượcgiảipháp
xâydựngchươngtrìnhđàotạochuyênngànhDược
liệu-Dượccổtruyềntrongthờigiantới.
2. PHƯƠNG PHÁP TỔNG QUAN TÀI LIỆU
Đểthựchiệnnghiêncứutổngquannày,chúngtôiđã
tiếnhànhtìmkiếmvàtổnghợpcáctàiliệukhoahọc
từnhiềucơsởdữliệuhọcthuậtuytínnhưPubMed,
Scopus, Google Scholar, cũng như các báo cáo
chínhsách,nghịquyếtcủaBộChínhtrị,BộYtế,Bộ
GiáodụcvàĐàotạo.
3. KẾT QUẢ TỔNG QUAN TÀI LIỆU
3.1. Thực trạng chương trình đào tạo Dược liệu -
Dược cổ truyền
Dùtiềmnăngpháttriểnngànhrấtlớn,chuyênngành
Dượcliệu-Dượccổtruyềnhiệnvẫnđốimặtvớimột
sốtháchthứctrongđàotạo.
Chưaxâydựngýthứccoitrọngvàpháthuyyhọcbản
địa,kếthợpkhoahọcvàđạichúng[8]
Nộidungyhọcbảnđịa(trithứcdângian,kinhng-
hiệmdântộc)chưađượcđưavàogiảngdạycóhệ
thốngtạicáccơsởđàotạochuyênngànhDược.Đặc
biệtnhiềukiếnthứcgiatruyềnquýbáuđangbịmai
một.
SinhviênchuyênngànhDượcliệu-Dượccổtruyền
cóxuhướngxarờinguồngốctrithứcbảnđịa,tập
trungvàokiếnthứchiệnđại,chưacókiếnthứclogic
giữakhoahọcvàtruyềnthốngbảnđịa.
Giảngviênchưađượcđàotạochuyênsâuvềkhai
thácvàchuyểnhóatrithứcyhọcdântộcvàobài
giảng, bài thựchànhhiện đại,dễ tiếpthu, dễvận
dụng.
Tâmlý“chuộngngoại,nhẹnộivẫntồntạiởnhiều
cánbộđàotạovàhọcviên,coiyhọcbảnđịalàlạc
hậu,thiếucơsởkhoahọc.
Nhiềutrithứcyhọcbảnđịaquýgiáđangmaimộtdo
khôngđượclưutrữhaynghiêncứutiếpnối,kếthừa.
Thiếutínhliênngànhvàthựchànhứngdụngcao[9]
Chươngtrìnhđàotạocònnặnglýthuyết,thiếuthời
lượngvàđiềukiệntổchứcthựchànhthựctế(trồng
trọt-sơchế-chiếtxuất-bàochế).
Hạnchếtrongtíchhợpliênngành:cáckiếnthứcvề
thựcvật,dượcliệu,dượccổtruyền,nônghọc,công
nghệ sau thu hoạch, sinh học phân tử, marketing
dượcliệu,tiêuchuẩnhóasảnphẩmchưađượcđưa
vàođầyđủ.
Cơsởvậtchất,trangthiếtbịthựchành-nghiêncứu
chưađồngbộ,chưađầutưhiệnđạihóađápứngyêu
cầuđểsinhviêncóthểpháttriểnkỹnăngứngdụng.
Chưahìnhthànhđượccácmôhìnhđàotạogắnvới
sảnxuất,kinhdoanhđểrènluyệntưduytoàndiện
chongườihọc.
Giảngviênchuyênsâuvềtừnglĩnhvựccònthiếu,
chưahìnhthànhđượcđộingũđủmạnhđểdẫndắt
đàotạotheohướngliênngành.
Chưađồngbộvềthểchế,chưacóchỉđạoquyếtliệt
đểcósựgắnkếtchặtchẽtrongcáckhâucủachuỗi
giátrị
Chưacókhungpháplýthốngnhấtvàđủmạnhđiều
phốicáckhâu,từbảotồn-trồngtrọt-chếbiến-
kiểmnghiệm-lưuthông-tiêudùng-xuấtkhẩu[10].
Trongchuỗigiátrị5nhà,vaitrò“nhànướcbanhành
cácchínhsáchđịnhhướng-điềuphốicung-cầu”
chưacótínhổnđịnh:
-Nhiềuđịaphươngthiếuquyhoạchvùngtrồnghoặc
chưacónghiêncứuđầyđủđãtriểnkhaitrồng.
-Thiếucơchếưuđãitíndụng,bảohiểmcâydược
liệu,hỗtrợtiêuchuẩnhóasảnphẩm.
-Nhànôngsảnxuấtnhỏlẻ-manhmún,năngsuất
thấp, trồng trọt chưa qua đào tạo, sản xuất chưa
theotiêuchuẩnGACP,organic,khôngổnđịnhgiống,
kỹthuậtcanhtáccònthôsơ.
-Doanhnghiệpthiếuđộnglựcđầu,khôngcóthị
trườngổnđịnh,đầurabấpbênh,thiếucơchếchia
sẻrủirovàhỗtrợvốnđầutưvàochếbiếnsâu.
-Nhàkhoahọcchưađượcgắnvớisảnxuất,nhiều
đềtàinghiêncứumangtínhlýthuyết,tínhứngdụng
thấp,chưachuyểngiaovàothựctiễn,chưacócơ
chế đặt hàng nghiên cứu từ doanh nghiệp - địa
phương.
- Thiếu chính sách khuyến khíchhợp tác các nhà
(nhàtrường-nhàdoanhnghiệp-nhànông-ngân
hàng)mộtcáchcụthểvàhiệuquả[11].
Chưachuẩnhóađầyđủhệthốngkiếnthứccổtruyền
theohướngkhoahọc-quốctếhóa[12]
-Hệthốnghóavàmãhóatrithứccổtruyềnchưa
đượctoàndiện:thuthập,phânloạivàmãhóatoàn
bộcâythuốc,vịthuốc,liệupháptrongcácythưcổ,
kếthợpkhảottrithứcdângianvàhiệnđại.Ứng
dụng công nghệ dữ liệu lớn (big data) để số hóa,
quảnlývàxâydựng“NgânhàngdữliệuYdượccổ
truyềnViệtNam.
Do Van Khai / Vietnam Journal of Community Medicine, Vol. 66, Special Issue 18, 260-264
263
-Chưachuẩnhóatheotiêuchuẩnquốctế(WHO,
ISO,GACP,ICH...):đồngbộhóađịnhdanhthựcvật-
dượcliệubằngtênkhoahọc,DNAbarcode,dấuvân
tayhóahọc.Xâydựngcácmonograph(tiêuchuẩnvị
thuốc)tươngtựnhưdượcđiểnhiệnđại(pharmaco-
poeia)quốctế.Đánhgiákhoahọcvềtácdụngdược
lý(thửtiềnlâmsàng,lâmsàng,độctính)từngbước
đểxáclậpcơsởchứngcứtrongứngdụngđiềutrị.
-Liênkếthợptácquốctế,giaothoaĐông-Tâyycòn
hạnchế: tạocácchươngtrìnhliên kếtđào tạo và
nghiêncứuvớicáctrườngyhọccổtruyềnởTrung
Quốc, NhậtBản,HànQuốcvàchâuÂu.Thamgia
cácmạnglướiquốctếnhưWPRO(TổchứcYtếThế
giới- KhuvựcTây Thái BìnhDương) để từngbước
đưabàithuốccổtruyềnViệtNamvàodanhmụctiếp
cậncộngđồngquốctế.
-Thểchếhóavàđầutưchiếnlượccầntăngcường:
cầnmộtchươngtrìnhcấpquốcgia(tươngtựchương
trình bảo tồn gen quý) dành riêng cho việc chuẩn
hóavàquốctếhóatrithứcyhọccổtruyền.Triển
khaicácnghiêncứuchuyênbiệt,kếtnốiliênngành:
dượcliệu-hóasinh-côngnghệthôngtin-ngônngữ
học-luậtsởhữutrítuệ.
3.2. Cơ sở pháp lý và chiến lược hỗ trợ
Chođếnnaynhiềucơsởsảnxuất,nghiêncứuđã
đượchỗtrợnhiềuvềcơsởpháplý.Cáchỗtrợpháp
lýđãrõrànghơn,dễthựchiệnhơn.Sauđâylànhững
cơsởpháplýgiúpcácnhàthựchiện:
- Chiến lược phát triển ngành Dược liệu quốc gia
năm2013(Quyếtđịnh1976/QĐ-TTg),banhànhngày
30/10/2013củaThủtướngChínhphủvềPhêduyệt
quy hoạch tổng thể phát triển ợc liệu đến năm
2020vàđịnhhướngđếnnăm2030.
- Quyết định 1893/QĐ-TTg (2019) của Thủ tướng
Chínhphủbanhànhngày25/12/2019vềpháttriển
yhọccổtruyềnvàdượcliệuđếnnăm2030.
-Chiếnlượcpháttriểnydượccổtruyềnđếnnăm
2030,tầmnhìn2045(Quyếtđịnh174/QĐ-TTg),ban
hànhngày3/2/2020củaThủtướngChínhphủ.
- Chiến lược quốc gia về phát triển ngành Dược
Việt Nam tầm nhìn 2045 (Quyết định 376/QĐ-TTg
năm2021)củaThủtướngChínhphủbanhànhngày
17/3/2021,phêduyệtChươngtrìnhpháttriểncông
nghiệp dược, dược liệu sản xuất trong ớc đến
năm2030,tầmnhìnđếnnăm2045.
Đâylànềntảngvữngchắcđểcáctrường,đặcbiệtlà
khoaDượcliệu-Dượccổtruyền,mạnhdạnđổimới
chươngtrìnhđào tạo, hướngđếnvị thếtrung tâm
đàotạo-nghiêncứu-chuyểngiaocôngnghệdược
liệuhàngđầukhuvực.
3.3. Một số doanh nghiệp đã thực hiện tốt các SOP
(standard operating procedure) chuẩn từ khâu
trồng đến chế biến dược liệu
Nhiều vùng trồng dược liệu đã tiếp cận được các
tiêuchuẩnnhưGACP-WHO,organic,OCOPđểáp
dụngvàotrồngđápứngnhucầucácdoanhnghiệp
trong và ngoài nước [13]. Các mô hình này được
nhânrộngranhiềutỉnhnhưHàGiang,BắcCạn,Lào
Caiđãmanglạihiệuquảkinhtếcao,cảithiệnđời
sốngnhândân[14].Mộtsốcôngtysảnxuất,kinh
doanhdượcđãchủđộngvùngtrồngchomìnhnhư
Traphaco,Mediplantex[15].Trongchếbiến,mộtsố
côngnghệmớiđãđượcápdụngnhưcôngnghệsấy
lạnh,côngnghệnano[14].
Nhưvậy,khidoanhnghiệpđãthayđổiápdụngkhoa
họccôngnghệvàocáckhâutừnuôitrồngđếnchế
biến,đảmbảodượcliệungàycàngchấtlượng,đáp
ứngnhucầuxãhội.Nhữngkiếnthứcmớicầnđược
cácnhàtrườngcậpnhậtđểđàotạo.
4. BÀN LUẬN
Chươngtrìnhđàotạokhôngđơnthuầnlàkhungkiến
thức,màchính làhệtổnghợptrithức-kỹnăng -
tháiđộhìnhthànhtưduyvànănglựchànhnghềcho
ngườihọc.
Đối với chuyên ngành Dược liệu - Dược cổ truyền,
chương trình đào tạo cần được thiết kế sao cho:
Chương trình đào tạo kết nối được 3 trụ cột một
cách logic: thực vật - dược liệu - dược cổ truyền
-Thựcvật:cầnnghiêncứuphânloại,khaithácgắn
liềnvớibảotồn,thổnhưỡng,tốiưuhóađiềukiện
chăm sóc sao cho ợc liệu có hàm lượng hoạt
chấtcaonhất,nhângiống,nuôitrồngvàbảotồncác
loàiquý,hiếm.Tronggiảngdạynêncóchươngtrình
ngoạikhóađểđitìmhiểucácloàitrênthựctế,các
loàicótiềmnăng,cácloàimàcáctỉnhđangtrồng,
sảnxuất,kinhdoanhđểvừahỗtrợthêmkỹthuậtvừa
xâydựngchươngtrìnhsátvớithựctếchosinhviên
học.Nhângiống,bảotồngencácloàicâyquý,các
loàicónguycơtuyệtchủng.
-Dượcliệu:nghiêncứubộphậndùng,thànhphần
hóahọc,điềukiệnchiếtxuất,phânlậphoạtchất,
cáctácdụngsinhhọc,tácdụngkhôngmongmuốn,
độctínhcủadượcliệu.Cầnđưakhoahọccôngnghệ
vàocáckhâuthuhái,bảoquản,tốiưuhóahoạtchất,
chiếtxuấtvàbàochế.
-Dượccổtruyền:nghiêncứucáchchếbiếnsaocho
dượcliệucótácdụngtốtnhấtvàhạnchếtácdụng
khôngmongmuốnhayđộctính,đưathuốcđếnđích
tácdụng,phốihợpđểnângcaohiệpđồngtácdụng,
bàochếhiệnđạihóa,đadạnghóacácchếphẩm.
Tích hợp đa ngành, ngành ợc liệu - Dược cổ
truyềnvớimộtsốchuyênngànhkhácnhưchuyên
ngành:hóahọc,sinhhọc,côngnghệ,yhọc,kinhtế
đểhoànthiệnchuỗigiátrịtạorasảnphẩm.
Kếtnốigiữangườitrồng,ngườikhaithácvớidoanh
Do Van Khai / Vietnam Journal of Community Medicine, Vol. 66, Special Issue 18, 260-264
www.tapchiyhcd.vn
264
nghiệpvàcácnhàkhoahọcsaochosảnphẩmthực
sựchứahàmlượngkhoahọccao,cótácdụngtốt
trongcôngtácchămsócsứckhỏechonhândân.
Đào tạo sinh viên theo định hướng
Lànhữngngườithựchànhnghềthựcthụ,đồngthời
cókhảnăngkếtnốivớicácnhàkhác,đểcùngvới
nhànôngpháttriểnnguồndượcliệu,cùngvớidoanh
nghiệphỗtrợhọtạoracácsảnphẩmcóchấtlượng
đưarathịtrường,cùngvớingânhàngvềkêugọivốn,
đồngthờicũnglàngườitưvấnxâydựngchínhsách
saochovừatrúngvừađúngvàhiệuquả.
5. KẾT LUẬN
Đểcótầmnhìndàihạncótínhchiếnlượctrongđào
tạochuyênngànhợcliệu-Dượccổtruyềnđáp
ứngnhucầuxãhộitrongthờiđạicôngnghiệp4.0,
kỷnguyênvươnmìnhcủađấtnước,chúng tacần
khảosátđượcthựctrạngchươngtrìnhđàotạoDược
liệu-Dượccổtruyềnhiệnnayđểtìmgiảiphápxây
dựngchươngtrìnhđàotạochuyênngànhDượcliệu
-Dượccổtruyềntrongthờigiantới.
PháttriểnnguồnnhânlựcdẫndắtchuỗigiátrịDược
liệu-Dượccổtruyềnbằngchươngtrìnhđàotạotích
hợpliênngành-ứngdụng-hộinhập-bảnsắc,là
chiếnlượcthenchốtđểđưangànhợcliệuViệt
Namtrởthànhmộtngànhkinhtế-khoahọc-yhọc
trọngđiểmtrongkỷnguyênsốvàtoàncầuhóa.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Vănkiện Đạihội đạibiểutoàn quốclầnthứ
XIIIĐảngCộngsảnViệtNam.
[2] WHO. Traditional Medicine Strategy 2014-
2023,pp.7
[3] ĐỗTấtLợi.NhữngcâythuốcvàvịthuốcViệt
Nam,táibảnlầnthứ4.NhàxuấtbảnYhọc,
2004,trang5.
[4] TháiBình.Cầnthiếtđẩymạnhđàotạonhân
lựcyhọccổtruyềnsauđại học chuyênsâu
theo từng nhóm bệnh. Báo Sức khỏe & Đời
sống,ngày24/8/2025.
[5] Thủ tướng Chính phủ. Quyết định số 1976/
QĐ-TTg, ngày 30/10/2013 về Phê duyệt quy
hoạchtổngthểpháttriểndượcliệuđếnnăm
2020vàđịnhhướngđếnnăm2030.
[6] ThuQuỳnh.Đánhthứctiềmnăngcủanhững
loàicỏcâythôngdụng.Cụcsởhữutrítuệ-
Khoahọcđờisống,sốra5/6/2020.
[7] VănphòngChínhphủ.3địnhhướngpháttriển
ngànhdượcliệuViệtNam,16/5/2017.https://
vpcp.chinhphu.vn/3-dinh-huong-phat-trien-
nganh-duoc-lieu-viet-nam-11517922.htm
[8] BộYtế.Hộithảokhoahọcđàotạovànghiên
cứu chuyên sâu y dược cổ truyền kết hợp y
dượchiệnđại,8/10/2023.
[9] TrịnhYênBình.Thựctrạngnhânlực,nhucầu
đàotạoliêntụcchocánbộydượccổtruyền
và đánh giá hiệu quả một số giải pháp can
thiệp.Luậnántiếnsĩyhọc,ViệnVệsinhDịch
tễTrungương,2013.
[10] BảoThắng,LinhLinh.Gấprúthoànthiệnthể
chế,ứngphókịpthờivớibiếnđộngnôngvụ.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 18/7/2025.
https://mae.gov.vn/gap-rut-hoan-thien-the-
che-ung-pho-kip-thoi-voi-bien-dong-nong-
vu-18937.htm
[11] TạMinhSơn.Liênkếtbốnnhàvàvaitròcủa
nhà khoa học. Nhân dân điện tử, 7/7/2005.
https://nhandan.vn/lien-ket-bon-nha-va-vai-
tro-cua-nha-khoa-hoc-post404824.html
[12] MinhThùy.Vùngtrồngchuẩnquốctếgiúpnâng
tầmdượcliệuViệt.Vnexpress,15/1/2020.
[13] Nguyễn Thị Minh Thu và cộng sự. Giải pháp
pháttriểnchuỗigiátrịdượcliệutạihuyệnYên
Thủy, tỉnh Hòa Bình. Tạp chí Kinh tế & Phát
triển,2022,305(2),tr.163-172.
[14] BíchVân.Môhìnhcôngnghệmớinuôitrồng
đông trùng hạ thảo Tâm Việt. Báo ảnh Việt
Nam,4/1/2022.
[15] SonTrang.Livinggreenwithorganiccosmet-
ics. Vietnam Food Systems Transformation
Outlook,24/3/2025.
Do Van Khai / Vietnam Journal of Community Medicine, Vol. 66, Special Issue 18, 260-264