ĐI M NH N V NHÂN QUY N VÀ NH NG QUY ĐNH M I Ể Ấ Ề Ề Ữ Ị Ớ
V QUY N VÀ NGHĨA V C B N C A CÔNG DÂN Ề Ề Ụ Ơ Ả Ủ
TRONG HI N PHÁP NĂM 2013Ế
H i đng Nhân quy n Liên h p qu c là c quan tr c thu c Đi h iộ ồ ề ợ ố ơ ự ộ ạ ộ
đng Liên h p qu c, đc thành l p năm 2006 trên c s k th a c quanồ ợ ố ượ ậ ơ ở ế ừ ơ
ti n thân là y ban Nhân quy n Liên h p qu c. H i đng Nhân quy n là cề Ủ ề ợ ố ộ ồ ề ơ
quan có ti ng nói quan tr ng nh t trong h th ng các th ch c a Liên h pế ọ ấ ệ ố ể ế ủ ợ
qu c v v n đ nhân quy n (quy n con ng i), góp ph n thúc đy s tônố ề ấ ề ề ề ườ ầ ẩ ự
tr ng và b o v trên ph m vi toàn c u các quy n con ng i và t do c b nọ ả ệ ạ ầ ề ườ ự ơ ả
m t cách công b ng, bình đng và không phân bi t đi x . ộ ằ ẳ ệ ố ử
Ngày 12 tháng 11 năm 2013, Đi h i đng Liên h p qu c khóa 68 đãạ ộ ồ ợ ố
b u 14 thành viên m i c a H i đng Nhân quy n cho nhi m k 2014 – 2016.ầ ớ ủ ộ ồ ề ệ ỳ
Vi t Nam đã trúng c v i s phi u cao nh t trong 14 n c trúng c , đt 184ệ ử ớ ố ế ấ ướ ử ạ
ng h trên 192 n c b phi u. Đây là s ki n có ý nghĩa l n v nhi u m tủ ộ ướ ỏ ế ự ệ ớ ề ề ặ
đi v i chúng ta, ố ớ nó cho th y Vi t Nam đã thành công trong vi c t o đcấ ệ ệ ạ ượ
m t uy tín l n trên di n đàn qu c t . Đi u này cũng th hi n s tín nhi m vàộ ớ ễ ố ế ề ể ệ ự ệ
ng h c a các qu c gia trên th gi i dành cho Vi t Nam,ủ ộ ủ ố ế ớ ệ m t đt n c màộ ấ ướ
tr c đó v n th ng b c ng đng qu c t bày t s hoài nghi v vi c đmướ ẫ ườ ị ộ ồ ố ế ỏ ự ề ệ ả
b o nhân quy n.ả ề
Và 16 ngày sau khi Vi t Nam đc b u vào H i đng nhân quy n Liênệ ượ ầ ộ ồ ề
Hi p qu c, đn ngày 28 tháng 11 năm 2013, Qu c h i Khóa 13 đã chính th cệ ố ế ố ộ ứ
thông qua Hi n pháp 2013 v i đi m nh n l n nh t chính là v n đ nhânế ớ ể ấ ớ ấ ấ ề
quy n. Hi n pháp 2013 chính là m t l i kh ng đnh đanh thép v i qu c tề ế ộ ờ ẳ ị ớ ố ế
r ng, ằ“ n c C ng hòa xã h i ch nghĩa Vi t Nam, các quy n con ng i,Ở ướ ộ ộ ủ ệ ề ườ
quy n công dân v chính tr , dân s , kinh t , văn hóa, xã h i đc công nh n,ề ề ị ự ế ộ ượ ậ
tôn tr ng, b o v , b o đm theo Hi n pháp và pháp lu t”ọ ả ệ ả ả ế ậ
So v i các b n Hi n pháp tr c đây (đc bi t là Hi n pháp 1992), Hi nớ ả ế ướ ặ ệ ế ế
pháp 2013 đã đt đc nh ng ti n b trong các quy đnh v quy n con ng i,ạ ượ ữ ế ộ ị ề ề ườ
quy n và nghĩa v c b n c a công dân nh sau: ề ụ ơ ả ủ ư
1. V v trí c a Ch ng quy đnh Quy n con ng i, quy n vàề ị ủ ươ ị ề ườ ề
nghĩa v c b n c a công dân: ụ ơ ả ủ
Trong Hi n pháp năm 2013, ch đnh v quy n con ng i, quy n côngế ế ị ề ề ườ ề
dân đc đa lên Ch ng II, ngay sau ch ng ch đnh v ch đ chính trượ ư ươ ươ ế ị ề ế ộ ị
(so v i v trí th 5 trong Hi n pháp năm 1992). Đây không ch đn thu n là kớ ị ứ ế ỉ ơ ầ ỹ
thu t l p hi n, mà còn ph n ánh s thay đi trong nh n th c lý lu n v nhàậ ậ ế ả ự ổ ậ ứ ậ ề
n c pháp quy n xã h i ch nghĩa. B ng cách đó, đã đi đn kh ng đnh: Nhàướ ề ộ ủ ằ ế ẳ ị
n c đc l p ra là đ b o v và thúc đy các quy n con ng i, quy n côngướ ượ ậ ể ả ệ ẩ ề ườ ề
dân; vi c b o đm quy n con ng i, quy n công dân g n bó m t thi t v iệ ả ả ề ườ ề ắ ậ ế ớ
vi c b o đm ch đ chính tr .ệ ả ả ế ộ ị
2. V tên Ch ngề ươ
Tên g i c a ch ng liên quan đn quy n con ng i trong t t c cácọ ủ ươ ế ề ườ ấ ả
b n Hi n pháp Vi t Nam t tr c đn nay đu là “Nghĩa v và quy n c aả ế ệ ừ ướ ế ề ụ ề ủ
công dân” ho c là “Quy n và nghĩa v c b n c a công dân”. Nghĩa là, t t cặ ề ụ ơ ả ủ ấ ả
các b n hi n pháp này đu ch nh n m nh đn “quy n công dân” mà khôngả ế ề ỉ ấ ạ ế ề
ph i là “quy n con ng i”. M c dù Hi n pháp 1992 là b n hi n pháp đu tiênả ề ườ ặ ế ả ế ầ
c a Vi t Nam có ghi nh n thu t ng “quy n con ng i” nh ng l i ghi nh nủ ệ ậ ậ ữ ề ườ ư ạ ậ
theo công th c: “ n c C ng hoà xã h i ch nghĩa Vi t Nam, các quy nứ Ở ướ ộ ộ ủ ệ ề
con ng i v chính tr , dân s , kinh t , văn hoá và xã h i đc tôn tr ng, thườ ề ị ự ế ộ ượ ọ ể
hi n các quy n công dân và đc quy đnh trong Hi n pháp và lu t”. Đi uệ ở ề ượ ị ế ậ ề
này đã th hi n s l n l n trong khái ni m v quy n con ng i và quy nể ệ ự ẫ ộ ệ ề ề ườ ề
công dân ho c cũng có th hi u quy n con ng i và quy n công dân trongặ ể ể ề ườ ề
Hi n pháp Vi t Nam đng nh t v i nhau. ế ệ ồ ấ ớ
H n n a, trong t t c các đi u c a các b n Hi n pháp cũng đu ch ghiơ ữ ấ ả ề ủ ả ế ề ỉ
nh n các quy n con ng i và quy n công dân theo công th c “công dân cóậ ề ườ ề ứ
quy n...”, “... là quy n c a công dân”... Vi c ghi nh n các quy n công dân,ề ề ủ ệ ậ ề
thay vì các quy n con ng i trong Hi n pháp là ch a th a đáng vì ai cũng bi tề ườ ế ư ỏ ế
khái ni m quy n công dân h p h n và n m trong khái ni m v quy n conệ ề ẹ ơ ằ ệ ề ề
ng i. Quy n con ng i là các quy n t nhiên dành cho t t c m i ng i,ườ ề ườ ề ự ấ ả ọ ườ
trong khi đó quy n công dân là do Nhà n c quy đnh. Đng th i, vi c ghiề ướ ị ồ ờ ệ
nh n tên ch ng là “Quy n và nghĩa v c a công dân” không bao quát đcậ ươ ề ụ ủ ượ
toàn b n i dung c a ch ng vì m t s quy đnh trong ch ng này không liênộ ộ ủ ươ ộ ố ị ươ
quan đn công dân Vi t Nam mà liên quan đn c ng đng ng i Vi t Nam ế ệ ế ộ ồ ườ ệ ở
n c ngoài (có th là công dân ho c không là công dân Vi t Nam), ng iướ ể ặ ệ ườ
n c ngoài sinh s ng Vi t Nam và ng i n c ngoài b b c h i vì lý doướ ố ở ệ ườ ướ ị ứ ạ
đu tranh cho t do, đc l p dân t c, ch nghĩa xã h i, dân ch , hòa bìnhấ ự ộ ậ ộ ủ ộ ủ
ho c vì s nghi p khoa h c.ặ ự ệ ọ
3. Đã kh c ph c đc s nh m l n gi a quy n con ng i v iắ ụ ượ ự ầ ẫ ữ ề ườ ớ
quy n công dân.ề
Hi n pháp năm 2013 không còn đng nh t quy n con ng i v i quy nế ồ ấ ề ườ ớ ề
công dân nh Đi u 50 c a Hi n pháp năm 1992, mà đã phân bi t và sư ở ề ủ ế ệ ử
d ng hai thu t ng “m i ng i” và “công dân” cho vi c ch đnh các quy nụ ậ ữ ọ ườ ệ ế ị ề
con ng i và quy n công dân (Ch ng II).ườ ề ươ
Trong các b n hi n pháp tr c đây, đc bi t là Hi n pháp năm 1992,ả ế ướ ặ ệ ế
n i hàm c a quy n con ng i ch d ng l i khái ni m ch th là “côngộ ủ ề ườ ỉ ừ ạ ở ệ ủ ể
dân”, ch không ph i là “m i ng i”. Trong Hi n pháp năm 2013, các chứ ả ọ ườ ế ủ
th quy n đc m r ng, không ch là “công dân”, mà còn là “m i ng i”,ể ề ượ ở ộ ỉ ọ ườ
“t ch c” hay nhóm xã h i và c ng đng, đc bi t là nh ng nhóm d b t nổ ứ ộ ộ ồ ặ ệ ữ ễ ị ổ
th ng (tr em, thanh niên, ng i cao tu i).ươ ẻ ườ ổ
4. M r ng n i dung quy nở ộ ộ ề .
Hi n pháp năm 2013 đã nâng t m ch đnh quy n con ng i, quy nế ầ ế ị ề ườ ề
công dân thành m t ch ng. So v i hi n pháp c a nhi u qu c gia, Hi n phápộ ươ ớ ế ủ ề ố ế
năm 2013 c a n c ta thu c vào nh ng hi n pháp ghi nh n m t s l ng caoủ ướ ộ ữ ế ậ ộ ố ượ
v quy n con ng i. Hi n pháp đã dành 36 đi u Ch ng II trên t ng sề ề ườ ế ề ở ươ ổ ố
120 đi u c a Hi n pháp cho vi c ch đnh tr c ti p các quy n con ng i,ề ủ ế ệ ế ị ự ế ề ườ
quy n và nghĩa v c b n c a công dân. Ngoài ra, Hi n pháp năm 2013 cònề ụ ơ ả ủ ế
dành m t s đi u ch đnh s b o h hay b o v quy n và l i ích h p phápộ ố ề ế ị ự ả ộ ả ệ ề ợ ợ
v tài s n h p pháp, s d ng đt, lao đng và vi c làm (Đi u 51, 54, 57).ề ả ợ ử ụ ấ ộ ệ ề
Vi c s p x p quy n con ng i phù h p v i vi c s p x p các nhóm quy nệ ắ ế ề ườ ợ ớ ệ ắ ế ề
c a lu t nhân quy n qu c t là quy n dân s , chính tr , kinh t , xã h i và vănủ ậ ề ố ế ề ự ị ế ộ
hóa.
Hi n pháp năm 2013 quy đnh rõ h n ho c tách thành đi u riêng h uế ị ơ ặ ề ầ
h t các quy n đã đc ghi nh n trong Hi n pháp năm 1992, bao g m: bìnhế ề ượ ậ ế ồ
đng tr c pháp lu t (Đi u 16); không b tra t n, b o l c, truy b c, nh c hìnhẳ ướ ậ ề ị ấ ạ ự ứ ụ
hay b t k hình th c đi x nào khác xâm ph m thân th , s c kh e, xúcấ ỳ ứ ố ử ạ ể ứ ỏ
ph m danh d , nhân ph m (kho n 1, Đi u 20); b o v đi t (Đi u 21); ti pạ ự ẩ ả ề ả ệ ờ ư ề ế
c n thông tin (Đi u 25); tham gia qu n lý nhà n c và xã h i (Đi u 28); bìnhậ ề ả ướ ộ ề
đng gi i (Đi u 26); quy n bi u quy t khi Nhà n c t ch c tr ng c u ý dânẳ ớ ề ề ể ế ướ ổ ứ ư ầ
(Đi u 29); đc xét x công b ng, công khai (Đi u 31); b o đm an sinh xãề ượ ử ằ ề ả ả
h i (Đi u 34); quy n vi c làm (Đi u 35);...ộ ề ề ệ ề
Đc bi t, Đi u 20 và 21 c a Hi n pháp năm 2013 quy đnh rõ, đi s ngặ ệ ề ủ ế ị ờ ố
riêng t , bí m t cá nhân, bí m t gia đình, s c kh e, danh d , nhân ph m, uyư ậ ậ ứ ỏ ự ẩ
tín c a cá nhân và các hình th c trao đi thông tin riêng t khác c a m iủ ứ ổ ư ủ ọ
ng i đu đc b o v ; do đó, đã m r ng ch th và n i dung quy n đcườ ề ượ ả ệ ở ộ ủ ể ộ ề ượ
b o v v đi t so v i Đi u 73 c a Hi n pháp năm 1992 - ch quy đnh vả ệ ề ờ ư ớ ề ủ ế ỉ ị ề
quy n bí m t th tín, đi n tho i, đi n tín. N u Đi u 63 c a Hi n pháp nămề ậ ư ệ ạ ệ ế ề ủ ế
1992 ch quy đnh nghiêm c m m i hành vi phân bi t đi x v i ph n , xúcỉ ị ấ ọ ệ ố ử ớ ụ ữ
ph m nhân ph m ph n , thì Hi n pháp năm 2013 quy đnh “nghiêm c mạ ẩ ụ ữ ế ị ấ
phân bi t đi x v gi i” (Đi u 26), t c là đã thay đi quan ni m và cách ti pệ ố ử ề ớ ề ứ ổ ệ ế
c n v bình đng gi i, t ch bình đng v i gi i n sang bình đng v i cậ ề ẳ ớ ừ ỉ ẳ ớ ớ ữ ẳ ớ ả
gi i nam và gi i n . Ch th và n i dung quy n bình đng v gi i, do v y,ớ ớ ữ ủ ể ộ ề ẳ ề ớ ậ
đc m r ng và làm sâu s c h n.ượ ở ộ ắ ơ
Không ch c ng c các quy n đã đc hi n đnh trong Hi n pháp nămỉ ủ ố ề ượ ế ị ế
1992, Hi n pháp năm 2013 còn ch đnh m t s quy n m i, nh quy n s ngế ế ị ộ ố ề ớ ư ề ố
(Đi u 19); các quy n v nghiên c u khoa h c và công ngh , sáng t o vănề ề ề ứ ọ ệ ạ
h c, ngh thu t và th h ng l i ích t các ho t đng đó (Đi u 40); quy nọ ệ ậ ụ ưở ợ ừ ạ ộ ề ề
h ng th và ti p c n các giá tr văn hóa, tham gia đi s ng văn hóa, s d ngưở ụ ế ậ ị ờ ố ử ụ
các c s văn hóa (Đi u 41); quy n xác đnh dân t c, s d ng ngôn ng mơ ở ề ề ị ộ ử ụ ữ ẹ
đ, l a ch n ngôn ng giao ti p (Đi u 42); quy n đc s ng trong môiẻ ự ọ ữ ế ề ề ượ ố
tr ng trong lành (Đi u 43); quy n không th b tr c xu t, giao n p cho nhàườ ề ề ể ị ụ ấ ộ
n c khác (kho n 2, Đi u 17).ướ ả ề
5. Th ch Hi n pháp b o đm quy n con ng i, quy n công dânể ế ế ả ả ề ườ ề
- Công dân và m i ng i đc h ng các quy n con ng i m t cáchọ ườ ượ ưở ề ườ ộ
m c nhiên và Nhà n c có nghĩa v công nh n, tôn tr ng, b o v và b o đmặ ướ ụ ậ ọ ả ệ ả ả
(th c hi n) các quy n con ng i, quy n công dân theo Hi n pháp và phápự ệ ề ườ ề ế
lu t.ậ
Đi u 51 c a Hi n pháp năm 1992 quy đnh: “Quy n và nghĩa v c aề ủ ế ị ề ụ ủ
công dân do Hi n pháp và lu t quy đnh”. Vi c quy đnh nh th đã gây hi uế ậ ị ệ ị ư ế ể
nh m là Hi n pháp và pháp lu t (hay Nhà n c) là nh ng ch th s n sinh raầ ế ậ ướ ữ ủ ể ả
các quy n con ng i. Cách hi u nh th không phù h p v i nh n th c chungề ườ ể ư ế ợ ớ ậ ứ
v quy n con ng i trên th gi i. Theo quan đi m c a c ng đng qu c t ,ề ề ườ ế ớ ể ủ ộ ồ ố ế
m i thành viên c a nhân lo i khi sinh ra đã m c nhiên có t cách ch th c aọ ủ ạ ặ ư ủ ể ủ
các quy n con ng i. Các nhà n c ch có th th a nh n (b ng hi n pháp vàề ườ ướ ỉ ể ừ ậ ằ ế
pháp lu t) các quy n đó nh là nh ng giá tr v n có c a m i cá nhân mà nhàậ ề ư ữ ị ố ủ ọ
n c có nghĩa v công nh n, tôn tr ng, b o v và thúc đy.ướ ụ ậ ọ ả ệ ẩ
K th a Hi n pháp năm 1946 và tinh hoa t t ng nhân lo i, trongế ừ ế ư ưở ạ
Hi n pháp năm 2013, t i kho n 1, Đi u 14 quy đnh: “ n c C ng hòa xãế ạ ả ề ị Ở ướ ộ
h i ch nghĩa Vi t Nam, các quy n con ng i, quy n công dân v chính tr ,ộ ủ ệ ề ườ ề ề ị
dân s , kinh t , văn hóa, xã h i đc công nh n, tôn tr ng, b o v , b o đmự ế ộ ượ ậ ọ ả ệ ả ả
theo Hi n pháp và pháp lu t”.ế ậ
V th ch kinh t , xã h i và văn hóa, Ch ng III c a Hi n pháp nămề ể ế ế ộ ươ ủ ế
2013 ti p t c kh ng đnh trách nhi m c a Nhà n c và xã h i trong lĩnh v cế ụ ẳ ị ệ ủ ướ ộ ự
lao đng, vi c làm, an sinh xã h i, y t , b o t n và phát huy các giá tr vănộ ệ ộ ế ả ồ ị
hóa, phát tri n con ng i (t Đi u 57 đn Đi u 60); đng th i, b sung quyể ườ ừ ề ế ề ồ ờ ổ
đnh v trách nhi m c a Nhà n c trong vi c b o v quy n, l i ích h p phápị ề ệ ủ ướ ệ ả ệ ề ợ ợ
c a ng i lao đng, ng i s d ng lao đng và t o đi u ki n xây d ng quanủ ườ ộ ườ ử ụ ộ ạ ề ệ ự
h lao đng ti n b , hài hòa và n đnh (Đi u 57).ệ ộ ế ộ ổ ị ề
- Th ch t pháp đ b o đm quy n con ng i, quy n công dân.ể ế ư ể ả ả ề ườ ề
Hi n pháp năm 1992 ch quy đnh v c m truy b c, nh c hình, xúcế ỉ ị ề ấ ứ ụ
ph m danh d , nhân ph m c a công dân (Đi u 71). Đn Hi n pháp năm 2013,ạ ự ẩ ủ ề ế ế
Đi u 20, l n đu tiên trong l ch s hi n pháp n c ta, đã ch đnh v c mở ề ầ ầ ị ử ế ướ ế ị ề ấ
tra t n nói riêng và c m b t k hình th c b o l c, truy b c, nh c hình hay b tấ ấ ấ ỳ ứ ạ ự ứ ụ ấ
k hình th c đi x nào khác xâm ph m thân th , s c kh e, xúc ph m danhỳ ứ ố ử ạ ể ứ ỏ ạ
d , nhân ph m c a m i ng i. Quy đnh này c th , rõ ràng và r ng h n soự ẩ ủ ọ ườ ị ụ ể ộ ơ
v i quy đnh cũ, c v hành vi b c m, c v ch th đc b o v .ớ ị ả ề ị ấ ả ề ủ ể ượ ả ệ
Hi n pháp năm 1992, t i Đi u 72, quy đnh quy n t t ng công dân chế ạ ề ị ề ố ụ ỉ
g m: suy đoán vô t i; b i th ng thi t h i v t ch t và ph c h i danh d choồ ộ ồ ườ ệ ạ ậ ấ ụ ồ ự
ng i b oan sai trong t t ng; x lý nghiêm minh ng i làm trái pháp lu tườ ị ố ụ ử ườ ậ
trong thi hành t t ng gây thi t h i cho ng i khác. Hi n pháp năm 2013 bố ụ ệ ạ ườ ế ổ
sung: xét x k p th i, công b ng, công khai; không b k t án hai l n vì m t t iử ị ờ ằ ị ế ầ ộ ộ
ph m; quy n t bào ch a, nh lu t s ho c ng i khác bào ch a (Đi u 31).ạ ề ự ữ ờ ậ ư ặ ườ ữ ề
Quy đnh m i này đã m r ng ch th và ph m vi quy n đòi b i th ng thi tị ớ ở ộ ủ ể ạ ề ồ ườ ệ
h i; đng th i bu c các c quan ti n hành t t ng ph i công b ng và kháchạ ồ ờ ộ ơ ế ố ụ ả ằ
quan trong vi c tìm ch ng c , coi tr ng c ch ng c bu c t i, c ch ng cệ ứ ứ ọ ả ứ ứ ộ ộ ả ứ ứ
g t i.ỡ ộ
N u Hi n pháp năm 1992 ch quy đnh công dân “có quy n đc thôngế ế ỉ ị ề ượ
tin” (Đi u 69), thì Hi n pháp năm 2013, Đi u 25, thay ch “đc” b ngề ế ở ề ữ ượ ằ
c m t “ti p c n”. Nh quy n ti p c n thông tin, m i công dân có th ti pụ ừ ế ậ ờ ề ế ậ ọ ể ế
c n thông tin, c v các quy n th c đnh cũng nh v ho t đng t pháp, đậ ả ề ề ự ị ư ề ạ ộ ư ể
th h ng đy đ và b o v các quy n c a mình theo Hi n pháp và phápụ ưở ầ ủ ả ệ ề ủ ế
lu t.ậ
- Xác đnh đy đ nghĩa v c a Nhà n c trong vi c b o đm quy nị ầ ủ ụ ủ ướ ệ ả ả ề
con ng i, quy n công dân. ườ ề
Trong khi Đi u 50 c a Hi n pháp năm 1992 m i ch ghi nh n nghĩa về ủ ế ớ ỉ ậ ụ
tôn tr ng thì Hi n pháp năm 2013 ghi nh n c b n nghĩa v c a Nhà n c vọ ế ậ ả ố ụ ủ ướ ề
công nh n, tôn tr ng, b o v và b o đm (th c hi n) quy n con ng i (Đi uậ ọ ả ệ ả ả ự ệ ề ườ ề
3 và Đi u 14), t ng t nh s xác đnh L i m đu c a Tuyên ngôn thề ươ ự ư ự ị ở ờ ở ầ ủ ế
gi i v quy n con ng i (năm 1948).ớ ề ề ườ
Hi n pháp năm 2013 tái kh ng đnh quy n tham gia qu n lý nhà n cế ẳ ị ề ả ướ
c a công dân và b sung: “Nhà n c t o đi u ki n đ công dân tham giaủ ổ ướ ạ ề ệ ể
qu n lý nhà n c và xã h i; công khai, minh b ch trong vi c ti p nh n, ph nả ướ ộ ạ ệ ế ậ ả
h i ý ki n, ki n ngh c a công dân” (Đi u 28). Vi c b sung này đã ràng bu cồ ế ế ị ủ ề ệ ổ ộ
nghĩa v c a các c quan nhà n c trong b o đm quy n tham gia qu n lýụ ủ ơ ướ ả ả ề ả
nhà n c và xã h i c a ng i dân; qua đó, b o đm đ quy n này c a ng iướ ộ ủ ườ ả ả ể ề ủ ườ
dân đc th c hi n trong th c t .ượ ự ệ ự ế